Εργατική αλληλεγγύη, εργατική συνείδηση, φιλίες και έρωτες μέσα σε έναν επικίνδυνο βιομηχανικό χώρο που «μύριζε» θάνατο; Αυτές και ακόμη περισσότερες αντιφάσεις μπόρεσαν να χωρέσουν στο εξαιρετικό ντοκιμαντέρ «Αυτοί που άγγιξαν τον πόλεμο» που κυκλοφορεί στις αίθουσες
Οι δημιουργοί του εξαιρετικά επίκαιρου ντοκιμαντέρ «Αυτοί που άγγιξαν τον πόλεμο», Μιχάλης Καστανίδης και Ηώ Χαβιαρά, ξεκίνησαν για να καταγράψουν την ιστορία του βιομηχανικού εργάτη μέσα από τους χώρους της ΠΥΡΚΑΛ, όμως η Ιστορία έφερε μπροστά τους τις μεγάλες σύγχρονες πολεμικές συγκρούσεις (Ουκρανία, Γάζα, Ιράν), αλλάζοντας εν μέρει την αφήγηση.
Την ιστορία του Βαγγέλη, του βασικού πρωταγωνιστή και τελευταίου εργάτη εντός της ΠΥΡΚΑΛ, συμπληρώνουν και άλλοι πρώην εργαζόμενοι, αρχειακά πλάνα και εικόνες από μια δύσκολη διαδικασία απορρύπανσης. Αλλά και ένα δίλημμα για τη σχέση του εργάτη με το προϊόν που παράγει, εν προκειμένω θανατηφόρα πυρομαχικά που έφτασαν σε όλες τις πλευρές του πλανήτη.
Πώς και γιατί βρεθήκατε στην ΠΥΡΚΑΛ;
Μιχάλης: Ξεκινήσαμε την έρευνα για τη βιομηχανική κουλτούρα της πόλης. Δεν είναι κάτι άσχετο, αλλά είναι παράλληλο με το ντοκιμαντέρ, άρα μέσα στον χώρο μπήκαμε κυρίως για να εξερευνήσουμε τη σχέση των εργατών με το εργοστάσιο. Μας ενδιέφερε κυρίως η βιομηχανική κουλτούρα, η συνείδηση του βιομηχανικού εργάτη, άρα αυτό ήταν εκ πρώτης όψεως που μας ενδιέφερε. Για αυτό έχει και πολλά επίπεδα. Ναι μεν μας ενδιέφερε το κομμάτι του πολέμου αρχικά, μετά, βέβαια, δεν μπορούσαμε να αποφύγουμε τον πόλεμο, έπρεπε να μιλήσουμε και για αυτό..
Ανατράπηκε ή μάλλον επεκτάθηκε το σενάριο δηλαδή;
Μιχάλης: Ναι με έναν τρόπο. Ο πόλεμος δεν ήταν αρχικά τόσο κομβικός. Υπήρχε, βέβαια με έναν τρόπο. Μπαίνεις στον χώρο βλέπεις αυτό το γκραφίτι και έχεις τον Βαγγέλη να μιλάει για τα πυρομαχικά. Εμάς μας ενδιέφερε και το κομμάτι με τον Βαγγέλη που είναι εκεί μόνος του και φροντίζει έναν χώρο και κρατάει ζωντανή τη μνήμη πραγμάτων που είχαμε ακούσει σε άλλα εργοστάσια εγκαταλελειμμένα για το πως ζούσαν οι εργάτες, πως συνδέονταν, μια κουλτούρα πολύ διαφορετική από αυτή που έχουμε μάθει. Αυτό το κομμάτι ήταν αυτό που μας γοήτευσε. Το άλλο ήταν ένα βάρος στο στήθος και το δικό μας, το συζητάγαμε με τους ανθρώπους οι οποίοι δεν το συζήταγαν βέβαια εύκολα.
Ηώ: Οι αντιφάσεις ακολουθούν πολύ τη διεργασία. Μπήκαμε μέσα και όντως αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι και πολιτικά τίποτα πολεμοχαρείς. Ηταν πολύ συμπαθείς και γεμάτοι αντιφάσεις.
Τους εργάτες πώς τους βρήκατε; Ηταν εύκολο;
Μιχάλης: Είχαμε κάνει συνεντεύξεις μαζί τους και πιο πριν, άσχετες με την ταινία. Πώς ξεκίνησαν να δουλεύουν στην Ελευσίνα, πώς μπήκαν στην ΠΥΡΚΑΛ. Για να μπούμε μέσα όμως η δυσκολία ήταν ότι δεν είχαμε άδειες. Και αυτοί μετά τη σύνταξη δεν είχαν ξαναμπεί. Στους χώρους που είχαν δουλέψει ξαναμπήκαν επειδή πήραμε εμείς την άδεια και τους είπαμε «μπείτε μαζί μας». Ολοι όσοι μπήκαν έκλαιγαν μαζί με τον Βαγγέλη.
Ηω: Ήθελαν να μιλήσουν πάρα πολύ οι πρώην ΠΥΡΚΑΛιώτες. Είχαμε κάνει πολύ καλή επαφή με τον Βαγγέλη. Επίσης κάπου στο τέλος του ντοκιμαντέρ εμφανίζεται μια εκκλησία. Εκεί γίνεται μια κανονική λειτουργία 3 Δεκέμβρη, οπότε μιλήσαμε πάρα πολύ με διάφορους και εκεί, απλά δεν μπορούσαμε να βάλουμε πολλούς μέσα. Οπότε κάναμε μια επιλογή που δεν ήταν πολύ στοχευμένη. Όχι ότι έχει πολλή σημασία γιατί ο καθένας έχει κάτι καινούργιο ως προς την αφήγηση.
Άρα ήταν έκπληξη και για αυτούς;
Μιχάλης: Ολοι με το που μπήκαν κλαίγανε, κλαίγανε μαζί με τον Βαγγέλη
Στο ντοκιμαντέρ υπάρχουν και αρκετά έντονα πλάνα από τη διαδικασία της απορρύπανσης που είναι σε εξέλιξη. Καθαρισμοί σε επικίνδυνα σημεία, εντοπισμός πυρομαχικών στους χώρους κλπ. Γνωρίζουμε πότε θα ολοκληρωθεί αυτό;
Ηω: Δε νομίζω ότι ξέρουν. Βρίσκονται τώρα στο πιο δύσκολο σημείο και απ’ ότι καταλάβαμε είναι δύσκολα τα πράγματα για το πώς θα το κάνουν.
Μιχάλης: Το εργοστάσιο έκλεισε το 2016, πουλήθηκε το 2017. Από τότε πουλήθηκε στα ΕΛΠΕ με τη λογική ότι το Ελληνικό Δημόσιο θα το παραδώσει καθαρό. Δεν αναλάμβανε κανείς ήταν πάρα πολύ επικίνδυνο. Έκαναν διαγωνισμούς, ο Βαγγέλης λέει όταν κώλωσαν οι ισραηλινοί και οι Σέρβοι που είναι τοπ στον κόσμο σε αυτά, στην αποναρκοθέτηση δηλαδή, κατάλαβαν ότι είναι κάτι δύσκολο. Τελικά πήρε τη δουλειά μια εταιρεία που έχει έναν νομπελίστα χημικό. Την ανέλαβε αυτός και εργολαβικά αυτή η εταιρεία, Polyeco. Είναι πυροτεχνουργοί, πρώην αστυνομικοί και πρώην στρατιωτικοί.
Φωτογραφία Νίκος Κατσαρός
Εμείς μπήκαμε για πρώτη φορά στο εργοστάσιο το 2018, αλλά τα γυρίσματα ξεκίνησαν επίσημα το 2022. Τότε ξεκίνησε και αυτή η εταιρεία και μας είπαν ότι είναι λίγο δύσκολο γιατί θα πρέπει να παίρνουμε άδειες από την εταιρεία. Ήταν φοβισμένοι δεν μας έδιναν άδειες και έπρεπε να κάνουμε συζητήσεις και συναντήσεις για να τους πείσουμε ότι καταγράφουμε την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου. Για αυτό μπήκε και ο Νίκος Κατσαρός (διεύθυνση φωτογραφίας) στο κομμάτι της φωτογραφίας. Κάναμε φωτογραφία και σταθερά πλάνα . Για αυτό μπορέσαμε να βάλουμε τους εργαζόμενους ξανά μέσα, γιατί παίρναμε άδειες γυρισμάτων. Το προσωπικό της απορρύπανσης δε μας άφηνε να τους τραβάμε στην αρχή, αλλά μετά βρήκαμε μια συμφωνία και χρησιμοποιήσαμε τα πλάνα που τραβήξαμε.
Εσείς πώς νιώθατε στον χώρο; Νιώθατε αυτή την απειλή, νιώθατε ότι είναι επικίνδυνα;
Ηω: Δεν πηγαίναμε όπου θέλαμε και μας πήγαιναν με συνοδεία. Η αλήθεια είναι ότι δε φοβηθήκαμε ποτέ. Το μόνο που με άγχωσε ήταν ότι σε ταξίδια με έψαχναν στα αεροδρόμια και άρχισε να μου λέει ένας πυροτεχνουργός ότι αυτά δεν φεύγουν από τα ρούχα, μένουν, οπότε έπρεπε να προσέχω…
Μιχάλης: Μας το λένε συχνά «δε φοβόσασταν όταν ήταν εκεί δίπλα τα εκρηκτικά;» Είναι πράγματα που βρήκαν σε διάφορα σημεία κάτι επικίνδυνο. Οι ίδιοι οι εργάτες, όμως, δούλευαν σε αυτή τη συνθήκη. Και για τους ίδιους ήταν τόσο επικίνδυνο, άρα κάπως φοβηθήκαμε στα όρια του προσέχουμε εδώ που πάμε. Όταν έρχονταν άνθρωποι μαζί μας είχαμε παραπάνω το νου μας πού πα΄με και να μην ξεφύγουμε.
Ηω: Εκεί μέσα έχει πολύ έντονη φύση. Δεν ήταν ότι πάμε να βρούμε ένα λουλουδάκι. Πηγαίναμε στις πατημένες διαδρομές. Υπήρχε πολλή εμπιστοσύνη στον Βαγγέλη, ήταν πολύ σοβαρός. Δεν θα μας άφηνε να εκτεθούμε.
Ο περιβόητος μπαξές έξω από τους χώρους που παρασκευάζονταν πυρομαχικά
Μια από τις πιο δυνατές εικόνες είναι ο μπαξές στην αυλή του εργοστασίου. Η σχέση των εργατών με το εργασιακό τους περιβάλλον δείχνει πολύ μακριά από εμάς.
Ηώ: Μας απασχόλησε και εμάς πολύ έντονα. Θυμάμαι πραγματικά να τους λέμε «είχατε εργατική αξιοπρέπεια, δεν θα το ζήσω ποτέ αυτό: δεν έχω χώρο, δεν έχω συνεργάτες, δεν έχω ένα αφεντικό ακριβώς». Ολο αυτό είναι σε συνεχή μετάβαση.
Ηω: Μας απασχόλησε και εμάς πολύ έντονα και μέσω της έρευνας. Θυμάμαι πραγματικά να τους λέμε «είχατε εργατική αξιοπρέπεια, δεν θα το ζήσω ποτέ αυτό δεν έχω χώρο, δεν έχω συνεργάτες, δεν έχω ένα αφεντικό ακριβώς». Ολο αυτό είναι σε συνεχή μετάβαση. Ναι μας απασχόλησε πολύ, ένα σημαντικό που κατανοήσαμε είναι ότι αυτή η κατάσταση άλλαξε όταν δεν είχαν πια αφεντικό να διαπραγματευτούν. Εκεί άρχισαν να τσακίζονται και τα σωματεία. Μας έλεγε ένας συνδικαλιστής από τον ΤΙΤΑΝ – που ήταν πολύ σκληρός εργασιακά, στην ΠΥΡΚΑΛ ήταν πολύ καλύτερες οι συνθήκες- ότι «από το 1990 και μετά μπήκαν τεχνοκράτες και δεν είχαμε με ποιο να μιλήσουμε πια». Χάνεται το πεδίο διαπραγμάτευσης γιατί δεν υπάρχει απέναντι συνομιλητής που να μπορεί να αναλάβει ευθύνη.
Μιχάλης: Είναι ένα κομμάτι το πώς έχει χαθεί αυτή η εργατική συνείδηση, αυτή η σχέση εργασίας. Το εργοστάσιο αυτό ήταν σε μια διαδικασία αποβιομηχάνισης. Οι βιομηχανίες έκλεισαν, έβαλαν λουκέτο. Εκεί δεν έγινε ακριβώς έτσι. Επρεπε να μείνει ένας τελευταίος εργάτης που ήξερε τον χώρο. Εμείς αυτό που συναντήσαμε είναι έναν άνθρωπο που έχει μείνει μόνος του και κουβαλάει τη μνήμη ενός γεμάτου εργοστασίου, λέει συνέχεια ιστορίες, προσπαθεί να αναβιώσει τα πράγματα και για την ΠΥΡΚΑΛ. Για παράδειγμα θα καλέσει τους φίλους του να είναι μια κοινότητα, θα μαζέψει αγριοσπάραγγα, θα κάνει δουλειές να φροντίσει μέσα το εργοστάσιο. Όλο αυτό το πράγμα ήταν μια παρατήρηση που μπορούσαμε να κάνουμε σαν κινηματογραφιστές. Βλέποντας τη μνήμη της παλιάς ζωής μπροστά μας. Για αυτό αρχικά κολλήσαμε. Αυτή ήταν η λογική.
