17/04/2026 5:57 μμ.
Γιατί ορισμένα μετασοβιετικά κράτη προχώρησαν ταχύτατα σε νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις και υιοθέτησαν έναν ευρωνατοϊκο πολιτικό προσανατολισμό, ενώ άλλα παρέμειναν “δεσποτικά” – όπως αρέσκονται να λένε συχνά-πυκνά οι δυτικοί αναλυτές; Πρόκειται για προϊόν γεωγραφίας; Σίγουρα παίζει ρόλο η γεωγραφία και η χωρική εγγύτητα ορισμένων κρατών στον ευρωπαϊκό πυρήνα, αλλά υπάρχουν οι περιπτώσεις της Λευκορωσίας, αλλά και της Ουκρανίας μέχρι το ‘14 που μας δείχνουν ότι η γεωγραφία δεν είναι ο μοναδικός παράγοντας. Συγκεκριμένα, τι συμβαίνει με τα κράτη της Κεντρικής Ασίας και για ποιο λόγο διατηρούν ένα πιο συγκεντρωτικό πολιτικό σύστημα, αρνούμενα πεισματικά να προχωρήσουν σε καθεστώς δυτικού τύπου φιλελεύθερης δημοκρατίας; Οι δυτικοί πάλι έχουν έτοιμη την απάντηση. Στο κυρίαρχο αφήγημα τους αναπαράγεται αρκετά συχνά η άποψη ότι “η Ρωσία παρεμβαίνει στα εσωτερικά των γειτονικών χωρών της, όποτε αυτές προχωρούν σε δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, καθώς αισθάνεται ανασφαλής έχοντας φιλελεύθερες δημοκρατίες στα σύνορά της». Ως παράδειγμα απόδειξης αυτού προσφέρουν τον Ρωσογεωργιανό πόλεμο του 2008, την αντίδραση της Ρωσίας στο Μαϊντάν, στις Λευκορωσικές διαδηλώσεις του 2020 αλλά και σε κάθε άλλο κίνημα το οποίο βαφτίζεται ως “εξέγερση” στα δυτικά ΜΜΕ., Αντίθετα, η Δύση παρουσιάζει τον εαυτό της ως πρωτοπόρα δημοκρατική δύναμη και χείρα βοηθείας των ανά των πλανήτη δημοκρατικών κινημάτων – όταν αυτά βρίσκονται σε σύγκρουση είτε χαμηλής, είτε και υψηλής έντασης με τους “δικτάτορες”. Σε αυτό το κείμενο, μέσω μιας μελέτης για την πολιτικοοικονομική και κοινωνική δομή του Καζακστάν – της μεγαλύτερης εκ των κεντροασιατικών δημοκρατιών – θα εξετάσουμε την εγκυρότητα τόσο του παραπάνω ισχυρισμού, εξετάζοντας του γιατί το παρόν σύστημα παραμένει τέτοιο, όσο και των όρων “δημοκρατικά κινήματα” και “εκδημοκρατισμός” όπως αυτοί εκφράζονται και εννοούνται από τον κυρίαρχο λόγο.
Γιατί ορισμένα μετασοβιετικά κράτη προχώρησαν ταχύτατα σε νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις και υιοθέτησαν έναν ευρωνατοϊκο πολιτικό προσανατολισμό, ενώ άλλα παρέμειναν “δεσποτικά” – όπως αρέσκονται να λένε συχνά-πυκνά οι δυτικοί αναλυτές; Πρόκειται για προϊόν γεωγραφίας; Σίγουρα παίζει ρόλο η γεωγραφία και η χωρική εγγύτητα ορισμένων κρατών στον ευρωπαϊκό πυρήνα, αλλά υπάρχουν οι περιπτώσεις της Λευκορωσίας, αλλά και της Ουκρανίας μέχρι το ‘14 που μας δείχνουν ότι η γεωγραφία δεν είναι ο μοναδικός παράγοντας.
Συγκεκριμένα, τι συμβαίνει με τα κράτη της Κεντρικής Ασίας και για ποιο λόγο διατηρούν ένα πιο συγκεντρωτικό πολιτικό σύστημα, αρνούμενα πεισματικά να προχωρήσουν σε καθεστώς δυτικού τύπου φιλελεύθερης δημοκρατίας; Οι δυτικοί πάλι έχουν έτοιμη την απάντηση. Στο κυρίαρχο αφήγημα τους αναπαράγεται αρκετά συχνά η άποψη ότι “η Ρωσία παρεμβαίνει στα εσωτερικά των γειτονικών χωρών της, όποτε αυτές προχωρούν σε δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, καθώς αισθάνεται ανασφαλής έχοντας φιλελεύθερες δημοκρατίες στα σύνορά της». Ως παράδειγμα απόδειξης αυτού προσφέρουν τον Ρωσογεωργιανό πόλεμο του 2008, την αντίδραση της Ρωσίας στο Μαϊντάν, στις Λευκορωσικές διαδηλώσεις του 2020 αλλά και σε κάθε άλλο κίνημα το οποίο βαφτίζεται ως “εξέγερση” στα δυτικά ΜΜΕ.,
Αντίθετα, η Δύση παρουσιάζει τον εαυτό της ως πρωτοπόρα δημοκρατική δύναμη και χείρα βοηθείας των ανά των πλανήτη δημοκρατικών κινημάτων – όταν αυτά βρίσκονται σε σύγκρουση είτε χαμηλής, είτε και υψηλής έντασης με τους “δικτάτορες”.
Σε αυτό το κείμενο, μέσω μιας μελέτης για την πολιτικοοικονομική και κοινωνική δομή του Καζακστάν – της μεγαλύτερης εκ των κεντροασιατικών δημοκρατιών – θα εξετάσουμε την εγκυρότητα τόσο του παραπάνω ισχυρισμού, εξετάζοντας του γιατί το παρόν σύστημα παραμένει τέτοιο, όσο και των όρων “δημοκρατικά κινήματα” και “εκδημοκρατισμός” όπως αυτοί εκφράζονται και εννοούνται από τον κυρίαρχο λόγο.
Δημοκρατικοποίηση, εκσυγχρονισμός ή ανακατανομή της εξουσίας;
Την 15η Μαρτίου, το Καζακστάν προχώρησε σε δημοψήφισμα υιοθέτησης νέου Συντάγματος μέσω δημοψηφίσματος της. Τα επίσημα αποτελέσματα έδωσαν 87,15% υπέρ με 73,12% συμμετοχή, και το νέο κείμενο προβλέπεται να τεθεί σε ισχύ από 1η Ιουλίου 2026. Ας εξετάσουμε συνοπτικά το τι αλλαγές αυτό περιλαμβάνει.
