07/03/2026 2:05 πμ.
Στις 15 Φεβρουαρίου του 2003 όταν εκατομμύρια ανθρώπων σε όλον τον κόσμο βγήκαν στους δρόμους για να σταματήσουν τον πόλεμο, πολλοί θεώρησαν ότι η στρατιωτική παγκόσμια εξουσία επρόκειτο να χάσει κάθε συναίνεση και ότι αυτό θα μπορούσε να σημάνει την απαρχή της κρίσης της. Αλλά η εξουσία δεν βασίζεται πια στην συναίνεση όσο στον τρόμο, στην άγνοια και στους τεχνολογικούς-οικονομικούς και ψυχικούς αυτοματισμούς, που η πολιτική δεν είναι πια σε θέση να ελέγξει ενώ η μαζική δράση δεν είναι πια ικανή να τροποποιήσει ή σταματήσει. Franco Berardi Bifo
Τις ημέρες που ακολούθησαν μάθαμε πως ένα κίνημα ειρήνης μαζικών διαστάσεων δεν αρκεί για να σταματήσει ο πόλεμος καθώς και ότι η δημοκρατία δεν διαθέτει εργαλεία ικανά για τον αφοπλισμό των μιλιταριστικών αυτοματισμών που η τρομοκρατία και η παράνοια με την ασφάλεια ενεργοποιούν. Ακόμη κι αν η πλειοψηφία της κοινής γνώμης αντιτίθεται στον πόλεμο, η δυναμική που οδηγεί στον πόλεμο δεν εμποδίζεται. Ο τρόμος είναι η πολιτική επένδυση στην οποία η κυβέρνηση Bush πόνταρε ολα της τα στοιχήματα. Δεν υπάρχει ανάγκη δημιουργίας συναίνεσης μέσω διαλογικών, προπαγανδιστικών και ιδεολογικών εργαλείων, αρκεί η χρήση των ψυχικών αυτοματισμών που βασίζονται στον τρόμο. Ο τρόμος γεννήθηκε πριν τις τρομοκρατικές επιθέσεις, ο τρόμος γεννιέται απο την απάνθρωπη και διαρκή ανταγωνιστικότητα που η αρχή του mors tua vita mea [ο θάνατος σου η ζωή μου] έχει εμφυτεύσει στο μυαλό του καθένα μας.
Η ιστορία του εικοστού αιώνα είναι η ιστορία της σύγκρουσης και των συμμαχιών τριών χαρακτήρων. Ο σοφός είναι ο κληρονόμος της ανθρώπινης εργασίας, ο φορέας της σκέψης που συσσωρεύθηκε από την άπειρη διαδοχή πράξεων της εργασίας και των άπειρων σειρών πράξεων άρνησης της εργασίας. Η άρνηση της εργασίας εκκινεί την αξιολογική κίνηση της ευφυίας. Η ευφυία είναι άρνηση της εργασίας που εκπληρώνεται ως κοινωνικά ωφέλιμη μορφή. Λόγω της ευφυίας αναδεικνύεται σε εφικτή η αντικατάσταση της ανθρώπινης εργασίας από μηχανές. Λόγω της άρνησης εργασίας, η επιστήμη εξελίσσεται, αναπτύσσεται, τίθεται σε εφαρμογή. Από τις απαρχές της ήδη, η σύγχρονη επιστήμη έχει κατανοήσει την ως προς αυτό λειτουργία της. Η γνώση πολλαπλασιάζει την ανθρώπινη ικανότητα να παράγει χρήσιμα πράγματα και τους χώρους ελευθερίας για όλα τα ανθρώπινα όντα, με την μείωση της απαραίτητης εργασίας για την παραγωγή όσων η η κοινωνία χρειάζεται. Αυτό σημαίνει πως η γνώση είναι ισχύς. Ο έμπορος και ο πολεμιστής θέλουν να μετατρέψουν την γνώση σε εργαλείο της εξουσίας. Και για να το καταφέρουν αυτό οφείλουν να καθυποτάξουν τον σοφό. Αλλά αυτό δεν συμβαίνει εύκολα, γιατί η γνώση δεν ανέχεται την εξουσία. Έτσι, ο πολεμιστής και ο έμπορος καταφεύγουν σε παγίδες και απάτες, ώστε να καθυποτάξουν την ισχύ της σκέψης στην εξουσία του χρήματος και της βίας.
Σε ένα βιβλίο του 1958 με τίτλο «Η εκπαίδευση των μαγισσών», ο Robert Jungk αφηγείται τον τρόπο με τον οποίο κατά την διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ο πολεμιστής αιχμαλώτισε τον σοφό, μέσω της ιστορίας του Προγράμματος Μανχάταν που οδήγησε στην κατασκευή της ατομικής βόμβας. Μια ομάδα επιστημόνων βρέθηκε αντιμέτωπη με τον εκβιασμό: ο Χίτλερ ίσως να προετοιμάζει την ατομική βόμβα. Πρέπει να βιαστούμε, να τον προλάβουμε.
Σύμφωνα με τον Jungk, «Το καλοκαίρι του 1939 δώδεκα άνδρες, οι φυσικοί που εργάζονταν στο πρόγραμμα Μανχάταν, θα μπορούσαν να έχουν συμφωνήσει στον τερματισμό της κατασκευής της ατομικής βόμβας. Αλλά έχασαν την ευκαιρία τους καθώς δεν είχαν την δυνατότητα να καταστήσουν αποφασιστικά τις σκέψεις και τις πράξεις τους ανάλογες των μελλοντικών συνεπειών των επιστημονικών ανακαλύψεων· ούτε και διέθεταν, σε μια τόσο κρίσιμη περίσταση, αρκετή πίστη στις παραδόσεις του επαγγέλματος τους. Στο τέλος του πολέμου, ο von Weiszacker σχολίασε «το γεγονός ότι είμασταν μια οικογένεια δεν ήταν αρκετό, ίσως θα έπρεπε να είμασταν ένα διεθνές σώμα με πειθαρχικές εξουσίες επί των μελών του. Είναι όμως κάτι τέτοιο εφικτό στην σύγχρονη επιστήμη;» (R. Jungk: Gli apprendisti stregoni, Einaudi, Tορίνο, 1958, σελ. 92).
Στα λεγόμενα του Weiszacker ανακαλύπτουμε το πρόβλημα που συναντήσαμε ξανά στην πλήρη έκφραση του μισό αιώνα αργότερα: ποιά οργανωτική μορφή και ποιούς κανόνες μπορούν να εφαρμόσουν εκείνοι που παράγουν γνώση, εάν θέλουμε να σταματήσουμε την πολιτική, οικονομική και στρατιωτική εξουσία από την χρήση της γνώσης για σκοπούς άσχετους προς την γνώση καθαυτή, και πάνω απ’ όλα, αντίθετα προς το κοινό συμφέρον της ανθρωπότητας;
Στην περίσταση εκείνη, η κυβέρνηση των ΗΠΑ κατάφερε να πείσει μια ομάδα επιστημόνων να υποκύψουν στον εκβιασμό της. Συνέπεια της παράδοσης του σοφού στον πολεμιστή ήταν η Χιροσίμα. Την στιγμή εκείνη ξεκίνησε ο αγώνας για την απελευθέρωση του σοφού από τον πολεμιστή, και κορυφώθηκε το ’68. Το 1968 σημασιοδότησε πριν από ό,τι άλλο την άρνηση του σοφού να δανείσει την γνώση του/της στον πολεμιστή και την απόφαση της ένταξης του σοφού στην υπηρεσία της κοινωνίας. Τότε εμφανίστηκε ο έμπορος με σκοπό να σαγηνεύσει τον σοφό και να καθυποτάξει την γνώση του/της στην κυριαρχία των τεχνικών-οικονομικών αυτοματισμών. Η αξιολόγηση της αλήθειας της γνώσης υποτάσσεται στα κριτήρια της ανταγωνιστικότητας, της οικονομικής αποτελεσματικότητας και της επιδίωξης του μέγιστου κέρδους. Στις δυο δεκαετίες που εγκαινιάστηκαν από την Thatcher και τον Reagan, η γνώση έχει υποχρεωθεί να εργαστεί σε συνθήκες απόλυτης εξάρτησης από το κεφάλαιο. Η επιστήμη έχει ενσωματωθεί στους αυτοματισμούς της τεχνολογίας, στερημένη από την δυνατότητα αλλαγής των οριστικοτήτων που καθοδηγούν την λειτουργικότητα της. Η εντατικοποιημένη εφαρμογή της γνώσης στην παραγωγή καθορίζεται οριστικά με την δημιουργία της ψηφιακής τεχνο-σφαίρας, η οποία εξαπλώνει επιδράσεις αδιανόητης ισχύος. Αλλά η ισχύς αυτή υποτάσσεται στους τεχνικούς αυτοματισμούς όπου η εξουσία επιβάλλεται. Περιορισμένη εντός των κατηγοριών της οικονομίας του κέρδους, η τεχνολογία αυξάνει την παραγωγικότητα της εργασίας πολλαπλασιάζοντας ταυτόχρονα την μιζέρια, την καθυπόταξη των ανθρώπινων όντων στην μισθωτή εργασία, την μοναξιά, την απελπισία και την ψυχοπάθεια.
Θυμάμαι όταν ήμουν παιδί την δεκαετία του ’50 και όπως όλοι ήμουν εντυπωσιασμένος με την ιδέα ότι θα ζούσαμε το έτος 2000. Οι εφημερίδες έγραφαν τότε ότι το έτος 2000 όλα τα προβλήματα της ανθρωπότητας θα είχαν λυθεί γιατί η τεχνολογία θα είχε εξασφαλίσει την ειρήνη, την ελευθερία και την αφθονία. Τώρα που το έτος 2000 έχει πια καταφθάσει, αντί της ειρήνης είναι ο πόλεμος που επισκιάζει τον κόσμο με έναν πρωτόγνωρο τρόπο, οι ατομικές βόμβες έχουν απελευθερωθεί στα χέρια φανατικών όλων των θρησκειών. Αντί της ελευθερίας έχει επιβληθεί η αναμφισβήτητη κυριαρχία των οικονομικών προτεραιοτήτων, αντί της αφθονίας υπάρχει υποτέλεια, δυστυχία και πείνα στα δυο τρίτα του κόσμου. Η φανατική εφαρμογή των κανόνων της αγοράς έχει παράξει την παραφροσύνη αυτή και σπεύδουμε ολοταχώς προς την καταστροφή.
Κανένα πρόγραμμα μεταρρύθμισης ή αλλαγής δεν στέκει λογικά παρά μόνο εάν είμαστε προετοιμασμένοι να επαναπροσδιορίσουμε ριζικά την κατεύθυνση του αγώνα που αυτό προϋποθέτει, και ούτε ο πολεμιστής ούτε ο έμπορος δεν μπορούν να αποφασίσουν την κατεύθυνση του αγώνα. Μόνο ο σοφός μπορεί να την προσδιορίσει. Μόνο η ανθρώπινη γνώση, ακολουθώντας τους δικούς της κανόνες, τις προτεραιότητες και τροχιές της πιθανότητας έχει το δικαιώμα επαναπροσδιορίσει τους κανόνες της παραγωγής και της ανταλλαγής. Μόνο οι άνδρες και οι γυναίκες ως υποκείμενα της γνώσης μπορούν να αποφασίσουν την κατεύθυνση προς την οποία πρέπει να κινηθεί ο κόσμος. Αυτή είναι η σημαντική καινοτομία που επαληθεύθηκε στο Σιάτλ: οι έμποροι δεν έχουν δικαίωμα να αποφασίσουν για ζωές εκατομμυριών ανθρώπων με βάση το δικό τους οικονομικό κέρδος. Μόνο ένα κίνημα ερευνητών, ένα υψηλής τεχνολογίας εργατικό κίνημα του κογκνιταριάτου που είναι αυτόνομα οργανωμένο μπορεί να σταματήσει την δικτατορία των χρηματοπιστωτικών εταιρειών. Το παγκόσμιο κίνημα που εκκινήθηκε στο Σιάτλ το 1999 έδειξε την κατεύθυνση: η παγκοσμιοποίηση πρέπει να καθοδηγείται από την ηθικά παρακινημένη γνώση ώστε να αναδειχθεί σε ισχύ στα χέρια όλων των γυναικών και ανδρών, όχι σε εξουσια μιας μειοψηφίας.
Από το Σιάτλ και μετά αναδύθηκε ένα κίνημα που στοχεύει στην κοινωνική, επιστημική (γνωσιοθεωρητική) και τεχνολογική ανα-σύνθεση της διανοητικής εργασίας. Αυτό απαιτεί όπως η επιστημονική έρευνα είναι αυτόνομη από τα συμφέροντα του εμπόρου. Η επίγνωση αυτή έχει έκτοτε διευρυνθεί: εκατομμύρια ανθρώπων παντού στον κόσμο έχουν αρχίσει να επαναδιεκδικούν την αυτονομία του νου τους από τον κερδοσκοπικό συμφεροντολογισμό. Στην τεχνολογία της πληροφορικής έχουμε σταθεί μάρτυρες της διάχυσης των πρακτικών του ανοικτού λογισμικού να εξαπλώνονται· στους βιοτεχνολογικούς και φαρμακολογικούς τομείς έχει αναπτυχθεί ένας αγώνας που διεκδικεί την ελεύθερη πρόσβαση στα προϊόντα της διανοητικής καινοτομίας· στον κύκλο των ενημερωτικών μέσων ο ακτιβισμός έχει επίσης διευρυνθεί.
Το κεφάλαιο αντέδρασε, ακολουθώντας τις εντολές της φιλελεύθερης ιδεολογίας, με την εξαναγκασμένη ιδιωτικοποίηση των προϊόντων της συλλογικής γνώσης και την καθυπόταξη του πειραματισμού στον οικονομικό ανταγωνισμό. Η ιδιωτικοποίηση της συλλογικής γνώσης έχει συναντήσει αντίσταση και αντίθεση παντού, και οι διανοητικοί εργάτες έχουν αρχίσει να συνειδητοποιούν ότι η δυνατότητα τους είναι ανώτερη της εξουσίας του εμπόρου. Μιας και η διανοητική εργασία βρίσκεται στο επίκεντρο της παραγωγικής δραστηριότητας, ο έμπορος δεν διαθέτει πλέον τα δικονομικά ή υλικά εργαλεία επιβολής της αρχής της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Δεδομένου ότι τα πολυτιμότερα αγαθά στην κοινωνική παραγωγή διαθέτουν έναν άϋλο και αναπαράξιμο χαρακτήρα, έχουμε διαπιστώσει ότι η ιδιωτική ιδιοποίηση των αγαθών είναι παράλογη, ενώ τα επιχειρήματα που υποστηρίζουν την ιδιωτικοποίηση των υλικών αγαθών στην βιομηχανική κοινωνία έχουν εξασθενήσει. Στην σφαίρα του σημειωτικού-κεφαλαίου και της διανοητικής εργασίας, όταν καταναλώνεται κάποιο προϊόν, αντί να εξαφανίζεται παραμένει διαθέσιμο, ενώ η αξία του αυξάνεται όσο περισσότερο η χρήση του διαμοιράζεται. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο δουλεύει η δικτυωμένη οικονομία, καθώς αντιφάσκει προς την αρχή ακριβώς της ιδιωτικής ιδιοκτησίας στην βάση της οποίας θεμελιώθηκε ο καπιταλισμός ως τώρα.
Μιας και η άποψη αυτή έχει αρχίσει να εξαπλώνεται, ο πολεμιστής έχει επιστρέψει στο επίκεντρο, με την παλιά οικονομία των μεγιστάνων του πετρελαίου και τους κατασκευαστές οπλισμών. Η ποσότητα θλίψης, φόβου και αγωνίας που συσσωρεύθηκε στις τάξεις της κοινωνικής εργασίας κατά την διάρκεια της δεκαετίας του ενενήντα έχει τώρα μετατραπεί σε φανατισμό, επιθετικότητα και εμμονή με την ταυτότητα. Ο έμπορος έχει καταφύγει στον πολεμιστή προκειμένου να καθυποτάξουν τον σοφό ξανά. Ο Bill Gates έχει συμμαχήσει με τον George Bush. Ο έμπορος που έχει καταληστεύσει την διανοητική ευφυία συμμάχησε με τον ηλίθιο πολεμιστή καθώς επιχειρούν μαζί να καταπνίξουν το παραμικρό εκατοστό σοφίας, να υποβάλλουν μια για πάντα κάθε γνώση στο κέρδος και την εξουσία. Χάρη στο άνοιγμα του χρηματιστηρίου στις μάζες όπως πραγματοποιήθηκε την δεκαετία του ’90, η μαζική συμμετοχή στην καπιταλιστική κερδοσκοπία έγινε εφικτή και αυτό είχε ως αποτέλεσμα την οικονομία των ιστοσελίδων [dotcom]. Η εξέλιξη αυτή ωστόσο άνοιξε και την πιθανότητα για την αχανή διαδικασία της αυτο-οργάνωσης των διανοητικών εργατών. Οι διανοητικοί εργάτες επένδυσαν στην ικανότητα τους, στην γνώση και στην δημιουργικότητα τους και ανακάλυψαν τα μέσα δημιουργίας μιας επιχειρηματικότητας στο χρηματιστήριο. Για πολλά χρόνια αυτή η μορφή επιχειρηματικότητας αποτέλεσε ένα σημείο συνάντησης για το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο και την διανοητική εργασία με υψηλούς δείκτες παραγωγικότητας. Μια νέα μορφή αυτο-παραγωγικότητας εξιδανίκευσε μεμιάς την αυτονομία της εργασίας και την εξάρτηση από την αγορά. Αλλά μετά από μια δεκαετία αδιάκοπης ανάπτυξης και κοινωνικής συμμαχίας μεταξύ της διανοητικής εργασίας και του ανασυνδυαστικού κεφαλαίου, η συμμαχία αυτή διασπάστηκε.