Τα πιο επιτυχημένα προϊόντα που κατασκεύαζε η ΠΥΡΚΑΛ
Υπάρχει πιστεύετε και κάποια ωραιοποίηση της κατάστασης; Που μπορεί να βγαίνει από τη νοσταλγία τους;
Ηω: Εργαζόμενοι άλλων εργοστασίων δεν μιλάνε έτσι, τα περιβάλλοντα ήταν σκληρά σε άλλες βιομηχανίες. Σε αυτό το εργοστάσιο έπρεπε το αφεντικό να φροντίσει να μην υπάρχουν τέτοια προβλήματα μέσα. Αν είχα εγώ νεύρα επειδή με ρουφιάνεψες δε μπορούσα να είμαι ήρεμη στη δουλειά. Ήταν οριακά λίγο η Google της εποχής, λόγω της επικινδυνότητας. Είχαν κρεβάτια, είχαν διαλείμματα.. Αυτά είναι, βέβαια, μετά το ΠΑΣΟΚ. Για πιο πριν, που επίσης πρόσεχε το αφεντικό, μας έλεγαν ότι οι φύλακες ήταν για παράδειγμα πρώην αστυνομικοί, βασανιστές και στρατιωτικοί. Υπήρχε θέμα, βάζανε πολύ χέρι στα κορίτσια κλπ. Το σωματείο τους επίσης έγινε το 1976 και λίγο στη ζούλα.
Μιχάλης: Σίγουρα θα υπάρχει μια ωραιοποίηση της μνήμης. Όταν γίνονταν τα ατυχήματα φοβόντουσαν να πάνε στη δουλειά, κάποιοι σταματάγανε. Έχουμε και περιπτώσεις ανθρώπων που σταμάτησαν μετά τα ατυχήματα. Αλλά ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η κυρία Βούλα που εμφανίζεται στο ντοκιμαντέρ. Είμαστε στο σπίτι της και φέρνει το πορτοφόλι της να μας δείξει κάτι και έτσι πως τα βγάζει εμφανίζεται η κάρτα εργαζομένου της ΠΥΡΚΑΛ, χρόνια μετά τη σύνταξη. «Αυτό το κουβαλάω πάντα μαζί μου στο πορτοφόλι μου» μας λέει. Δεν θέλει να το αφήσει. Δηλαδή όντως μιλάνε για τους συναδέλφους και τις σχέσεις τους και όντως συγκινούνται. Η κοινότητα υπήρχε και ήταν έντονη. Η φύση και η επικινδυνότητα του εργοστασίου το επιβάλλει. Υπήρχαν ομάδες που δούλευαν σαν τμήμα και όταν άλλαζαν θέση άλλαζε όλη η ομάδα. Ενα μικρό λάθος μπορούσε να φέρει ολέθριο.
Ηω: Είχαν και καλούς μισθούς, πολύ καλούς. Ανάμεσα στους εργάτες το έλεγαν τα ρετιρέ της Ελευσίνας
Μιχάλης: Και πολλές γυναίκες. Ο Πρόδρομος που εμφανίζεται στο ντοκιμαντέρ δούλευε πρώτα στον ΤΙΤΑΝ και έλεγε «θυμάμαι που όταν σχόλασαν τα εργοστάσια όλα μαζί πέρναγες έξω από την ΠΥΡΚΑΛ και βγαίνανε γυναίκες, μιλιούνια γυναίκες».
Γκράφιτι μέσα στο εργοστάσιο / Φωτογραφία Νίκος Κατσαρός
Γκράφιτι μέσα στο εργοστάσιο / Φωτογραφία Νίκος Κατσαρός
Βλέπεις, πάντως, στην ταινία ότι το κομμάτι του πολέμου είναι πολύ περίεργο να το συζητήσεις με αυτούς τους ανθρώπους.