Καταρχάς η πιο εμφανής θεσμική αλλαγή είναι ότι το παλιό διθάλαμο κοινοβούλιο αντικαθίσταται από ένα μονοθάλαμο σώμα, το Κουρουλτάι. Επανέρχεται επίσης ο θεσμός του αντιπροέδρου, που είχε καταργηθεί το 1996. Σύμφωνα με το νέο Σύνταγμα, αν ο πρόεδρος παραιτηθεί, καθαιρεθεί, αδυνατεί μόνιμα να ασκήσει τα καθήκοντά του ή πεθάνει, η εξουσία περνά πρώτα στον αντιπρόεδρο. Κατά τρίτον, δημιουργείται και νέο λαϊκό/συμβουλευτικό σώμα, το Χαλύκ Κένεσι, το οποίο θα μπορούσαμε να αποδώσουμε ως “Εθνικό Συμβούλιο”. Το σώμα αυτό μπορεί να υποβάλλει σχέδια νόμου και να κινεί διαδικασία εθνικού δημοψηφίσματος.
Στο επίπεδο της προεδρίας, το νέο Σύνταγμα διατηρεί τον κανόνα της μοναδικής επταετούς θητείας, ταυτόχρονα όμως ενισχύει τη θέση του προέδρου μέσα στο σύστημα. Βάσει του επίσημου κειμένου ο πρόεδρος αποκτά πολύ ισχυρό ρόλο στους διορισμούς, ενώ σημειώνεται ότι αποκτά μεγαλύτερο περιθώριο να λειτουργεί και χωρίς ουσιαστικό κοινοβουλευτικό φρένο σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και με δυνατότητα διάλυσης του κοινοβουλίου έπειτα από επαναλαμβανόμενες απορρίψεις προεδρικών υποψηφιοτήτων για αξιώματα.
Το ενδιαφέρον έρχεται εξετάζοντας τις αναλύσεις των ευρωπαϊκών οργάνων και ΜΚΟ πάνω στα πιο νομικίστικα-δικαιωματικά ζητήματα. Η ODIHR π.χ. αναφέρει ότι το νέο κείμενο αναθεωρεί το εύρος των δικαιωμάτων και των θεμιτών περιορισμών τους 1, ενώ η Human Rights Watch τόνισε ότι αφαιρείται η αναφορά στην υπεροχή του διεθνούς δικαίου έναντι του εσωτερικού και ότι εξασθενεί η θεσμική ανεξαρτησία του Ombudsman, επειδή καταργείται η έγκριση της Γερουσίας για τον διορισμό του. Η HRW προειδοποίησε επίσης ότι οι διατυπώσεις για περιορισμούς στο όνομα της δημόσιας τάξης και της ηθικής είναι τόσο αόριστες ώστε μπορεί να χρησιμοποιηθούν πιο κατασταλτικά 2.
Από την άλλη μπάντα όμως έχουμε και τις αντιδράσεις της Ρωσίας οι οποίες ήταν κατά το πλείστον θετικές. Πρώτα η δήλωση του Ρώσου Προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν, ο οποίος συνεχάρη τον Τοκάγιεφ για αυτή την “ιστορική αλλαγή” 3, ενώ σχολιάστηκε και η εκσυγχρονιστική λογική πίσω από το νέο Σύνταγμα. Σε άλλα μέσα έγινε λόγος για το ότι η ρωσική γλώσσα παραμένει ως επίσημη γλώσσα της χώρας 4, κάτι το οποίο είναι λογικό καθώς ο εκσυγχρονισμός του Καζαχστάν ήρθε μέσω ΕΣΣΔ όπου και οι πρώην νομάδες Καζάκοι έκαναν ρεκόρ άλμα εις μήκους, πηδώντας από μια νομαδική σε μια ανεπτυγμένη μετεπαναστατική κοινωνία, με την ρωσική γλώσσα να υιοθετείται ως lingua franca αυτής της νεοσύστασης σοβιετικής δημοκρατίας.
Ουσιαστικά λοιπόν παρατηρούμε δύο διαφορετικές στάσεις όπου η μία ακυρώνει την άλλη. Οι δυτικοί μιλούν για αυταρχικό κράτος με διαφορετικό περίβλημα, οι Ρώσοι μιλούν για ιστορική αλλαγή και εκσυγχρονισμό. Ποιο από τα δύο λοιπόν ισχύει; Μήπως να ρωτήσουμε τον λαό του Καζακστάν να μας πει; Ρωτήθηκε όμως και ψήφισε υπέρ, με μεγάλη συμμετοχή κιόλας, μεγαλύτερη από αυτή του δημοψηφίσματος του 2022 (τότε συμμετοχή στο 68,06%). Άρα λοιπόν τι συμβαίνει; Στην πραγματικότητα και αν το δούμε αυστηρά με όρους “φιλελεύθερης δημοκρατίας” συμβαίνει μια μίξη εκ των δύο. Πρόκειται τόσο για μια απόπειρα εκσυγχρονισμού και πολιτικής αποκέντρωσης, ταυτόχρονα όμως και αναδιανομής και σταθεροποίησης της ίδιας της πολιτικής εξουσίας. Αν παραμείνουμε όμως σε αυτή την οπτική δεν θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε το γιατί συμβαίνει αυτό και γιατί η Καζακική πολιτική ελίτ λειτουργεί καθ’ αυτό τον τρόπο, παραμένοντας παγιδευμένη σε μια φιλελεύθερου τύπου κριτική, ασχέτως του ποιου ιδεολογικού προσχήματος χρησιμοποιούμε. Δεν μπορούμε όμως να το κάνουμε αυτό, ούτε θα μπορέσουμε να υπερβούμε το δυτικό φιλελεύθερο δίπολο δημοκρατίας-αυταρχισμού αν δεν εξετάσουμε τις αλληλεπιδράσεις της πολιτικής του Καζακστάν με την πραγματικότητα του εσωτερικού και εξωτερικού.
Οπότε ας δούμε λοιπόν πού τοποθετείται το Καζακστάν εντός του παγκόσμιου καπιταλισμού και ποια η σχέση του με τον ιμπεριαλισμό.
Το Καζακστάν και ο Ιμπεριαλισμός
Ξεκινώντας από τα βασικά, η χώρα είναι μια εξορυκτική, ημιπεριφερειακή οικονομία. Το ίδιο το εμπορικό προφίλ του 2025 είναι αποκαλυπτικό: το 50,5% των εξαγωγών ήταν αργό πετρέλαιο και συναφή προϊόντα, ενώ άλλο 5,3% ήταν ουράνιο/ραδιενεργά ισότοπα 5. Η εξορυκτική οικονομία της χώρας γίνεται ακόμα πιο εμφανής με μια ματιά στην ιδιοκτησιακή/χρηματοδοτική δομή της. Μια ευρωπαϊκή πολιτικοοικονομική μελέτη για το Καζακστάν 6 σημειώνει ότι περίπου τα 3/4 των Άμεσων Ξένων Επενδύσεων κατευθύνθηκαν ιστορικά σε φυσικούς πόρους, κυρίως πετρέλαιο και αέριο και σε μεγάλες Συμφωνίες Καταμερισμού Παραγωγής. Το Carnegie αναφέρει επίσης ότι οι βάσεις του πετρελαϊκού τομέα μπήκαν τη δεκαετία του 1990 σε όρους που υπαγόρευσαν οι μεγάλες πετρελαϊκές, με πολλά συμβόλαια να παραμένουν ακόμη εμπιστευτικά 7. Τίποτα σπουδαίο ως εδώ, δεν πρόκειται για μια κατάσταση πολύ διαφορετική από αυτή των υπόλοιπων μετασοβιετικών χωρών. Ας τα δούμε όμως και λίγο πιο αναλυτικά.
Πιο συγκεκριμένα, για τις ΑΞΕ, η Ε.Ε. παραμένει ο πρώτος ξένος επενδυτής 8 και ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος, με 32,4% του συνολικού εμπορίου το 2024. Οι ΗΠΑ παραμένουν πολύ σημαντικές μέσω του αποθέματος επενδύσεων και κυρίως μέσω των Chevron και ExxonMobil στα πεδία πετρελαίου 9. Ταυτόχρονα, η Κίνα ανεβαίνει συνεχώς ως εμπορικός, βιομηχανικός και διαμετακομιστικός εταίρος, με το πλαίσιο China–Central Asia να δίνει έμφαση σε συνδεσιμότητα, βιομηχανικές επενδύσεις, πράσινη εξόρυξη και φυσικά με το πρόγραμμα Belt and Road Initiative 10. Η Ρωσία, από την άλλη, είναι λιγότερο ο κύριος «επενδυτής ανάπτυξης» και περισσότερο ο αναντικατάστατος γεωπολιτικός και υλικοτεχνικός μεσάζων: το CPC μεταφέρει περίπου 80% των πετρελαϊκών εξαγωγών του Καζακστάν. 11
Όλες αυτές οι πολύπλευρες εμπορικοοικονομικές σχέσεις αντανακλώνται και στην πολύπλευρη εξωτερική πολιτική του Καζακστάν, το οποίο προσπαθεί να διατηρεί καλές σχέσεις με όλες τις παραπάνω χώρες – όσο φυσικά του το επιτρέπουν οι συνθήκες και οι συγκυρίες. Αυτή η εξωτερική πολιτική δεν πρόκειται για μια συγκεκριμένη πολιτική επιλογή των κυβερνήσεων Ναζαρμπάγιεφ 12 και Τοκάγιεφ, αλλά για δομική αναγκαιότητα. Όπως κάθε χώρα του τρίτου κόσμου, έτσι και το Καζακστάν εξαρτάται από τα δυτικά κεφάλαια και αγορές για ανάπτυξη και τεχνογνωσία, κάτι που δεν θα μπορούσε να εξελιχθεί διαφορετικά λόγω της χρηματιστηριακής ηγεμονίας της Δύσης. Παρ’ όλα αυτά όμως συνεργάζεται με την γείτονα Κίνα πάνω στην βιομηχανία και στον εκσυγχρονισμό των δικτύων μεταφοράς του και με την Ρωσία πάνω στις άμυνα και σε δίκτυα/μεταφορές.
Εδώ βέβαια πρέπει να εξετάσουμε περαιτέρω πράγματα προκειμένου να κατανοήσουμε την καζακική προσέγγιση της εξωτερικής πολιτικής, καθώς δεν πρόκειται για αντανάκλαση αμιγώς οικονομικών σχέσεων.
Καζακστάν, Ρωσία και Κίνα
Μετά την διάλυση της ΕΣΣΔ, το Καζακστάν ήταν το μόνο κεντροασιατικό κράτος με τόσο στενή σύνδεση με τη Ρωσία σε τρεις διαστάσεις ταυτόχρονα: πρώτον, είχε την μακρύτερη χερσαία μεθόριο στον κόσμο με τη Ρωσία, κατά δεύτερον είχε μια οικονομία δεμένη με τη βόρεια σοβιετική βιομηχανική ενδοχώρα (ακόμα και σήμερα, Καζακστάν και Ρωσία “μοιράζονται” τον ίδιο αριθμό χώρας στα διεθνή τηλεφωνικά δίκτυα – το +7) και τρίτον μια πολύ μεγάλη ρωσική μειονότητα, σχεδόν ισοδύναμη αριθμητικά με τους ίδιους τους Καζάκους, βάσει των δημογραφικών του 1989.
Ένα γεγονός εξίσου σημαντικό είναι ότι η ελίτ της πρώτης μετασοβιετικής δεκαετίας ήταν βαθιά σοβιετοποιημένη, όντας διαμορφωμένη – κοινωνικά και διοικητικά – εντός της ΕΣΣΔ. Ταυτόχρονα, έβλεπε ότι η ανεξαρτησία μπορούσε κάλλιστα να ξεκινήσει ως “εθνική άνθηση” αλλά να καταλήξει ως κρατική αποσύνθεση. Σε αυτήν εδώ την περίπτωση έπαιξαν σίγουρα ρόλο και οι συγκρούσεις σε Τατζικιστάν και Τσετσενία, λειτουργώντας μάλλον ως προειδοποιητικά μηνύματα για ένα πιθανό μέλλον, που θα μπορούσε να ακολουθήσει μια αδύναμη κρατική συγκρότηση στον μετασοβιετικό χώρο. Μάλιστα, ακόμα και το ιμπεριαλιστικό Ινστιτούτο RAND παραδέχεται ότι ελλείψει εναλλακτικών και με την πλήρη αδιαφορία της διεθνούς κοινότητας (ενν. Τα δυτικά κράτη), πολλές κεντροασιατικές πολιτικές ηγεσίες αποδέχθηκαν την ρωσική πολιτική και στρατιωτική στήριξη 13. Αντίστοιχα, η Ρωσία θεωρούσε την περιφερειακή σταθερότητα ζήτημα ζωτικού συμφέροντος.
Έχοντας υπόψιν αυτά τα δεδομένα, κατανοούμε λοιπόν γιατί η Αστάνα δεν ακολούθησε βαλτικό ή γεωργιανό δρόμο ρήξης με τη Ρωσία, επιλέγοντας συνειδητά ένα πιο αργό nation-building (ελλείψει μεγάλων ευρωπαϊκών κεφαλαίων σε σύγκριση με τις Βαλτικές χώρες π.χ.), πιο προσεκτική εθνική πολιτική, καθώς και πολιτική αλληλοσεβασμού και συναίνεσης μεταξύ της καζακικής πλειονότητας και της ρωσικής μειονότητας.
Σε ένα παρόμοιο μήκος κύματος κινείται και η σχέση της κεντροασιατικής χώρας με την Κίνα. Κατόπιν ανεξαρτησίας, το Καζακστάν έπρεπε να κλείσει και το ανατολικό του μέτωπο. Έτσι λοιπόν, το 1994 υπέγραψε συνοριακή συμφωνία με την Κίνα, η οποία αργότερα οδήγησε σε οριοθέτηση και αποστρατιωτικοποίηση του συνόρου. Δύο χρόνια έπειτα, το 1996, μαζί με Ρωσία, Κίνα, Κιργιστάν και Τατζικιστάν, συμμετείχε στην δημιουργία του Shanghai Five, που ξεκίνησε ως ένωση κρατών πάνω στο “χτίσιμο σχέσεων εμπιστοσύνης” (όπως χαρακτηρίστηκε) και διαχείρισης συνοριακής ασφάλειας. Αργότερα το Shangai Five εξελίχθηκε στο γνωστό SCO. (Shangai Cooperation Organization – Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης).
Αυτά τα δεδομένα μας βοηθούν να κατανοήσουμε το γιατί ο Τοκάγιεφ – αλλά και νωρίτερα ο Ναζαρμπάγιεφ – μπορεί ταυτόχρονα να διατηρεί στρατηγική σχέση με τη Μόσχα, να εμβαθύνει σχέσεις με το Πεκίνο, αλλά και να μην αναγνωρίζει τις ρωσικές προσαρτήσεις στο Ντονμπάς. Υπάρχει όμως και ένας άλλος παίκτης τον οποίον δεν αναφέραμε ακόμα.
Οι σχέσεις με την Τουρκία
Η αλήθεια είναι ότι η Τουρκία, αν και πήγε να παίξει τον μεγάλο παίκτη στα της Κεντρικής Ασίας, εν τέλει πέτυχε περισσότερο πολιτισμικά και λιγότερο γεωπολιτικά. Ας τα δούμε πιο αναλυτικά.
Ήδη από νωρίς, η Άγκυρα επένδυσε σε υποτροφίες για τουρκικά πανεπιστήμια, χρηματοδότηση σχολείων και λυκείων, επιρροή μέσω του σουνιτικού ισλάμ και διάφορα πολιτιστικά ιδρύματα, όπως αυτά αναφέρονται ρητά στην επίσημη ιστοσελίδα του τουρκικού ΥΠΕΞ 14. Όλα αυτά στο όνομα της οργάνωσης του “Τουρκικού Κόσμου” 15.
Το ότι η Τουρκία δεν πέτυχε γεωπολιτικά όσο θα ήθελε δεν σημαίνει όμως ότι δεν υπήρξαν και αποτελέσματα. Εντοπίζουμε ότι το διμερές εμπόριο Τουρκίας-Καζακστάν ήταν περίπου 5 δισ. δολάρια το 2023, ενώ στην σφαίρα τις εκπαίδευσης διαβάζουμε ότι γύρω στους 2.300 Καζάκους φοιτητές βρίσκονταν στην Τουρκία το 2022. Επίσης, το πανεπιστήμιο Ahmet Yesevi λειτουργεί ως “πολιτισμική σύνδεση” των δύο χωρών, καθώς στην τουρκική (turkic) ιστορία, ο Αχμέτ Γιέσεβι ήταν ιδρυτικός πνευματικός πατέρας και θεωρείται ως ο συνδετικός κρίκος μεταξύ των διαφόρων τουρκικών λαών της στέπας, με σημαντική επιρροή στο μυστικιστικό τουρκικό Ισλάμ της Ανατολίας. Άξια αναφοράς είναι επίσης η δράση της Ντιγιανέτ, του επίσημου σώματος διαχείρισης του Ισλάμ στην Τουρκία, το οποίο προχωρά στην αποστολή δεκάδων ιμάμηδων στην θεολογική σχολή της Συμκέντ, ενώ επίσης προχωρά και στην διανομή θρησκευτικού υλικού. Ίσως μοιάζει αμελητέο εκ πρώτης όψεως, να τονίσουμε όμως ότι οι ιμάμηδες έχουν θεσμική εξουσία και πολλές φορές δίνουν θρησκευτικοπολιτική γραμμή στους πιστούς – κάτι αντίστοιχο έκανε η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ με σαλαφιστές ιμάμηδες. 16
Δυστυχώς όμως, αν και εντοπίσαμε οικονομικά στοιχεία για το διμερές εμπόριο Τουρκίας-Καζακστάν, δεν μπορούσαμε να κάνουμε τον ίδιο ακριβή υπολογισμό για αυτές τις ήπιας ισχύος, αναπτυξιακές δαπάνες της Τουρκίας στον τουρκόφωνο μετασοβιετικό χώρο. Ακόμα και στην σελίδα της TİKA, δηλαδή του βασικού συντονιστή των τουρκικών αναπτυξιακών προγραμμάτων, δεν μπορέσαμε να εντοπίσουμε ένα ασφαλές συνολικό ποσό μόνο για το Καζακστάν από όλες τις τουρκικές δομές μαζί.
Παρ’ όλα αυτά, καταλαβαίνουμε ότι η Τουρκία έχει αφοσιωθεί στην αύξηση της επιρροής της στο Καζακστάν, αλλά όπως αναφέραμε και νωρίτερα, η γεωπολιτική επιρροή της απέτυχε – ή τουλάχιστον, δεν πέτυχε στον βαθμό που η ίδια θα ήθελε. Ας δούμε γιατί.
Πρώτον, επειδή η Τουρκία της δεκαετίας του 1990 εμφανίστηκε συχνά με υπερφιλόδοξο τόνο, σαν να διεκδικεί ρόλο ηγέτη του «τουρκικού κόσμου». Αυτό ενόχλησε τις κεντροασιατικές ηγεσίες, που το βίωσαν ως κάπως πατερναλιστικό ή κηδεμονικό 17. Κατά δεύτερον, επειδή δεν μπορούσε να προσφέρει αυτά που προσέφερε η Ρωσία, δηλαδή προστασία συνόρων, υλικοτεχνική γειτνίαση και δυνατότητα άμεσης στρατιωτικοπολιτικής επέμβασης 18. Κατά τρίτον, επειδή το ίδιο το Καζακστάν έβαλε όριο στο τι θέλει από την Τουρκία και το φίλτραρε μέσα από την δική του διαδικασία κρατικής οικοδόμησης.
Ουσιαστικά λοιπόν το Καζακστάν επέλεξε συνειδητά αυτή την πολυεπίπεδη εξωτερική πολιτική, εξισορροπώντας μεταξύ διαφορετικών γειτόνων και χωρών, χτίζοντας μια στενή συνεργασία με Ρωσία και Κίνα, ενώ ταυτόχρονα διατηρώντας σχέσεις με ΗΠΑ, ΕΕ, Τουρκία, Ιαπωνία, Κορέα κλπ.
Εξωτερική πολιτική και εσωτερικός ταξικός συσχετισμός
Αυτή η πολυπολικότητα αντανακλάται και στην ταξική διαστρωμάτωση της χώρας. Εστιάζοντας στην ταξική δομή της παρατηρούμε την ανυπαρξία μιας «καθαρής» εθνικής αστικής τάξης με πλήρη έλεγχο πάνω στην πολιτική ηγεσία, αντιθέτως όμως εντοπίζεται ένα κρατικο-ολιγαρχικό σύμπλεγμα στο οποίο το κράτος παραμένει άμεσα παρόν και ενεργό στην οικονομία και την διαχείρισή της. Μιλώντας με στοιχεία, ο ΟΟΣΑ σημειώνει ότι το κράτος είναι παρόν σε τουλάχιστον 20 από τους 30 κλάδους της οικονομίας, ενώ η ίδια η κρατική συμμετοχή οργανώνεται μέσω κρατικών επιχειρήσεων, φυσικών μονοπωλίων, ειδικών δικαιωμάτων, ρυθμίσεων τιμών και κρατικών ενισχύσεων 19.
Εντός αυτού του συμπλέγματος, το βασικό «κρατικο-καπιταλιστικό» κλάσμα συγκροτείται γύρω από τον προεδρικό μηχανισμό, τα υπουργεία, την Samruk-Kazyna (το μεγαλύτερο κρατικό επενδυτικό ταμείο) και τις μεγάλες – στρατηγικής φύσεως – εταιρείες. Παρατηρούμε ότι στο χαρτοφυλάκιο της Samruk-Kazyna η KazMunayGas καταλαμβάνει πολύ μεγάλο σχετικό βάρος, δηλαδή ο πυρήνας της κρατικής-εταιρικής ισχύος περνά σε μεγάλο βαθμό μέσα από το πετρέλαιο και τις υποδομές του. Συνεπώς, η κρατική γραφειοκρατία στο Καζακστάν έχει αναβαθμισμένο ρόλο και από απλό ρυθμιστή της αγοράς έχει μετατραπεί σε άμεσο διαχειριστή κεφαλαίο.
Δίπλα σε αυτό υπάρχει και ένα δεύτερο κλάσμα: μια βιομηχανική/εξορυκτική αστική τάξη, η οποία αναπτύχθηκε κατά την ναζαρμπαγιεφική περίοδο. Μετά τις ταραχές του Ιανουαρίου του 2022 και την αρχή της “αποναζαρμπαγιεφοποίησης”, ο Ναζαρμπάγιεφ και ο κύκλος του εξακολουθούσαν να ελέγχουν μεγάλο μέρος της οικονομίας της χώρας, ενώ η κρίση του 2022 αποκάλυψε ταυτόχρονα κοινωνική δυσαρέσκεια και ρήγματα εντός της ίδιας της ελίτ. Το γιατί αυτό είναι σημαντικό θα το δούμε αργότερα. Αυτή η αστική τάξη είναι και η πιο κομπραδόρικη του Καζακστάν καθώς έχει διαρκή νταλαβέρια με το ευρωπαϊκό και αμερικανικό κεφάλαιο στον κλάδο της εξόρυξης. Κοινώς, σημαντικό τμήμα της καζακικής αστικής αναπαραγωγής είναι δομικά δεμένο με το δυτικό κεφάλαιο, όχι μόνο πολιτικά αλλά και ιδιοκτησιακά/χρηματοδοτικά.
Τέλος, υπάρχει και ένα αστικογραφειοκρατικό σύμπλεγμα που εντοπίζεται κυρίως σε βιομηχανικούς κλάδους και μεταφορές και το οποίο είναι συνδεδεμένο με την Κίνα. Στα επίσημα στοιχεία του Ιανουαρίου 2026 η Κίνα εμφανίζεται ως βασικός εξαγωγικός και κυρίως εισαγωγικός εταίρος του Καζακστάν, με 14,3% των εξαγωγών και 33,9% των εισαγωγών. Δεν θα μπορούσε να συμβαίνει διαφορετικά καθώς ήδη εδώ και μια δεκαετία, οι σχέσεις Κίνας-Καζακστάν έχουν αναβαθμιστεί από απλές εμπορικές σχέσεις σε υλική αναδιάρθρωση των ροών εμπορίου και εφοδιασμού. Με λίγα λόγια η Κίνα βοηθά το Καζακστάν να αναβαθμιστεί λογιστικά και οικονομικά. 20
Θα ήταν όμως λάθος να μιλάμε για ιμπεριαλισμό ενώ ταυτόχρονα μελετάμε μόνο τις αμιγώς οικονομικές σχέσεις. Καθώς ο ιμπεριαλισμός είναι το ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού είναι και το πιο δυναμικό και πιο αντιφατικό. Θα εξηγήσουμε αμέσως τι εννοούμε με αυτό.
Πιο πάνω αναφερθήκαμε στις αξιολογήσεις του νέου καζακικού Συντάγματος από ευρωπαϊκούς θεσμούς και ΜΚΟ. Αυτοί οι θεσμοί πράγματι έχουν μια σημασία για ερευνητικούς/δημοσιογραφικούς λόγους, πρέπει όμως τα λεγόμενά τους να φιλτράρονται καλά καθώς δεν είναι ανεξάρτητοι, αντιθέτως είναι υπόλογοι στους χρηματοδότες και προϊσταμένους τους – με τους τελευταίους φυσικά να ‘ναι αξιωματούχοι της Ε.Ε. Μπορεί για λόγους κακού ρεπορτάζ – στην καλύτερη, ή πολιτικής πίεσης – στην χειρότερη, αυτοί οι θεσμοί να κάνουν υπερκάλυψη ενός γεγονότος, υπερπαρουσιάζοντας το ένα αφήγημα έναντι του άλλου – όπως έγινε στην Συρία 21, ή – λειτουργώντας ως διαμεσολαβητές χρηματοδοτήσεων – να αξιολογούν ως “κοινωνικη δράση ανώτερων απολαβών” τις αντικυβερνητικές δημοσιεύσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης – όπως έγινε στην Γεωργία 22. Μια άλλη, πιο ήπια μορφή ανάπτυξης φιλοδυτικής αντίληψης είναι η πολιτισμική – και ψηφιακή – κυριαρχία της Δύσης η οποία έρχεται με διάφορες μορφές: εκπαιδευτικά προγράμματα, κινηματογράφος, η αγγλική γλώσσα ως lingua franca, visa-free ταξίδια κλπ. Είναι αυτονόητο φυσικά ότι αυτή η κατάσταση θα επηρεάσει πρώτα απ’ όλα τα αστικά και μεσαία στρώματα, στην Αλμάτυ και στην Αστάνα και ιδίως της νεαρότερης ηλικίας που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στο μετασοβιετικό Καζακστάν. Στο ιδεολογικό επίπεδο, αυτά τα στρώματα φαίνονται πιο κοσμοπολίτικα και λιγότερο δεμένα με τη ρωσική μετασοβιετική παράδοση. Μια έκθεση δείχνει ότι τα αγγλικά θεωρούνται από μεγάλη πλειονότητα ως μέσο για καλύτερη εκπαίδευση, πρόσβαση σε ειδήσεις και πληροφορίες, απασχόληση και κοινωνικό status, ενώ φαίνονται πιο πρόθυμοι να ζήσουν «κοσμοπολίτικες ζωές» 23. Πολιτικά μιλώντας, αυτά τα στρώματα εκφράζοντας κυρίως από φιλελεύθερα κόμματα όπως το Aq Jol και το Respublica, ενώ τα πιο νεαρής ηλικίας μεσοαστικά στρώματα φλερτάρουν με ευρωπαϊκού τύπου “από τα κάτω” κόμματα, τα οποία όμως δεν κατόρθωσαν να κατεβούν ποτέ στις εκλογές.
