Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας
Η εποχή μας δεν είναι απλώς μετανεωτερική, είναι μεταμφιεσμένη. Φοράει τα ρούχα της προόδου, μα από μέσα τρίζει σαν παλιό έπιπλο, που δεν το πέταξαν ποτέ, αλλά το σκέπασαν με ύφασμα και το ονόμασαν καινούργιο. Και έτσι, κάτω από το λούστρο της εξέλιξης, επιστρέφουν ιδέες παλιάς κοπής, με ύποπτη διαδρομή και επικίνδυνη ευελιξία. Όχι πια ως κραυγές αλλά ως ψίθυροι, όχι ως δόγματα αλλά ως ρεαλισμός.
Κάπου εκεί, σε αυτό το ημίφως της σκέψης, δεσπόζει η μορφή του Λέο Στράους. Ένας στοχαστής που δεν περιορίστηκε στο να ερμηνεύσει τον κόσμο, αλλά έμμεσα και διακριτικά φάνηκε να επηρεάζει εκείνους που τον διαχειρίστηκαν. Η σκέψη του, συχνά αμφίσημη, σχεδόν ερμητικά κλειστή, άφησε περιθώρια για ερμηνείες που έμοιαζαν λιγότερο φιλοσοφικές και περισσότερο στρατηγικές. Μια φιλοσοφία που δεν γράφεται για όλους αλλά για τους «εκλεκτούς». Μια φιλοσοφία που υπονοεί ότι η αλήθεια δεν είναι για κοινή χρήση, αλλά γίνεται εργαλείο.
Και τι ωραίο εργαλείο! Ιδίως όταν κρατιέται από χέρια πρόθυμα να χαράξουν πολιτικές. Οι λεγόμενοι «νεοσυντηρητικοί οπλίτες» και όχι στρατιώτες ιδεών, αλλά ιδεολόγοι της ισχύος, βρήκαν σε αυτήν τη σκέψη ένα είδος θεωρητικής άδειας. Ένα άλλοθι με φιλοσοφικό βάθος. Ο Ντόναλντ Ράμσφελντ, ο Πολ Γούλφοβιτς, η Κοντολίζα Ράις, ονόματα που δεν χρειάζονται συστάσεις, μόνο μνήμη. Μνήμη για το πώς η πολιτική μπορεί να ντυθεί με τη γλώσσα της αναγκαιότητας και να παρουσιαστεί ως μονόδρομος.
Και, φυσικά, ο Ρίτσαρντ Περλ ο αποκαλούμενος «πρίγκιπας του σκότους», όχι γιατί αγαπούσε το σκοτάδι, αλλά γιατί ήξερε να κινείται μέσα του. Όλοι τους, με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο, συνδέθηκαν με μια σχολή σκέψης που δεν εμπιστεύεται τη δημοκρατία όσο δηλώνει. Που τη θεωρεί εύθραυστη και σχεδόν αφελή. Και που, ειρωνικά, στο όνομα της προστασίας της, δεν διστάζει να τη συρρικνώσει.
Η ειρωνεία εδώ δεν είναι απλώς πικρή, είναι σχεδόν δομική. Οι ίδιες οι έννοιες που υποτίθεται πως θεμελιώνουν το δημοκρατικό οικοδόμημα, όπως η ελευθερία, η ασφάλεια, η σταθερότητα, αναστρέφονται και επιστρατεύονται ως εργαλεία περιορισμού. Σαν να αλλάζει η φορά του ανέμου χωρίς να μετακινηθεί ούτε ένα φύλλο.
Στο ίδιο νήμα εμφανίζεται και η μορφή του Μπέντζιον Νετανιάχου, πατέρα του Μπέντζαμιν Νετανιάχου. Μια φιγούρα που συνδέθηκε πνευματικά με τον Στράους, μεταφέροντας μια συγκεκριμένη αντίληψη για την ιστορία και την εξουσία. Όχι την ιστορία ως ανοιχτή ερμηνεία αλλά ως πεδίο επιβεβαίωσης προκαθορισμένων θέσεων. Όχι την εξουσία ως ευθύνη αλλά ως αναγκαιότητα που δεν επιδέχεται αμφισβήτηση.
Γιατί έτσι, για κάποιους, η θεωρία αποκτά σάρκα. Δεν μένει στα βιβλία, περνά στα γραφεία, στις αποφάσεις, στους πολέμους. Μετατρέπεται σε πράξη που δεν αυτοαμφισβητείται, σε πολιτική που παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη. Γιατί το πιο επικίνδυνο δεν είναι η επιβολή, είναι η πεποίθηση ότι η επιβολή αποτελεί λογική κατάληξη.
Σαν να μην έφτανε αυτό, η ίδια η γλώσσα έχει αρχίσει να λειτουργεί ως μηχανισμός εξουσίας. Οι λέξεις αδειάζουν από το νόημά τους και γεμίζουν με σκοπιμότητα. Η «απειλή» γίνεται καθημερινή συνθήκη, η «έκτακτη ανάγκη» μόνιμο καθεστώς, και η «ευθύνη» μετατίθεται πάντα προς τα κάτω, εκεί, δηλαδή, όπου δεν υπάρχουν μικρόφωνα. Στο βάθος, η σκέψη του Λέο Στράους μοιάζει να ψιθυρίζει ακόμη, όχι ως θεωρία αλλά ως πρακτική. Και εμείς, αντί να αμφισβητούμε τη σκηνοθεσία, συζητάμε για το σκηνικό. Σαν να έχουμε αποδεχθεί ότι ο κόσμος δεν αλλάζει, αλλά μόνο φωτίζεται διαφορετικά, για να μη φαίνονται οι ρωγμές του.
Και ο πολίτης; Πάντα εκεί, στο περιθώριο της μεγάλης αφήγησης. Να παρακολουθεί, να απορεί, να συνηθίζει. Γιατί η συνήθεια είναι ο πιο ύπουλος συνεργός της εξουσίας. Δεν χρειάζεται να σε πείσει, αρκεί να σε κουράσει. Να σε πείσει ότι «έτσι είναι τα πράγματα» και ότι δεν υπάρχει εναλλακτική.
Η μετανεωτερική εποχή, τελικά, δεν κατήργησε τις μεγάλες ιδέες, τις έκανε πιο ευέλικτες και φυσικά πιο δύσκολες να εντοπιστούν αλλά και πιο εύκολες να επιβληθούν. Και μέσα σε αυτήν την ευελιξία, η αλήθεια συνεχίζει να υποδύεται, να αλλάζει πρόσωπα, να φορεί προσωπεία, να γίνεται άλλοτε φόβος και άλλοτε σωτηρία.
Μένει μόνο ένα ερώτημα, σχεδόν αφελές μέσα στη σοβαρότητά του, αν όλα αυτά γίνονται για το καλό μας, τότε γιατί μοιάζουν τόσο πολύ με απώλεια; Γιατί η προστασία θυμίζει περιορισμό; Και γιατί όσο περισσότερο μας «φυλάσσουν» τόσο λιγότερο νιώθουμε ελεύθεροι;
Ίσως γιατί, τελικά, η πιο επιτυχημένη εξουσία δεν είναι αυτή που επιβάλλεται, αλλά είναι αυτή που πείθει ότι δεν υπάρχει.
ΤΟ ΠΑΡΟΝ
The post Απ. Αποστόλου στο “Π”: Ζώντας σε μια εποχή με προσωπείο και με σιωπηλή διαταγή appeared first on ΤΟ ΠΑΡΟΝ.
Διαβάστε περισσότερα