Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ*
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ρώμης
Σε μια εποχή κατά την οποία η δημοκρατία δοκιμάζεται από τις κοινωνικές ανισότητες, τις μεταναστευτικές προκλήσεις και την κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς, η πολιτική φιλοσοφία της Seyla Benhabib αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα. Η τουρκικής καταγωγής πολιτική φιλόσοφος, η οποία ζει και εργάζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες από τη δεκαετία του 1970, συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες σύγχρονες εκπροσώπους της κριτικής θεωρίας. Σήμερα διδάσκει στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Κολούμπια, όπου το έργο της συνδέει τη δημοκρατική θεωρία, τη φιλοσοφία του δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Παρότι διδάσκει σε Νομική Σχολή, η ίδια είναι πρωτίστως πολιτική φιλόσοφος, γεγονός που αποτυπώνεται σε ολόκληρο το επιστημονικό και συγγραφικό της έργο.
Η σκέψη της Benhabib κινείται πέρα από την παραδοσιακή αντίληψη που ταυτίζει τη δημοκρατία με τη σωστή λειτουργία των θεσμών και των διαδικασιών. Για την ίδια, μια κοινωνία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί πραγματικά δημοκρατική μόνο επειδή διαθέτει ελεύθερες εκλογές, ανεξάρτητη δικαιοσύνη ή ένα συνταγματικά κατοχυρωμένο κράτος δικαίου. Όλα αυτά αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις, όχι όμως και επαρκείς όρους για τη δημοκρατική νομιμοποίηση.
Το κεντρικό ερώτημα που θέτει είναι διαφορετικό: Ποιο είναι το περιεχόμενο της δημοκρατίας; Η Benhabib υποστηρίζει ότι ο δημοκρατικός χαρακτήρας μιας σύγχρονης κοινωνίας κρίνεται πρωτίστως από τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται τα κοινωνικά αγαθά, οι ευκαιρίες και οι δυνατότητες συμμετοχής των πολιτών στη δημόσια ζωή. Η δημοκρατία δεν είναι μια αφηρημένη διαδικασία, αλλά ένας θεσμός κοινωνικής δικαιοσύνης.
Από αυτήν την οπτική, διαφοροποιείται από θεωρίες που δίνουν αποκλειστική έμφαση στη διαδικαστική νομιμοποίηση των πολιτικών αποφάσεων. Η πολιτική, σύμφωνα με την Benhabib, δεν είναι μια ουδέτερη τεχνική λήψης αποφάσεων ούτε ένα σύνολο θεσμικών κανόνων που εφαρμόζονται ανεξάρτητα από τα αποτελέσματά τους. Αντίθετα, αποτελεί μια διαρκή προσπάθεια περιεχομενικού προσδιορισμού των δικαιικών συνθηκών της νεωτερικής κοινωνίας. Εκείνο που έχει σημασία δεν είναι μόνο αν μια απόφαση ελήφθη σύμφωνα με τους κανόνες αλλά και αν υπηρετεί την ελευθερία, την ισότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη.
Για την Benhabib, το πρόβλημα της δημοκρατίας δεν είναι κυρίως ζήτημα διαδικαστικής νομιμοποίησης. Και αυτό γιατί μια δημοκρατική πολιτεία οφείλει να δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε κάθε πολίτης να έχει πραγματική πρόσβαση στην εκπαίδευση, στην εργασία, στην υγεία, στον πολιτισμό και στη συμμετοχή στη δημόσια ζωή. Η ισότητα δεν μπορεί να παραμένει μια θεωρητική αρχή του Συντάγματος, πρέπει να μετατρέπεται σε καθημερινή κοινωνική πραγματικότητα.
Ιδιαίτερη θέση στη φιλοσοφία της κατέχει η έννοια της διαφοράς. Οι σύγχρονες κοινωνίες είναι πολυπολιτισμικές, πολυφωνικές και σύνθετες. Η δημοκρατία, κατά την Benhabib, δεν μπορεί να απαιτεί την ομοιομορφία των πολιτών ούτε να επιδιώκει την εξάλειψη των πολιτισμικών, θρησκευτικών ή κοινωνικών διαφορών. Αντίθετα, οφείλει να αναγνωρίζει τη διαφορετικότητα ως στοιχείο δημοκρατικού πλουραλισμού και να διαμορφώνει θεσμούς που επιτρέπουν σε διαφορετικές ταυτότητες να συνυπάρχουν ισότιμα μέσα στο ίδιο πολιτικό σώμα.
Η Benhabib υποστηρίζει ότι ο σεβασμός της διαφορετικότητας δεν αντιστρατεύεται τις οικουμενικές αξίες. Αντίθετα, η δημοκρατία γίνεται ισχυρότερη όταν κατορθώνει να συνδυάζει τα καθολικά ανθρώπινα δικαιώματα με την αναγνώριση της πολιτισμικής ετερότητας.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η κριτική της απέναντι σε μια στενά θεσμική αντίληψη του κράτους δικαίου. Ένα δημοκρατικό κράτος δεν μπορεί να αξιολογείται αποκλειστικά με βάση την τυπική λειτουργία των θεσμών του ή την ορθολογική δυναμική της αστικής κοινωνίας. Ο πραγματικός δείκτης της δημοκρατικής του ποιότητας είναι ο τρόπος με τον οποίο κατανέμονται τα κοινωνικά αγαθά, οι πόροι και οι ευκαιρίες. Η ποιότητα της δημοκρατίας αντανακλάται στο κατά πόσο περιορίζονται οι κοινωνικές ανισότητες και ενισχύεται η ισότιμη συμμετοχή όλων των πολιτών στον δημόσιο βίο.
Η προσέγγιση αυτή επαναφέρει στο επίκεντρο της πολιτικής φιλοσοφίας την έννοια της κοινωνικής δικαιοσύνης. Οι δημοκρατικοί θεσμοί αποκτούν πραγματικό νόημα μόνο όταν υπηρετούν τον άνθρωπο και όχι όταν αυτονομούνται ως μηχανισμοί τυπικής νομιμοποίησης. Η αποτελεσματικότητα ενός κράτους δικαίου δεν μετριέται μόνο από την πιστή εφαρμογή των νόμων αλλά και από την ικανότητά του να δημιουργεί συνθήκες αξιοπρεπούς διαβίωσης, ίσων ευκαιριών και ουσιαστικής πολιτικής συμμετοχής.
Η Seyla Benhabib υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία δεν είναι μια στατική θεσμική κατασκευή, αλλά ένα διαρκές πολιτικό εγχείρημα που απαιτεί συνεχή αναστοχασμό και ανανέωση. Η νομιμοποίηση των θεσμών δεν απορρέει αποκλειστικά από τη διαδικασία μέσω της οποίας συγκροτούνται αλλά από το κατά πόσο υπηρετούν το κοινό καλό, μειώνουν τις κοινωνικές ανισότητες και διασφαλίζουν την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου.
Σε μια περίοδο όπου η δημόσια συζήτηση περιορίζεται συχνά στη λειτουργία των θεσμών ή στην αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης, η πολιτική φιλοσοφία της Benhabib υπενθυμίζει ότι η ουσία της δημοκρατίας βρίσκεται αλλού: Στην κοινωνική δικαιοσύνη, στη δίκαιη κατανομή των αγαθών, στην προστασία των δικαιωμάτων και στην αναγνώριση της διαφορετικότητας ως αναπόσπαστου στοιχείου μιας ελεύθερης και ανοιχτής κοινωνίας. Αυτή ακριβώς η σύνθεση καθιστά τη σκέψη της μία από τις πιο ουσιαστικές παρεμβάσεις στη σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία και ένα πολύτιμο εργαλείο για την κατανόηση των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν σήμερα οι δημοκρατίες.
*Ο Απόστολος Αποστόλου είναι καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας και έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια Παντείου, Πάντοβας, Μιλάνου και Ρώμης. Έχει γράψει 15 βιβλία στα ελληνικά και στα ιταλικά και έχει αρθρογραφήσει σε ελληνικά και ιταλικά έντυπα. Υπήρξε μέλος του Istituto di Politica, Perugia και επίσης μέλος της Accademia Adriatica di Filosofia «Italia Nuova».
ΤΟ ΠΑΡΟΝ
Ακολουθήστε το paron.gr στο Google News
➜
Ακολουθήστε το paron.gr στο MSN
➜
The post Απ. Αποστόλου: Seyla Benhabib: «Η δημοκρατία κρίνεται από τη δικαιοσύνη και όχι μόνο από τις διαδικασίες» appeared first on ΤΟ ΠΑΡΟΝ.
Διαβάστε περισσότερα