Βέβαια, το πιο υποβαθμισμένο κοινωνικό υπόστρωμα παραμένουν οι εργάτες των πετρελαϊκών και εξορυκτικών ζωνών, μαζί με ευρύτερα λαϊκά στρώματα που συμπιέζονται από ακρίβεια, ανισότητες και χαμηλή ποιότητα απασχόλησης. Τα προβλήματα είναι αρκετά: χαμηλής ποιότητας και κακοπληρωμένη εργασία, μαύρη εργασία και άνιση περιφερειακή κατανομή. Αν και αποτελούν την μεγαλύτερη αριθμητικά τάξη της χώρας, δεν έχουν κατορθώσει να αποκτήσουν μια δική τους πολιτική εκπροσώπηση και μαζί με τις λοιπές κατώτερες τάξεις της χώρας (μικροϊδιοκτήτες, ημιδημόσιους μισθωτούς κλπ) μπορούμε να πούμε ότι είναι κατακερματισμένοι. Μια τέτοια κατάσταση μπορεί μεν να κάνει πιθανές τις εκρήξεις, αλλά δυσκολεύει την συγκροτημένη ταξική εκπροσώπηση. Γι’ αυτό και το 2022 αυτή η εξέγερση πήρε μορφή μαζικής έκρηξης και όχι οργανωμένου εργατικού μπλοκ εξουσίας, όπως ήθελαν να παρουσιάσουν κάποιοι.
Η εξέγερση του 2022 και η σχέση της με το σήμερα
Οι διαδηλώσεις του 2021-2022 ξεκίνησαν στη Ζαναοζέν, μια πετρελαϊκή πόλη με βαριά ιστορία εργατικών συγκρούσεων τον Ιανουάριο του 2022 – παρ’ όλα αυτά υπήρξαν ήρεμες χωρίς ιδιαίτερες φασαρίες. Κάπως μαγικά λοιπόν εξαπλώθηκαν στην Αλμάτυ, στην άλλη άκρη της χώρας, “μετατρέποντας τη μεγαλύτερη και πιο ευημερούσα πόλη του Καζακστάν σε εμπόλεμη ζώνη γεμάτη πτώματα, καμένα κτίρια και αποτεφρωμένα αυτοκίνητα”. Μα καλά, θα πει κανείς, πώς ακριβώς έλαβε χώρα τόσο γρήγορα μια τέτοια κλιμάκωση; Πώς γίνεται από έναν εργατικοοικονομικό αγώνα στην πιο προλεταριακή περιοχή της χώρας να περάσαμε σε ένοπλη σύρραξη μέσα σε λίγες μέρες στην μεγαλύτερη πόλη; Έλα μου ντε! Πως γίνεται; Δεν θα την βρούμε την απάντηση όμως αν παραμείνουμε προσκολλημένοι στον εργατικό αγώνα ενώ ταυτόχρονα αγνοούμε τους συσχετισμούς και την δυναμική εντός της πολιτικής σκηνής. Κι αυτό επειδή μια αντίδραση σε μια κρίση (πληθωρισμός, πάγωμα μισθών, στάση πληρωμών π.χ.) μπορεί μεν να εκφραστεί πρώτα από τους συνδικαλιστές, ακριβώς όμως επειδή πατά πάνω σε μια υπαρκτή υλική βάση, κάποιες άλλες δυνάμεις με μεγαλύτερη ισχύ και επιρροή κατόρθωσαν να εκμεταλλευτούν αυτή την αναταραχή για να περάσουν την ατζέντα τους. Οπότε και μέσα σε λίγες μέρες περνάμε από το “πληρώστε τα δεδουλευμένα!” στο “κάτω το καθεστώς Τοκάγιεφ-Ναζαρμπάγιεφ!”, παρά το γεγονός ότι ουσιαστικά επρόκειτο για δύο τελείως διαφορετικές περιπτώσεις!
Η εξέγερση του 2022 δεν πρέπει να ειδωθεί ως “λαϊκή εξέγερση” καθώς ο χαρακτηρισμός είναι εκτός πραγματικότητας, αλλά ούτε και ως “ενδοαστική σύγκρουση” καθώς κάτι τέτοιο θα ήταν μια πολύ μονόπλευρη εξήγηση. Μια πιο ολοκληρωμένη εξήγηση θα ήταν αυτή που έβλεπε πολλές μεριές να έχουν βάλει το λιθαράκι τους ώστε να εκτροχιαστεί η κατάσταση. Παρέα σ’ αυτούς φυσικά και οι δυτικές πρεσβείες, με πρωτοπόρο αυτή των ΗΠΑ, που μάλιστα διαφήμιζε κιόλας καλέσματα ενός απαγορευμένου κόμματος, του ΔΕΚ (Δημοκρατική Επιλογή για το Καζακστάν) με αρχηγό τον Μουκτάρ Αμπλιαζόφ, μεγιστάνα και κατηγορούμενο για ξέπλυμα μαύρου χρήματος. Λογικά ήλπιζαν ότι θα ‘φερναν κάποιον δικό τους αν έπεφτε ο Τοκάγιεφ. Ασχέτως του τι πίστευαν όμως, το τελικό αποτέλεσμα ήταν μια αιματηρή εξέγερση με καθαρή πολιτική σκοπιμότητα και κυριαρχούμενη από ένα αντικυβερνητικό σύνθημα δεδομένης εκπροσώπηση: αυτούς που ήθελαν ρήξη με την παλιά ναζαρμπαγιεφική τάξη πραγμάτων και έστρεφαν το ξίφος τους στον Τοκάγιεφ.
Τα πράγματα εξελίχθηκαν βέβαια πολύ διαφορετικά. Ο Τοκάγιεφ αφαίρεσε από τον Ναζαρμπάγιεφ την προεδρία του Συμβουλίου Ασφαλείας, άλλαξε πρόσωπα στον μηχανισμό ασφαλείας και άρχισε να απομακρύνει συμμάχους και συγγενείς του παλιού προέδρου από καίριες θέσεις. Αυτές οι ενέργειες ως αποτέλεσμα της πειθάρχηση του άρχοντος μπλοκ και την αποτροπή μιας νέας διπλής εξουσίας τύπου Τοκάγιεφ-Ναζαρμπάγιεφ, με τον έναν να κυβερνεί τυπικά και τον άλλον άτυπα. Στο άμεσο επίπεδο, ο Τοκάγιεφ επέζησε πολιτικά επειδή συνδύασε σκληρή καταστολή με εξωτερική στρατιωτική στήριξη: κάλεσε δυνάμεις του CSTO και έδωσε εντολή “shoot to kill” κατά την κορύφωση της βίας. Αυτό τον έσωσε βραχυπρόθεσμα – έλεγαν πολλοί αναλύτες τότε αλλά μάλλον τον υποτίμησαν – και ταυτόχρονα του έδωσε την ευκαιρία να παρουσιαστεί ως ο μόνος εγγυητής της τάξης και να σπάσει οριστικά την εξάρτησή του από τον Ναζαρμπάγιεφ. Ο πάλαι πότε φαινομενικά πανίσχυρος πρόεδρος Ναζαρμπάγιεφ, έβγαινε στις κάμερες σαν βρεγμένο γατί τραυλίζοντας, ζητώντας κατανόηση, διάλογο και παρακαλούσε και τις δύο πλευρές να αποκλιμακώσουν. Έναν χρόνο μετέπειτα, ο Γενικός Εισαγγελέας της χώρας έκανε λόγο για οργανωμένο έγκλημα με υψηλόβαθμους αξιωματούχους ως βασικούς ύποπτους οργανωτές της βίαιης εκτροπής. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η χρήση των συγκεκριμένων λέξεων ήταν ένας ενδιαφέρων τρόπος αποπολιτικοποίησης των ταραχών και εξορθολογισμού του ξηλώματος της ναζαρμπαγιεφικής και φιλοδυτικής κλίκας.