Μιχάλης: Και για εμάς ήταν έντονο αυτό. Προσπαθούσαμε να ανοίξουμε αυτή την κουβέντα. Άλλοι την άνοιγαν με πολλή ευκολία, άλλοι όχι. Ήταν δύσκολο με έναν τρόπο κι εμείς να το ανοίξουμε αυτό και σε καμία περίπτωση δεν επιδιώκαμε να τους βάλουμε στον τοίχο.
Αυτό που βγαίνει σε εμάς σαν συμπέρασμα είναι ότι αυτοί είναι ξεκάθαρα ένα γρανάζι στην αλυσίδα παραγωγής και αναπαραγωγής πυρομαχικών, αλλά ποια είναι η θέση η δική μας σε αυτή την αναπαραγωγή των πολέμων και πώς ο καθένας μας αγγίζει τον πόλεμο στην καθημερινότητά του.
Καλό είναι συνειδησιακά να σκεφτούμε όλοι πώς συμμετέχουμε. Κάναμε, για παράδειγμα, μια προβολή στην Κομοτηνή στις φυλακές και ένας κρατούμενος με το που τελείωσε η ταινία λέει «οι εργάτες δε σκοτώνουν, τα όπλα δε σκοτώνουν, οι κρατικές πολιτικές είναι αυτές που σκοτώνουν» το οποίο μέσα στην απλότητά του έχει μεγάλη βάση. Τελικά δεν είναι από μόνα τους τα όπλα που σκοτώνουν είναι οι επιλογές που γίνονται.
Μια άλλη σκέψη, όπως την έκανε ο κ. Πρόδρομος, ο οποίος θα μπορούσε να πει ένα σωρό ιστορίες από το πού πηγαίνανε τα όπλα, τι ηξέρε κλπ. Αυτό που είχε ανάγκη να πει, όμως, είναι ότι «εγώ έφτιαχνα τα όπλα που κατέληγαν στην Παλαιστίνη». Δηλαδή είχε ανάγκη να πει ότι τα όπλα που έφτιαχνα εγώ κατέληγαν στους καλούς. Το οποίο μπορεί να είναι μια εσωτερική δικαιολόγηση, αλλά έχει και αυτό τη βάση του. Πολλοί από τους γύρω μας και εμείς ίσως είμαστε υπέρ κάποιου αντάρτικου. Πού τα βρίσκουν τα όπλα αυτοί; Ή
Μετά τον ισπανικό εμφύλιο το εργοστάσιο γιγαντώθηκε. Μετά, στο ιταλικό έπος, προμήθευε τον ελληνικό στρατό. Και πάλι μπορούμε να βρούμε σημεία που συμφωνούμε και διαφωνούμε.
Ηώ: Να προσθέσω κάτι, ότι σήμερα λόγω της τεχνολογίας είναι μη διακριτές οι γραμμές. Ανάλογα με την τεχνολογία έχει αλλάξει και αυτή η συνενοχή. Αγοράζω, για παράδειγμα, από τα ZARA και μετά μαθαίνω ότι η εταιρεία χρηματοδοτεί τον IDF. Είσαι συνένοχος ή δεν είσαι;
Φωτογραφία Νίκος Κατσαρός
Φωτογραφία Νίκος Κατσαρός
Το ντοκιμαντέρ σας έγινε και εξαιρετικά επίκαιρο. Ξεκινήσατε αλλιώς και βρεθήκατε στη δίνη πολέμων.
Ηώ: Ήταν ένας από τους λόγους που κεντροβάρισε. Δε γινόταν να είμαστε εκεί μέσα να τραβάμε πλάνα και να μην μιλούσαμε για αυτό που γινόταν.
Μιχάλης: Αυτοί οι χώροι ακουμπούσαν τα ιστορικά γεγονότα του 20ου αιώνα. Όταν έγινε η πρεμιέρα στη Θεσσαλονίκη μόλις είχε ξεκινήσει ο πόλεμος στο Ιράν και στο ενδιάμεσο υπήρχε η Γάζα. Αυτό το πράγμα, ο πόλεμος είναι πολύ κοντά μας, μας αφορά όλους και πρέπει να δούμε τι θα κάνουμε.
Ηώ: Υπάρχει και μια «κακή συνωμοσία», πρώτα ο πόλεμος και οι συγκρούσεις και μετά όταν κάναμε την τεχνική προβολή του ντοκιμαντέρ έγινε το εργατικό δυστύχημα στη Βιολάντα!
Το κομμάτι της υγείας; Εννοώ τις επιπτώσεις που έχουν είχαν τα υλικά αυτά στην υγεία τους ή εάν όντως αντιμετώπισαν προβλήματα πολλοί. Η ιστορία με την έκρηξη θύμισε σε όλους μας τη Βιολάντα.
Ηώ: Δεν θυμάμαι να μας μιλάνε γιατί ήταν κι εμάς η απορία μας με αυτή τα χημικά που χρησιμοποιούνταν. Αυτό με την πίκρα είχε ενδιαφέρον. Το ΤΝΤ είχε πίκρα και κιτρίνιζαν τα χέρια και τα μαλλιά τους. Σε σχέση με άλλα εργοστάσια δεν μας μίλησαν. Επίσης οι επαγγελματικές νόσοι δεν είναι εύκολο να αποδειχθούν, πρέπει να είναι παραπάνω από ένας αυτοί που αρρωσταίνουν ή πεθαίνουν, πρέπει να υπάρχουν γενικά διάφορες προϋποθέσεις και δεν ήταν εύκολο για τα σωματεία.
INFO
Οι επόμενες προβολές του ντοκιμαντέρ «Αυτοί που άγγιξαν τον πόλεμο» είναι
Δευτέρα 19/10, 22.10, Κινηματογράφος Διάνα
Δευτέρα 26/10, 21.00, Κινηματογράφος Newman
Περισσότερες πληροφορίες ΕΔΩ
Συντελεστές
Σκηνοθεσία: Μιχάλης Καστανίδης, Ηώ Χαβιαρά
Παραγωγή: Fabula productions Συμπαραγωγή: Frenel productions | Παραγωγοί: Αλέξης Αναστασιάδης, Μιχάλης Καστανίδης | Μοντάζ: Παναγιώτης Παπαφράγκος | Σχεδιασμός ήχου: Νίκο Σοφιανού, Δημήτρης Αρώνης | Διεύθυνση Φωτογραφίας: Μιχάλης Καστανίδης, Νίκος Κατσαρός, Ηώ Χαβιαρά | Μίξη Ήχου: Νίκο Σοφιανού | Σύνθεση Πρωτότυπης Μουσικής: Δημήτρης Αρώνης, Νίκος Σιδηροκαστρίτης | Κρουστά: Νίκος Σιδηροκαστρίτης | Φωνητικά: Αγγελική Τουμπανάκη | Χρωματική Διόρθωση: Μαρία Τζωρτζάτου | Ηχοληψία: Παύλος Γκούσιος, Χρήστος Σακελλαρίου, Θάνος Πέτρου | Πρόσθετο Μοντάζ: Μιχάλης Καστανίδης, Κυρηναίος Παπαδημάτος | Εθνογραφική Έρευνα: Ηώ Χαβιαρά, Μιχάλης Καστανίδης, Ρεγγίνα Μαντανίκα | Έρευνα αρχείου: Χρυσάνθη Γούλα, Ηώ Χαβιαρά, Μιχάλης Καστανίδης | Επιμέλεια αδειών αρχειακού υλικού: Χρυσάνθη Γούλα | International marketing consultant: Jan Rofekamp
Μοιράστηκαν τις αναμνήσεις τους: Βαγγέλης Λίγγος, Πρόδρομος Θεοχαρίδης, Βούλα Ανδρεάδου, Μάνθος Χριστόπουλος
Εταιρεία απορρύπανσης : POLYECO SA
Αρχειακό υλικό:
Periscope film – National Film Board of Canada (nfb) – Imperial War Museum, Agence France-presse – Reuters – Screen Ocean – British Pathé – Pond5 – Military Archive United States Department of Defense – video by or-8 florian fregen- Αρχείο Πολεμικού Μουσείου της Αθήνας – η ταινία “Ελευσίνα” (1985) του Τάκη Παπαγιαννίδη- Αρχείο του Ηλία Ιωσήφιδη – Αrab Αmbience – Dundas historical society museum italian munitions manufacture – National Archives Catalog – Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Ελευσίνας Δυτικής Αττικής (ε.κ.ε.δ.α.) – Σωματείο ΕΑΣ-ΠΥΡΚΑΛ Ελευσίνας-Δερβενοχωρίων
Προσωπικό Αρχείο των:
Βούλα Ανδρεάδου – Κώστα Λυκίδη – Παναγιώτη Μοσχολιό – Ευαγγελία Νοδάρα
Ειρήνη Σεμερτζίδου – Μαρία Χρυσογονίδη
Διαβάστε περισσότερα