09/04/2026 4:12 μμ.
Ζούμε σε κοινωνίες που έχουν διαλύσει τον κοινό κόσμο και μετά παριστάνουν πως απορούν για τα συντρίμμια. Ο Byung-Chul Han συνδέει ευθέως τη σύγχρονη ατομοποίηση με την απώλεια των συμβολικών μορφών που δένουν τους ανθρώπους, με μια κοινότητα αποστεωμένη και εμπορευματοποιημένη. Ο Bauman περιγράφει την κοινότητα ως το όνομα μιας ασφάλειας που μας λείπει, ενός τόπου όπου θα μπορούσαμε να ανασάνουμε χωρίς να είμαστε διαρκώς εκτεθειμένοι. Αυτό ακριβώς μας έχει κλαπεί: η δυνατότητα να μη ζούμε σαν απομονωμένες μονάδες που κουβαλούν μόνες τους το νοίκι, τον φόβο, τη βία, την αρρώστια, την εξάρτηση, το πένθος και την ντροπή.Γι’ αυτό τα Κατειλημμένα Προσφυγικά της Αλεξάνδρας δεν είναι μια «παραξενιά» στο κέντρο της πόλης. Είναι κατηγορία. Είναι απόδειξη ότι μέσα στην πιο βάρβαρη Αθήνα μπορεί να στηθεί μια γειτονιά που στεγάζει πάνω από 400 ανθρώπους, 50 παιδιά, ανθρώπους με σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας, καρκινοπαθείς, υπερήλικες, πρόσφυγες και μετανάστες, και ταυτόχρονα να έχει συγκροτήσει 22 αυτόνομες δομές κοινωνικής αυτάρκειας, ωφέλειας και αυτοοργάνωσης.
Ζώντας χωρίς κοινότητα (Κατειλημμένα προσφυγικά σε κάθε γειτονιά)
Ζούμε μέσα σε μια κοινωνική έρημο που την έχουν ντύσει με τη λέξη «κανονικότητα». Μας έμαθαν να θεωρούμε φυσικό να πεθαίνει η κοινότητα και να επιβιώνει μόνο το άτομο-μονάδα: το άτομο που κουβαλά μόνο του το νοίκι, την αρρώστια, το πένθος, τον πανικό, τη βία που έπαθε, τη βία που άσκησε, την εξάρτηση, την πείνα, την ντροπή, το στίγμα, την απομώνοση, τον αποκλεισμό, την μοναξία. Αυτή είναι η μεγάλη νίκη του καιρού μας: όχι απλώς ότι φτωχαίνουμε, αλλά ότι φτωχαίνουμε ο καθένας μόνος του. Ο Byung-Chul Han γράφει ότι με την εξαφάνιση των τελετουργιών χάνεται ο κοινός κόσμος που συνέδεε τους ανθρώπους, ενώ ο Bauman ονομάζει την κοινότητα υπόσχεση ασφάλειας μέσα στην ανασφάλεια. Αυτό που έχουμε σήμερα είναι το αντίθετο: μια κοινωνία που διαλύει τους δεσμούς και μετά απορεί για τη βία, τη μοναξιά και την αγριότητα που γεννά. Γι’ αυτό το σύνθημα «Κατειλημμένα προσφυγικά σε κάθε γειτονιά» δεν είναι ρομαντισμός, ούτε νοσταλγία για μια χαμένη ζεστασιά. Είναι υλικό πρόγραμμα κοινωνικής επιβίωσης. Στα Κατειλημμένα Προσφυγικά της Αλεξάνδρας ζουν σήμερα πάνω από 400 άνθρωποι, ανάμεσά τους περίπου 50 παιδιά, υπερήλικες, πρόσφυγες, μετανάστες και άνθρωποι με σοβαρά προβλήματα υγείας, ψυχικής υγείας ενώ η ίδια η κοινότητα μιλά για 22 αυτόνομες δομές κοινωνικής αυτάρκειας και αυτοοργάνωσης. Στις δημόσιες περιγραφές της εμφανίζονται γυναικεία δομή, βιβλιοθήκη, δομή υγείας, παιδικό στέκι, συλλογική κουζίνα, συλλογικός φούρνος, τεχνική ομάδα, σινεμά, συλλογικό ίντερνετ, κοινές διαδικασίες συνέλευσης και δομές καθημερινής αλληλοστήριξης. Δεν μιλάμε λοιπόν για σύμβολο. Μιλάμε για ήδη υπάρχουσα κοινωνική υποδομή από τα κάτω. Αν υπήρχαν τέτοιοι πυρήνες σε κάθε γειτονιά, η αστεγία δεν θα παρουσιαζόταν σαν φυσικό τοπίο της πόλης. Η φτώχια δεν θα έπεφτε πάνω στο κάθε σώμα σαν προσωπική αποτυχία. Η εγκατάλειψη δεν θα περνούσε για ατομική μοίρα. Επισημαίνεται ότι οι κοινωνικοί προσδιοριστές της υγείας, όπως η στέγη, το εισόδημα, οι συνθήκες διαβίωσης και η κοινωνική ένταξη, καθορίζουν άμεσα ποιος ζει και πώς ζει. Η κοινότητα λοιπόν δεν είναι συμπλήρωμα της ζωής. Είναι όρος ζωής. Όταν λείπει, γεννιέται το τέρας της εξατομικευμένης επιβίωσης: ο φτωχός που ντρέπεται, ο άστεγος που περισσεύει, ο ηλικιωμένος που σαπίζει μόνος, ο νέος που δουλεύει μέχρι να θρυμματιστεί, η γυναίκα που φοβάται να μιλήσει, ο εξαρτημένος που κυλάει μέσα στο σκοτάδι χωρίς κανένα δίκτυο γύρω του.Η έμφυλη βία, η κακοποίηση και η σεξουαλική βία δεν είναι «παραφωνίες». Είναι αποτέλεσμα κοινωνιών που έχουν διαλύσει τις μορφές συλλογικής προστασίας και λογοδοσίας. Αναφέρεται ότι σχεδόν 1 στις 3 γυναίκες παγκοσμίως έχει υποστεί σωματική ή/και σεξουαλική βία στη διάρκεια της ζωής της. Αυτό δεν δείχνει απλώς μερικούς επικίνδυνους άντρες. Δείχνει ένα ολόκληρο καθεστώς πατριαρχικής κανονικότητας. Όταν δεν υπάρχει κοινότητα, η βία κρύβεται μέσα στο σπίτι, στο ζευγάρι, στη δουλειά, στη γειτονιά, στο «μην ανακατεύεσαι». Όταν υπάρχει ζωντανή κοινότητα, η βία παύει να είναι ιδιωτική υπόθεση. Υπάρχει κύκλος που πιστεύει, που ακούει, που προστατεύει, που δεν κουκουλώνει τον δικό του άνθρωπο, που δεν κάνει τη λογοδοσία θέαμα. Η επανορθωτική δικαιοσύνη έχει δείξει μεγάλες μειώσεις στην επαναλαμβανόμενη παραβατικότητα σε αρκετές περιπτώσεις και καλύτερα αποτελέσματα για πολλά θύματα ως προς το τραυματικό φορτίο και την ικανοποίηση από τη διαδικασία. Και η μετασχηματιστική δικαιοσύνη, όπως αναπτύσσεται πηγαίνει πιο βαθιά: δεν ρωτά μόνο «τι έκανε αυτό το άτομο;» αλλά «ποια κοινότητα άφησε αυτή τη βία να ριζώσει;». Εκεί αρχίζει η πραγματική πολιτική. Το ίδιο ισχύει για τη μισαναπηρία και την απροσβασιμότητα. Εκτιμάτε ότι περίπου 1,3 δισεκατομμύρια άνθρωποι, γύρω στο 16% του παγκόσμιου πληθυσμού, ζουν με αναπηρία. Δεν μιλάμε για «ειδική κατηγορία». Μιλάμε για τεράστιο κομμάτι της κοινωνίας που αποκλείεται συστηματικά από χώρους, μετακίνηση, υπηρεσίες, εργασία, επιθυμία και λήψη αποφάσεων. Όταν λείπει η κοινότητα, η αναπηρία αντιμετωπίζεται σαν ατομική δυσκολία που πρέπει να χωρέσει σε έναν κόσμο χτισμένο για άλλους. Όταν υπάρχει κοινότητα, η πρόσβαση παύει να είναι τεχνικό παράρτημα και γίνεται θεμελιώδης αρχή σχεδιασμού: πώς στεγάζεις, πώς συζητάς, πώς δουλεύεις, πώς γιορτάζεις, πώς δημιουργείς, πώς ακούς, πώς αποφασίζεις, ώστε να μη μένει κανείς εκτός. Η συμπερίληψη δεν είναι ευγένεια. Είναι σύγκρουση με τον ικανισμό που έχει ποτίσει τις ίδιες τις υποδομές της κοινωνικής ζωής. Και η μοναξιά; Χρειάζεται να το πούμε πιο καθαρά: η μοναξιά δεν είναι απλώς αίσθημα. Είναι πολιτικό επίτευγμα ενός κόσμου που διέλυσε αυλές, στέκια, συλλογικά τραπέζια, επαναλαμβανόμενες μορφές συνάντησης, κύκλους πένθους, κοινές χαρές, τόπους όπου το σώμα ξαναβρίσκει άλλους ανθρώπους έξω από κατανάλωση και έλεγχο. Ο Han το διατυπώνει αλλιώς, αλλά το νόημα είναι σαφές: όταν χάνονται οι μορφές που δένουν, μένει μόνο κυκλοφορία πληροφοριών χωρίς κοινό έδαφος. Γι’ αυτό το αβίωτο πένθος πνίγει, η ψυχική οδύνη ιδιωτικοποιείται, η τοξικοεξάρτηση βαθαίνει μέσα στο σκοτάδι, η αυτοκαταστροφή περνάει απαρατήρητη μέχρι να είναι αργά. Οι compassionate communities στον χώρο του πένθους και της σοβαρής ασθένειας χτίστηκαν ακριβώς πάνω στην ιδέα ότι ο θάνατος, η απώλεια και η θλίψη δεν μπορεί να μείνουν μόνο σε ειδικούς ή μόνο στην οικογένεια· χρειάζονται κοινότητες που ξέρουν να κουβαλούν μαζί τον πόνο. Η κοινοτική