Από εκεί και πέρα, ο Τοκάγιεφ ακολούθησε ουσιαστικά μια στρατηγική τριών φάσεων. Πρώτα, σταθεροποίησε το καθεστώς με καταστολή. Δεύτερον, ξεκίνησε την αποναζαρμπαγεφοποίηση του συστήματος. Τρίτον, επιχείρησε να μετατρέψει αυτή τη ρήξη σε νέο θεσμικό αφήγημα, το λεγόμενο “New Kazakhstan”, που ανακοίνωσε επίσημα στις 16 Μαρτίου 2022. Η ουσία συνοψίζεται ως εξής: «νέο κράτος, νέα ισορροπία, νέα νομιμοποίηση» και το δημοψήφισμα της 5ης Ιουνίου 2022 ήταν το πρώτο βήμα αυτής της νέας νομιμοποίησης.
Ο Τοκάγιεφ το παρουσίασε ως εκδημοκρατισμό και αποκέντρωση, και πράγματι οι αλλαγές αφαίρεσαν από τον Ναζαρμπάγιεφ το καθεστώς του «εθνικού ηγέτη» και περιόρισαν μερικά συμβολικά και θεσμικά κατάλοιπα της παλιάς εποχής. Το ίδιο μοτίβο συνεχίστηκε μέσα στο 2022: Οι πρόωρες προεδρικές εκλογές του Νοεμβρίου 2022 έγιναν με προεδρική εντολή, ενώ ο ίδιος ο κρατικός μηχανισμός προχώρησε σε έντονα συμβολικά μέτρα αποστασιοποίησης από τον πρώην πρόεδρο, ένα εκ των οποίων ήταν η επαναφορά του ονόματος της πρωτεύουσας από Νουρ-Σουλτάν σε Αστάνα τον Σεπτέμβριο 2022. Αυτό μπορεί να φαίνεται ως αμεληταίο όμως ήταν μια δημόσια επίδειξη ότι η «εποχή Ναζαρμπάγιεφ» έκλεινε και ότι το νέο κέντρο βάρους ήταν πλέον η νέα κυβέρνηση.
Ο Βοναπάρτης Τοκάγιεφ
Η μεταρρύθμιση του 2022 ήταν σε μεγάλο βαθμό αμυντική: έγινε αμέσως μετά την κρίση και είχε σκοπό να απορροφήσει την κοινωνική πίεση και να αποδυναμώσει τον παλιό πόλο εξουσίας. Αντίθετα, η συνταγματική διαδικασία του 2025–2026 είναι επιθετική/ανασχεδιαστική: ο Τοκάγιεφ είναι αρκετά ισχυρός ώστε να ξανασχεδιάσει το σύστημα από πάνω.
Καταρχάς ας ξεκαθαρίσουμε όμως ότι ανασχεδιασμός από τα πάνω δεν πάει να πει σώνει και καλά “αντιδραστικός”. Δεν είναι λίγες οι ιστορικές περιπτώσεις όπου μετασχηματισμοί από τα πάνω άνοιξαν πραγματικά πεδίο για λαϊκή συμμετοχή, εθνική χειραφέτηση ή κοινωνικά δικαιώματα – από την Οκτωβριανή Επανάσταση, την Αφγανική μέχρι τον Σανκαρά και πρόσφατα τον λοχαγό Τραορέ.
Κατά δεύτερον, πολιτικός συγκεντρωτισμός δεν σημαίνει απαραίτητα ενδυνάμωση του αστικού μπλοκ. Στην περίπτωση του Τοκάγιεφ μάλλον το αντίστροφο συμβαίνει: με την πειθάρχηση του άρχοντος μπλοκ και το ξήλωμα του Ναζαρμπάγιεφ και του κύκλου του, κατόρθωσε να φέρει μια νέα ισορροπία μεταξύ των πολιτικοοικονομικών σφαιρών επιρροής, αποτρέποντας έτσι μια ολική κυριαρχή της μίας έναντι της άλλης. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο μπορούμε να πούμε ότι παρουσιάζει βοναπαρτικά χαρακτηριστικά: εμφανίζεται ως διαιτητής υπεράνω των αντιμαχόμενων συμφερόντων και πειθαρχεί τμήματα της παλιάς ολιγαρχίας, ενώ συγκεντρώνει το εκτελεστικό κέντρο και υπόσχεται σταθερότητα και αναδιανομή της εξουσίας, χωρίς όμως να θίγει τον βασικό πυρήνα της εξορυκτικής οικονομίας.
Πρόκειται δηλαδή για ένα μόρφωμα ταξικής συνεργασίας, εξισορροπητικό σε τέτοιο βαθμό, ώστε να εξασφαλιστεί τόσο η βιωσιμότητα όσο και η πολιτική σύμπλευση των διαφορετικών αντιμαχόμενων μπλοκ της χώρας.
Φυσικά για κάποιον αριστερό αυτά τα πράγματα μπορεί να μοιάζουν ξένα και εχθρικά. Τι σχέση έχει ο προστατευτισμός, ο πολιτικός συγκεντρωτισμός και η καταστολή με την πρόοδο; Πώς αυτά ωφελούν το κομμουνιστικό κίνημα; Ίδια ακριβώς συζήτηση σε κάθε μεγάλη κρίση. Είτε αυτή λέγεται Συρία, είτε Ουκρανία, είτε Λευκορωσία, είτε Καζακστάν. Μια ζωή τα ίδια. Λαός να ‘ναι κι ό,τι να ‘ναι. Λαός εναντίον δικτάτορα, λαός εναντίον αφεντάδων, λαός και κολωνάκι και πάει λέγοντας. Θαρρείς και η ιστορική πρόοδος έρχεται αποκλειστικά “από τα κάτω”, ενώ η κίνηση “από τα πάνω” φέρνει μοναχά αντίδραση. Βάσει αυτής της λογικής λοιπόν οι φεμινιστικές μεταρρυθμίσεις στο Σοβιετικό Αφγανιστάν (από τα πάνω) ήταν αντιδραστικές, ενώ η εξέγερση στην αφγανική επαρχία υπό ένα κίνημα ομπρέλα (που αργότερα ονομάστηκε “μουτζαχιντίν”) ήταν προοδευτική.
