Κάθε Οκτώβριο, όταν ανακοινώνονται τα ονόματα των νέων νομπελιστών, το ενδιαφέρον στρέφεται στους επιστήμονες, στους συγγραφείς και στις προσωπικότητες που τιμώνται με μία από τις σημαντικότερες διεθνείς διακρίσεις. Πίσω όμως από τα Βραβεία Νόμπελ βρίσκεται μια εντυπωσιακή οικονομική ιστορία: η περιουσία ενός Σουηδού εφευρέτη και επιχειρηματία του 19ου αιώνα μετατράπηκε σε ένα κεφάλαιο που χρηματοδοτεί τα βραβεία για περισσότερα από 120 χρόνια.
Ο Άλφρεντ Νόμπελ, ο άνθρωπος που συνέδεσε το όνομά του με τη δυναμίτιδα, πέθανε το 1896 αφήνοντας το μεγαλύτερο μέρος της τεράστιας για την εποχή περιουσίας του για έναν εντελώς διαφορετικό σκοπό. Αντί τα χρήματα να περάσουν στους συγγενείς του, διέταξε να επενδυθούν και οι αποδόσεις τους να χρηματοδοτούν κάθε χρόνο ανθρώπους των οποίων το έργο προσφέρει το «μεγαλύτερο όφελος στην ανθρωπότητα».
Από τη δυναμίτιδα σε μια τεράστια περιουσία
Ο Άλφρεντ Νόμπελ γεννήθηκε στη Στοκχόλμη το 1833 και εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους εφευρέτες και επιχειρηματίες της εποχής του. Το 1867 κατοχύρωσε τη δυναμίτιδα, έχοντας βρει έναν πρακτικότερο και ασφαλέστερο τρόπο αξιοποίησης της εξαιρετικά ασταθούς νιτρογλυκερίνης.
Η εφεύρεση είχε τεράστια εμπορική επιτυχία. Τα εκρηκτικά χρησιμοποιήθηκαν στην κατασκευή δρόμων, σηράγγων, σιδηροδρομικών δικτύων και ορυχείων, ενώ ο Νόμπελ δημιούργησε ένα διεθνές βιομηχανικό δίκτυο. Μέχρι τον θάνατό του κατείχε 355 πατέντες, με επιχειρηματικά συμφέροντα και εργοστάσια σε πολλές χώρες.
Η επιχειρηματική αυτοκρατορία πίσω από το όνομα
Η περιουσία του δεν προερχόταν μόνο από τη δυναμίτιδα. Ο Νόμπελ είχε συμμετοχές σε περίπου εκατό επιχειρήσεις παραγωγής πυρομαχικών και εκρηκτικών στην Ευρώπη, στην Αμερική, στην Αυστραλία και στη Νότια Αφρική, ενώ σημαντικό τμήμα των περιουσιακών του στοιχείων συνδεόταν με επενδύσεις στη ρωσική πετρελαϊκή βιομηχανία.
Διέθετε επίσης συμμετοχές σε μεταλλευτικές εταιρείες και έσοδα από τις εκατοντάδες διεθνείς πατέντες του. Η περιουσία του περιλάμβανε ακόμη ακίνητα στη Γαλλία, στην Ιταλία και στη Σουηδία, αλλά και άλλα σημαντικά περιουσιακά στοιχεία. Για τα δεδομένα του τέλους του 19ου αιώνα, επρόκειτο για έναν πραγματικά διεθνή επιχειρηματικό όμιλο.
Η διαθήκη που προκάλεσε έκπληξη
Στις 27 Νοεμβρίου 1895 ο Νόμπελ υπέγραψε στο Παρίσι την τελευταία διαθήκη του. Η απόφασή του αιφνιδίασε ακόμη και ανθρώπους του στενού του περιβάλλοντος: το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του δεν θα μοιραζόταν στους συγγενείς του αλλά θα αποτελούσε το κεφάλαιο ενός νέου θεσμού.
Μετά τον θάνατό του, η περιουσία αποτιμήθηκε περίπου στα 33 εκατ. σουηδικές κορώνες. Ύστερα από τη διαδικασία εκκαθάρισης και μεταφοράς των περιουσιακών στοιχείων, περίπου 31 εκατ. κορώνες αποτέλεσαν το αρχικό κεφάλαιο για τα Βραβεία Νόμπελ.
Η εντολή του ήταν ουσιαστικά επενδυτική: το κεφάλαιο θα έπρεπε να τοποθετηθεί σε ασφαλείς επενδύσεις και οι αποδόσεις του να χρησιμοποιούνται για την απονομή των βραβείων.
Τα πέντε βραβεία που όρισε ο ίδιος
Ο Νόμπελ προέβλεψε πέντε κατηγορίες: Φυσική, Χημεία, Φυσιολογία ή Ιατρική, Λογοτεχνία και Ειρήνη. Στόχος ήταν να επιβραβεύονται εκείνοι που είχαν προσφέρει το μεγαλύτερο όφελος στην ανθρωπότητα.
Αυτό που σήμερα γνωρίζουμε ως Νόμπελ Οικονομικών δεν υπήρχε στην αρχική διαθήκη. Το επίσημο όνομά του είναι Βραβείο της Sveriges Riksbank στις Οικονομικές Επιστήμες στη Μνήμη του Άλφρεντ Νόμπελ και δημιουργήθηκε πολύ αργότερα από την κεντρική τράπεζα της Σουηδίας.
Τα πρώτα Βραβεία Νόμπελ απονεμήθηκαν το 1901, πέντε χρόνια μετά τον θάνατο του ιδρυτή τους.
Ένα κεφάλαιο που έπρεπε να διαρκέσει για πάντα
Το εντυπωσιακότερο οικονομικό στοιχείο της ιστορίας είναι ότι η περιουσία δεν σχεδιάστηκε για να μοιράζεται σταδιακά μέχρι να εξαντληθεί. Η φιλοσοφία ήταν διαφορετική: το βασικό κεφάλαιο έπρεπε να επενδύεται και τα βραβεία να χρηματοδοτούνται από τις αποδόσεις του.
Για περισσότερο από έναν αιώνα, επομένως, το Nobel Foundation λειτουργεί όχι μόνο ως θεματοφύλακας του θεσμού αλλά και ως διαχειριστής μιας σημαντικής επενδυτικής περιουσίας. Η επενδυτική πολιτική έχει εξελιχθεί σημαντικά από την εποχή που η διαθήκη μιλούσε για «ασφαλείς τίτλους», ώστε το κεφάλαιο να μπορεί να διατηρεί την πραγματική του αξία σε βάθος χρόνου.
Η οικονομική κληρονομιά του Νόμπελ
Η ιστορία αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα μακροχρόνιας διαχείρισης κληροδοτήματος. Ένα κεφάλαιο που δημιουργήθηκε τον 19ο αιώνα κατάφερε, μέσω επενδύσεων και θεσμικής διαχείρισης, να χρηματοδοτεί έναν παγκόσμιο θεσμό επί περισσότερες από δώδεκα δεκαετίες.
Ο ίδιος ο Νόμπελ δεν μπορούσε να γνωρίζει πώς θα εξελισσόταν η παγκόσμια οικονομία, ο πληθωρισμός ή οι χρηματοπιστωτικές αγορές. Η βασική ιδέα της διαθήκης του, όμως, ήταν εξαιρετικά απλή: να μην καταναλωθεί η περιουσία, αλλά να παράγει εισόδημα.
Ακριβώς αυτή η λογική επέτρεψε στο ίδρυμα να συνεχίσει να χρηματοδοτεί τα βραβεία γενιά μετά γενιά.
Από τα εκρηκτικά στο πιο αναγνωρίσιμο βραβείο του κόσμου
Υπάρχει μια ιδιαίτερη αντίφαση στην ιστορία του Άλφρεντ Νόμπελ. Η περιουσία του δημιουργήθηκε σε μεγάλο βαθμό μέσα από εκρηκτικά, βιομηχανίες και τεχνολογίες που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν τόσο για μεγάλα κατασκευαστικά έργα όσο και για στρατιωτικούς σκοπούς. Το όνομά του, όμως, κατέληξε να ταυτιστεί διεθνώς με την επιστήμη, τη λογοτεχνία και την ειρήνη.
Πέθανε στις 10 Δεκεμβρίου 1896 στο Σαν Ρέμο της Ιταλίας. Περισσότερα από 120 χρόνια αργότερα, κάθε νέα ανακοίνωση των Βραβείων Νόμπελ υπενθυμίζει ότι ίσως η μεγαλύτερη «επένδυσή» του δεν ήταν κάποια από τις 355 πατέντες του, αλλά η απόφαση για το πώς θα χρησιμοποιούνταν η περιουσία του μετά τον θάνατό του.
Moneypress.gr