τέχνη δεν έρχεται μετά, ως διακόσμηση ενός ήδη λυμένου κοινωνικού προβλήματος. Είναι κι αυτή υποδομή. Η ανασκόπηση για την τέχνη και την υγεία, βασισμένη σε πάνω από 3.000 μελέτες, βρήκε σημαντικό ρόλο της τέχνης στην πρόληψη, την προαγωγή της υγείας και τη διαχείριση ασθενειών σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Αυτό σημαίνει ότι βιβλιοθήκες, σινεμά, εργαστήρια, μουσική, συλλογική δημιουργία, θέατρο, ζωγραφική, παιδικά και διαγενεακά πρότζεκτ δεν είναι «πολιτισμός για όταν περισσεύουν λεφτά». Είναι τρόποι με τους οποίους μια γειτονιά ανακτά φωνή, μνήμη, σχέση, ρυθμό, φαντασία. Μια κοινότητα χωρίς τέχνη είναι μια κοινότητα που διαχειρίζεται μόνο ανάγκες. Μια κοινότητα με τέχνη ξαναμαθαίνει να είναι σώμα και ιστορία, όχι μόνο επιβίωση. Αυτό είναι το ριζοσπαστικό περιεχόμενο της φράσης «Κατειλημμένα προσφυγικά σε κάθε γειτονιά». Σημαίνει ότι τα άδεια κτίρια δεν ανήκουν στην κερδοσκοπία ενώ άνθρωποι μένουν στον δρόμο. Σημαίνει ότι η κοινωνική αναπαραγωγή δεν θα μείνει φυλακισμένη στο εξαντλημένο νοικοκυριό και κυρίως στις εξαντλημένες γυναίκες. Σημαίνει ότι η προστασία από την έμφυλη βία, η προσβασιμότητα, η αντιρατσιστική συμβίωση, η αποτοξίνωση, η ψυχική υγεία, η παιδική φροντίδα, το πένθος, η κοινοτική τέχνη και η συλλογική λογοδοσία δεν είναι παραρτήματα μιας «κανονικής» κοινωνίας αλλά ο πυρήνας της. Σημαίνει ότι η γειτονιά παύει να είναι σύμπλεγμα κλειστών πορτών και γίνεται πλέγμα σχέσεων που μπορεί να θρέψει, να στεγάσει, να ακούσει, να υπερασπιστεί, να συγκρουστεί, να μετασχηματίσει. Σημαίνει, τελικά, ότι η κοινωνία θα πάψει να παράγει διαρκώς εγκαταλειμμένους ανθρώπους και μετά να τους κυβερνά με φιλανθρωπία, ντροπή και φόβο. Τα Κατειλημμένα Προσφυγικά της Αλεξάνδρας δείχνουν ότι αυτό δεν είναι θεωρία. Είναι ήδη μια υλική πρόταση ζωής. Το ερώτημα δεν είναι αν «γίνεται». Το ερώτημα είναι πόση βαρβαρότητα είμαστε ακόμη διατεθειμένοι να δεχόμαστε πριν παραδεχτούμε ότι χωρίς κοινότητα δεν έχουμε κοινωνία· έχουμε μόνο διαχείριση ερειπίων.
Βιβλιογραφία
Byung-Chul Han, The Disappearance of Rituals: A Topology of the Present. Polity, 2020.
Zygmunt Bauman, Community: Seeking Safety in an Insecure World. Polity, 2001.
Jean-Luc Nancy, The Inoperative Community. University of Minnesota Press, 1991.
Roberto Esposito, Communitas: The Origin and Destiny of Community. Stanford University Press, 2009.
Roberto Esposito, Immunitas: The Protection and Negation of Life. Polity, 2011.
bell hooks, Belonging: A Culture of Place. Routledge, 2008.
Richard Sennett, Together: The Rituals, Pleasures and Politics of Cooperation. Yale University Press, 2012.
Judith Butler, Notes Toward a Performative Theory of Assembly. Harvard University Press, 2015.
David Harvey, Rebel Cities: From the Right to the City to the Urban Revolution. Verso, 2012.
David Harvey, “The Right to the City.” New Left Review 53, 2008.
Silvia Federici, Re-enchanting the World: Feminism and the Politics of the Commons. PM Press / Kairos, 2018.
Manuel Castells, Networks of Outrage and Hope: Social Movements in the Internet Age. Polity, 2015.
Murray Bookchin, The Rise of Urbanization and the Decline of Citizenship. Sierra Club Books, 1987.
Creative Interventions Toolkit: A Practical Guide to Stop Interpersonal Violence.