Η δυτική υποκρισία
Ας πάμε παρακάτω όμως, καθώς επί του συγκεκριμένου έχουμε τον Τοκάγιεφ κατά ενός κινήματος ομπρέλα – μια μερίδα του οποίου απαιτεί φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις. Εντάξει, αυτή το απαιτεί. Εμείς για ποιο λόγο ακριβώς πρέπει να το υιοθετήσουμε; Μια φιλελεύθερη δημοκρατία σημαίνει αυτόματα καλύτερος ταξικός συσχετισμός; Από που ακριβώς προκύπτει ότι ο δρόμος για ένα καλύτερο μέλλον περνά μέσα από την φιλελεύθερη δημοκρατία και γιατί η φιλελεύθερη δημοκρατία είναι προτιμότερη αυτού του υβριδικού συστήματος του Καζακστάν; Επειδή υπάρχει υποτιθέμενη πολυφωνία; Το βλέπουμε στις δημοκρατικότατες Βαλτικές χώρες όπου η χρήση της ρωσικής γλώσσας είναι πλέον ταμπού και στην Πολωνία που έχει απαγορέψει την χρήση του σφυροδρέπανου. Το βλέπουμε στις ΗΠΑ όπου κυβερνούνται μόνιμα από δύο κόμματα, το επίπεδο πολιτικού διαλόγου είναι στο υπόγειο – ούτε καν στο δάπεδο και η ουσιαστική πρόσβαση στο δικαίωμα του εκλέγεσθαι απαιτεί υπέρογκα ποσά και διασυνδέσεις με επιχειρηματικούς και πολιτικούς κύκλους. Πολυφωνία στα λόγια, φιλελεύθερη και συντηρητική διφωνία στην πράξη. Ακομά και η δυτικοευρωπαϊκή δημοκρατία κράτησε βραχυπρόθεσμα την ανεκτική μορφή της λόγω της κατάστασης του Ψυχρού Πολέμου και των αναγκαίων πολιτικών/κοινωνικών παραχωρήσεων που έκαναν οι αστικές δυνάμεις για κατευνασμό των μαζών. Στο σήμερα και παρατηρώντας την δεξιά μετατόπιση της ευρωπαϊκής πολιτικής πυξίδας, την συντηρητικοποίηση του δημόσιου λόγου και την άνοδο της ακροδεξιάς, θα μπορούσαμε ίσως να πούμε ότι η ήπειρος επιστρέφει στις εργοστασιακές της ρυθμίσεις.
Άρα λοιπόν με ποιο ακριβώς δικαίωμα, η Ευρώπη δακτυλοδείχνει το Καζακστάν κάνοντας λόγο περί “δημοκρατικοποίησης του συντάγματος για το θεαθήναι”; Η ίδια Ευρώπη σύμμαχος του σιωνιστικού κράτους-γενοκτόνου και της απόλυτης μοναρχίας της Σαουδικής Αραβίας όπου εκτελούνται άνθρωποι για ένα απλό αντικυβερνητικό tweet. Η Ευρώπη που τα ‘χει πλακάκια με τις λοιπές μοναρχίες της αραβικής χερσονήσου που αποτελούν γνωστά κράτη-γαλέρες εργατών, ενώ ειδικά τα ΗΑΕ είναι γνωστά ως προορισμός σεξοτουρισμού πολυτελείας και εμπορίου λευκής σαρκός. Δεν χρειάζεται όμως να πούμε παραπάνω πράγματα. Το καταλαβαίνουμε ότι είναι υποκριτές και το ξέρουν πολύ καλά και οι ίδιοι. Όμως αυτό είναι και η ιμπεριαλιστική πολιτική: η δυνατότητα να κατηγορείς τον εχθρό σου για πράγματα που κάνεις εσύ, να πείθεις ένα ακροατήριο και να νομιμοποιείς κοινωνικά και πολιτικά την λήψη επιθετικών μέτρων εναντίον του.
Γι’ αυτό ακριβώς τον λόγο το Μαϊντάν – παρά το γεγονός ότι στηρίχθηκε όχι μόνο από πρεσβείες αλλά και από ένοπλους νεοναζί – ήταν “αγνή λαϊκή επανάσταση”, η Συριακή εξέγερση ήταν δημοκρατική επανάσταση (και κάπως μαγικά γέμισε τακφιριστές και σαλαφιστές που έγιναν και αντιπολιτευτική πρωτοπορία), η Λιβύη αντίστοιχα και ούτω καθεξής. Ακριβώς επειδή αυτές οι (γεω)πολιτικές αλλαγές και αποσταθεροποιήσεις συνέφεραν την Δύση, γι’ αυτό τον λόγο βαπτίστηκαν και δημοκρατικές. Η αλλαγή στο Καζακστάν η οποία δεν συμφέρει την Δύση – ή διατηρεί απλά το status quo – βαπτίζεται ως ανακατανομή της εξουσίας.
Πηγές:
KAZ Referendum_2026_NAM report_25.02.2026.pdf
Kazakhstan: Draft Constitution Raises Rights Concerns | Human Rights Watch
Путин поздравил Токаева с успешным референдумом по новой конституции Казахстана
В новой конституции Казахстана закрепили официальный статус русского языка
В-08-04-M анг.pdf
id_plik6896.pdf
Why Kazakhstan Is Reviewing Its Contracts With the World’s Oil Majors | Carnegie Endowment for International Peace
The European Union and Kazakhstan | EEAS
US, Kazakhstan energy ministries discuss cooperation | Reuters
Xi Jinping Attends the Second China-Central Asia Summit and Delivers a Keynote Speech
Kazakhstan crude output restored after CPC disruption, energy minister says | Reuters
Νουρσουλτάν Ναζαρμπάγιεφ, ο πρώτος Πρόεδρος του Καζακστάν από το 1991 μέχρι και το 2019.
https://www.jstor.org/stable/45345719
Türkiye´s Relations With Central Asian Republics / Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs
Εδώ αναφερόμαστε στον όρο “Turkic” που περιλαμβάνει όλους τους λαούς με γλώσσα τουρκικής καταγωγής: Καζάκους, Ουζμπέκους, Τατάρους, Ουιγούρους, Αζέρους, Τούρκους κλπ.
Microsoft Word – 240220_FT_Balci
Transatlantic Policies on China: Is There a Role for Türkiye? | Carnegie Endowment for International Peace
Chapter Seven CONFLICT IN CENTRAL ASIA AND SOUTH CAUCASUS: IMPLICATIONS OF FOREIGN INTERESTS AND INVOLVEMENT IMPLICATIONS OF FOREIGN INTERESTS AND INVOLVEMENT from Faultlines of Conflict in Central Asia and the South Caucasus: Implications for the U.S. Army on JSTOR
OECD Review of the Corporate Governance of State-Owned Enterprises in Kazakhstan (EN)
Foreign trade turnover of the Republic of Kazakhstan (January 2026)
Ο Βρώμικος Πόλεμος ενάντια στην Συρία, Τιμ Άντερσον, Εκδόσεις Κόκκινη Ορχήστρα
Διαδηλώσεις στη Γεωργία: Οι «γραβάτες» πάλι στους δρόμους | Κοσμοδρόμιο
Next Generation Kazakhstan report 2025