Η κατάρρευση του χρηματιστηρίου που ξεκίνησε τον Απρίλιο του 2000 αποτέλεσε την έναρξη μιας πολιτικής κρίσης στην σχέση μεταξύ του κεφαλαίου και της διανοητικής εργασίας. Πολλοί ήταν οι διαφορετικοί παράγοντες που προκάλεσαν την ρήξη αυτή. Πρώτος απ’ όλους η απαξίωση της ψυχικής και κοινωνικής ενέργειας της διανοητικής εργασίας: η υπερεκμετάλλευση, η επιτάχυνση των ρυθμών της ζωής, η 24ώρης διάρκειας εργασιακή ημέρα όσων εργάζονται με τα κινητά τηλέφωνα, η κατάθλιψη, η κατάχρηση τονωτικών φαρμάκων ώστε να συντηρηθεί ο ρυθμός της υπερ-εργασίας έχουν οδηγήσει τον διανοητικό εργαζόμενο σε μια κατατονική φάση. Η κατάρρευση προήλθε από το εσωτερικό. Ταυτόχρονα, με την μονοπωλιακή επίθεση ενάντια στην στρατιά των dotcom, το μέτωπο των διανοητικών εργαζομένων και της ελεύθερης αγοράς οριοθετήθηκε. Η επιβολή ορίων στον πειραματισμό, η επιβολή μονοπωλιακών προσδοκιών, η συμμαχία μεταξύ των μονοπωλίων και της πολιτικής εξουσίας έχουν στερήσει το οξυγόνο από την διάχυτη οικονομία. Τότε ξεκίνησε η μονοπωλιακή αντεπανάσταση και διαμορφώθηκαν οι συνθήκες για την μετατόπιση από την δικτυακή οικονομία στην πολεμική οικονομία. Η νέα οικονομία στάθηκε μάρτυρας στην άνθηση μιας διαδικασίας αυτο-οργάνωσης της διανοητικής εργασίας στην μορφή της επιχειρηματικότητας, ενώ τα ίδια εκείνα χρόνια αναδύθηκε μια καταδιωκτική λούμπεν-μπουρζουαζία προκειμένου να εκμεταλλευτεί την κρίση των παραδοσιακών καπιταλιστικών κανόνων και να ιδιοποιηθεί τεράστια μερίδια του κοινωνικού κεφαλαίου, όπως όλες οι περιπτώσεις μετά την κατάρρευση της Enron αποδεικνύουν. Ο νεο-φιλελευθερισμός δεν έχει μακροχρόνια ευνοήσει την ελεύθερη αγορά αλλά τα μονοπώλια.
Στην φάση εκείνη, και σχεδόν ως εκ θαύματος, ενώ η κρίση αυτή κορυφώνονταν φθείροντας κάθε αξιοπιστία και ισχύ από τις ομάδες που σχετίζονταν με την κυβέρνηση του Bush, εκείνα τα αεροπλάνα έπεσαν από τον ουρανό γεννώντας μια εποχή απεριόριστης βίας, μια εποχή όταν η εξουσία, έχοντας απωλέσει κάθε νομιμοποίηση, αυτονομιμοποιείται μέσω του πολέμου. Αλλά στον πόλεμο οι προοπτικές επαναπροσδιορίζονται. Ο Nαζιστικός-φιλελεύθερος επιθετικός καπιταλισμός ανακάλεσε το φάντασμα του πολέμου ώστε να υπερασπιστεί την ταλαντευόμενη ισχύ του, αν και κατά την διάρκεια αυτού του πολέμου, ο οποίος είναι απαράδεκτος για την συνείδηση και τον τρόπο ζωής της συντριπτικής πλειοψηφίας του δυτικού πληθυσμού, τα πάντα θα μπορούσαν να συμβούν. Πάνω απ’ όλα, αυτό που θα μπορούσε να συμβεί είναι πως η διανοητική εργασία θα αρχίσει να αποδίδει μια οργανωμένη και ενσυνείδητη μορφή στην εσωτερική του διάσπαση. Το πρόβλημα στο οποίο αναφέρθηκε ο Weiszacker είναι σήμερα επείγον: είναι δυνατόν να υπάρξει μια αυτο-οργάνωση των επιστημόνων η οποία θεμελιώνεται στην αυτονομία της επιστήμης από την εξουσία; Αυτός δεν είναι πλέον ένας προβληματισμός για μια μικρή ομάδα πυρηνικών φυσικών, αλλά για εκατομμύρια και εκατομμύρια εργαζομένων στην επιστήμη και την τεχνολογία, στην διοίκηση, στην παιδεία και την θεραπεία.
Ο ειρηνικός στρατός του κογκνιταριάτου κρατά το κλειδί που θα αποδομήσει τους αυτοματισμούς εντός των οποίων ο καπιταλισμός έχει οχυρωθεί.
http://www.generation-online.org/t/twarriormerchantsage.htm