Τριάντα χρόνια μετά την Άνοδο της ασημαντότητας, η διάγνωση του Κορνήλιου Καστοριάδη εξακολουθεί να περιγράφει τη σύγχρονη δυτική συνθήκη. Η παρούσα έκδοση αποτελεί ένα προσεκτικά συγκροτημένο ανθολόγιο κειμένων, όπου συγκεντρώνονται οκτώ συνεντεύξεις και μία διάλεξη από την τελευταία οκταετία της ζωής του Καστοριάδη, οι οποίες λειτουργούν ως συνολική εισαγωγή στη σκέψη του. Τα κείμενα συνδέονται με τη δημόσια συζήτηση που προκάλεσαν ο Θρυμματισμένος κόσμος (1990) και η Άνοδος της ασημαντότητας (1996), λίγο πριν από τον θάνατό του στο Παρίσι, το 1997.
Η προβληματική της ασημαντότητας, της απώλειας νοήματος που χαρακτηρίζει τις δυτικές κοινωνίες, αποτελεί κεντρικό μίτο στη σκέψη του Καστοριάδη ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1960. Συνδέεται με την πιο βασική επισήμανση της καστοριαδικής ανάλυσης, δηλαδή την αύξουσα κοινωνική δυσφορία στις δυτικές δημοκρατίες: την αίσθηση του κενού, της ματαιότητας, της απουσίας μέλλοντος και νοήματος, κοινής κατεύθυνσης και συλλογικής σημασίας.
Η αίσθηση της δυσφορίας συμβαδίζει με την απάθεια, την απόσυρση και την ιδιώτευση (privatisation). Οι πολίτες «βρίσκονται σε ρήξη με την πολιτική κοινότητα». «Είμαστε μια κοινωνία που δεν την επιθυμούν τα μέλη της, που τη βλέπουν μάλλον εχθρικά και προπαντός κυνικά».
Προκύπτει έτσι ένας καταναγκασμός που παραλύει την πολιτική φαντασία και δράση, δημιουργώντας «συνθήκες που καθιστούν ξανά πιθανές αταβιστικές διεξόδους, όπως την καταφυγή στον εθνικισμό». Υπενθυμίζω ότι οι διαπιστώσεις αυτές εκφέρονται στα μέσα της διεθνώς αισιόδοξης δεκαετίας του 1990…
Αναζητώντας τους βαθύτερους λόγους της κοινωνικής δυσφορίας, ο Καστοριάδης επισημαίνει μια «δεύτερη απομάγευση» του δυτικού φαντασιακού. Εννοεί την εκκωφαντική κατάρρευση του προτάγματος της χειραφέτησης και της αυτονομίας, δηλαδή τη διάψευση του φιλελεύθερου και σοσιαλιστικού ονείρου. Αλλά και τη θηριώδη κατίσχυση της ιδέας της απεριόριστης επέκτασης της κυριαρχίας στη φύση και στον κοινωνικό κόσμο. Ιδέα που αυτοπαρουσιάστηκε ως κατεξοχήν ορθολογική και προοδευτική, έχοντας σήμερα καταλήξει στην κενότητα και στον παραλογισμό του καπιταλιστικού μονοθεϊσμού: ό,τι αξίζει είναι η οικονομική δραστηριότητα, η απεριόριστη παραγωγή και κατανάλωση, ο πλουτισμός και η οικονομική ισχύς.
ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ, Οι μετασχηματισμοί του καπιταλισμού | Συνεντεύξεις και διαλέξεις (1960-1996) | Μετάφραση: Γιώργος Καράμπελας | Επίμετρο: Νίκος Μάλλιαρης | Σελ. 208 | Μάγμα, 2026
Η δυσφορία εξηγείται, λοιπόν, από την απογοήτευση εξαιτίας της απομάγευσης του κοινωνικού κόσμου, από την απώλεια κάθε οικουμενικού νοήματος, και από την αόριστη διαίσθηση των ανθρώπων πως «ο κεντρικός στόχος της ανθρώπινης ζωής δεν μπορεί να είναι να αλλάζουν αυτοκίνητο κάθε τρία χρόνια».
Επομένως, το μείζον πολιτικό μας διακύβευμα είναι αξεδιάλυτα κοινωνικό, ανθρωπολογικό, φιλοσοφικό και αξιακό. «Γιατί αυτό που χρειάζεται δεν είναι απλώς να δημιουργηθεί μια νέα πολιτική θεώρηση, αλλά να αμφισβητηθεί ένας ολόκληρος τρόπος ζωής και να νοηθεί ένας άλλος».
Η πολιτική και αξιακή αυτή επανάσταση, η δημιουργία νέου κοινωνικού φαντασιακού, νέων θεσμών και μορφών πολιτικής δράσης, νέων κοινωνικών σημασιών και αξιών, η άρση της ασημαντότητας και του θρυμματισμού, διαρκώς περιστρέφονται γύρω από την έννοια της αυτονομίας.
Ίσως πρόκειται για το πιο ερεθιστικό πρόταγμα της καστοριαδικής σκέψης. Δεν ταυτίζεται με την ανομία ούτε τον ατομικισμό. Τα αυτόνομα άτομα έχουν ανάγκη την αυτόνομη κοινωνία και αντιστρόφως. Ατομική και κοινωνική αυτονομία, ή αλλιώς ψυχανάλυση και δημοκρατία, «αποσκοπούν στην απελευθέρωση του δημιουργικού φαντασιακού του ανθρώπινου όντος», της πηγής της ανθρώπινης δημιουργίας.
Η απελευθέρωση, το ελευθεριακό όραμα δεν είναι ασυδοσία. Εγγίζοντας τις πηγές της δημιουργικότητας και της ελευθερίας, διαπιστώνουν την ανάγκη μιας διαχείρισης των ενορμήσεων, ατομικών και συλλογικών, την ανάγκη αναστοχασμού και αυτοπεριορισμού, τόσο στο επίπεδο της ψυχής όσο και στο επίπεδο της πόλης. «Γιατί η δημοκρατία είναι το καθεστώς της συλλογικής αναστοχαστικότητας και της αυτοπεριοριζόμενης ελευθερίας».
Μήπως, όμως, η γοητεία αυτών των προσεγγίσεων υποκρύπτει διανοητικοποιημένη νοσταλγία; Μήπως η κριτική του Καστοριάδη στον θρυμματισμένο κόσμο προϋποθέτει έναν ήδη συγκροτημένο κόσμο νοήματος;
Πιθανόν η ίδια η σκέψη του να μας υποδεικνύει να επαναλάβουμε τη φράση που εκείνος χρησιμοποιεί τόσο συχνά σε αυτά τα κείμενα: ποιος ξέρει;
Άλλωστε, ποια κριτική μπορεί να υπάρξει απέναντι στο υπάρχον, χωρίς μια πίστη για το άλλο;
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr