26/04/2026 10:11 μμ.
Η ομιλία αυτή δημοσιεύθηκε αρχικά με τον τίτλο “Restaurer la valeur de la liberté” («Αποκαθιστώντας την αξία της ελευθερίας») στο τεύχος του Σεπτεμβρίου του 1953 του La Révolution Prolétarienne (Η Προλεταριακή Επανάσταση), μια Γαλλική συνδικαλιστική περιοδική έκδοση. Ο τίτλος άλλαξε όταν επανεκτυπώθηκε αργότερα το ίδιο έτος σε «Ψωμί και Ελευθερία», ο οποίος ήταν, παρεμπιπτόντως, και ο τίτλος της Ρωσικής μετάφρασης της «Κατάκτησης του Ψωμιού» του P. Kropotkin.
Εάν προσθέσουμε τις αυθαιρεσίες και τις αναρίθμητες θηριωδίες που μας έχουν ως τώρα γνωστοποιηθεί, μπορούμε να προβλέψουμε μια εποχή όταν, σε μια Ευρώπη στρατοπέδων συγκέντρωσης, μόνο οι δεσμοφύλακες θα είναι ελεύθεροι, οι οποίοι θα πρέπει εντούτοις να φυλακίζουν ο ένας τον άλλον. Όταν πια απομείνει ένας μόνο, θα ονομαστεί αρχιδεσμοφύλακας και αυτή θα είναι η τέλεια κοινωνία στην οποία τα προβλήματα της αντίθεσης, ο εφιάλτης των κυβερνήσεων του εικοστού αιώνα, θα έχουν επιτέλους, και οριστικά, επιλυθεί.
Σαφώς, αυτό δεν είναι παρά μια προφητεία, και αν και οι κυβερνήσεις και οι αστυνομικές δυνάμεις σε όλον τον κόσμο αγωνίζονται, με αξιοσημείωτα καλή θέληση, να φθάσουν σε ένα τέτοιο ευτυχές αποτέλεσμα, δεν έχουμε φθάσει ακόμη εκεί. Ανάμεσα μας, για παράδειγμα, στην Δυτική Ευρώπη, η ελευθερία επίσημα θεωρείται με εύνοια. Βασικά, με ωθεί στην σκέψη όλων εκείνων των φτωχών εξαδέλφων που συναντάμε σε κάποιες αστικές οικογένειες. Η εξαδέλφη που χήρεψε, χάνοντας τον φυσικό της προστάτη. Έτσι την καλούν να ζήσει μαζί τους, της δίνουν ένα δωμάτιο στον πάνω όροφο και την ανέχονται στην κουζίνα. Περιστασιακά την παρελαύνουν στην πόλη, τις Κυριακές, ώστε να αποδείξουν ότι είναι ενάρετοι και όχι σκυλιά. Για όλα τα άλλα όμως, και ειδικά στις ειδικές περιστάσεις, απαιτούν όπως κρατάει το στόμα της κλειστό. Και ακόμη κι αν κάποιος αστυνομικός την παρενοχλήσει λιγάκι σε κάποια γωνία, δεν κάνουν δα κάποιον σαματά, έχει περάσει χειρότερα, ειδικά από τον αφέντη του σπιτιού, και, σε τελική ανάλυση, δεν αξίζει τον κόπο να μπλέξουν με τις αρχές. Στην Ανατολή, πρέπει να ειπωθεί ότι είναι πιο ευθείς. Έχουν ξεμπερδέψει με την εξαδέλφη μια και καλή κλειδώνοντας την στην ντουλάπα με δυο αδιάρρηκες κλειδαριές. Φαίνεται ότι θα αναδυθεί σε πενήντα χρόνια, λίγο πολύ, όταν η ιδανική κοινωνία θα έχει πια οριστικά εδραιωθεί. Τότε θα κάνουν πανηγύρια προς τιμήν της. Αλλά κατά την γνώμη μου θα έχει μισοφαγωθεί από τον σκόρο ως τότε και φοβάμαι πράγματι ότι δεν θα την χρειάζονται πια. Όταν προσθέσουμε ότι οι δυο αυτές έννοιες της ελευθερίας, εκείνη της ντουλάπας και εκείνη της κουζίνας, είναι καθορισμένες η καθε μία να επικρατήσουν της άλλης, και υποχρεωμένες σε όλη αυτή την αναστάτωση να περιορίσουν ακόμη πιο πολύ τις κινήσεις της εξαδέλφης, θα κατανοηθεί ευκολότερα ότι η ιστορία μας είναι περισσότερο εκείνη της υποτέλειας παρά της ελευθερίας και ότι ο κόσμος στον οποίον ζούμε είναι αυτός στον οποίο μόλις αναφέρθηκα, ο οποίος ξεπηδά μπροστά μας από την εφημερίδα κάθε πρωινό ώστε να μετατρέψει τις ημέρες μας και τις εβδομάδες μας σε μια μόλις ημέρα οργής και αηδίας.
Το πιο απλό, και κατά συνέπεια, το πιο δελεαστικό, πράγμα θα ήταν να κατηγορήσουμε τις κυβερνήσεις ή κάποιες άγνωστες δυνάμεις, για τους άδικους αυτούς τρόπους. Εξάλλου, αληθεύει πράγματι ότι είναι ένοχες, και για ένα έγκλημα τόσο ασυγχώρητο και διαχρονικό ώστε να έχουμε χάσει εντελώς την θέα των απαρχών του. Αλλά δεν είναι μόνες αυτές υπεύθυνες. Άλλωστε, εάν η ελευθερία χρειάζονταν μόνο τις κυβερνήσεις για την διαφύλαξη της ανάπτυξης της, είναι πιθανό ότι θα παρέμενε ακόμη σε νηπιακή κατάσταση, ή οριστικά θαμμένη με την επιγραφή «ένας άγγελος στον ουρανό». Η κοινωνία του χρήματος και της εκμετάλλευσης δεν έχει ποτέ αναλάβει, απ’ όσο γνωρίζω, την εξασφάλιση της ελευθερίας και της δικαιοσύνης. Τα αστυνομικά Κράτη δεν υπήρξαν ποτέ ύποπτα για το άνοιγμα νομικών σχολών στα υπόγεια όπου ανακρίνουν τους κρατούμενους τους. Έτσι, όταν καταπιέζουν και εκμεταλλεύονται, κάνουν την δουλειά τους, και οποιοσδήποτε τους αποδίδει ανεξέλεγκτη διάθεση της ελευθερίας δεν διατηρεί κανένα δικαίωμα ώστε να εκπλήσσεται όταν αυτή ατιμάζεται άμεσα. Εάν η ελευθερία σήμερα ταπεινώνεται ή αλυσοδένεται, αυτό δεν οφείλεται στο ότι οι εχθροί της έχουν χρησιμοποιήσει την προδοσία. Αλλά κυριολεκτικά επειδή η ελευθερία έχει απωλέσει τον φυσικό της προστάτη. Πράγματι, η ελευθερία έχει χηρέψει, αν και πρέπει να ειπωθεί επειδή αληθεύει, ότι έχει χηρέψει από όλους μας.
Η ελευθερία είναι η αγωνία των καταπιεσμένων, και οι φυσικοί της προστάτες έχουν πάντοτε προέλθει από τους καταπιεσμένους λαούς. Στην φεουδαρχική Ευρώπη ήταν οι κομμούνες που διατήρησαν τον αναβρασμό της ελευθερίας, οι κάτοικοι των χωριών και των πόλεων που διασφάλισαν τον βραχύβιο θρίαμβο της το 1789, και από τον 19ο αιώνα ήταν τα εργατικά κινήματα που ανέλαβαν την ευθύνη για την διττή αξιοπρέπεια της ελευθερίας και της δικαιοσύνης, τις οποίες δεν διανοήθηκαν ποτέ να χαρακτηρίσουν ως ασυμβίβαστες. Ήταν οι χειρονάκτες και οι διανοούμενοι εργάτες που απέδωσαν στην ελευθερία ένα σώμα, και ώθησαν την κίνηση της στον κόσμο εωσότου καταστεί σε πρωταρχική αξία της σκέψης μας, ο αέρας χωρίς τον οποίο δεν μπορούμε να ζήσουμε, που αναπνέουμε χωρίς να τον αντιλαμβανόμαστε καν, μέχρι την στιγμή που όταν τον στερηθούμε, νοιώθουμε ότι πεθαίνουμε. Και αν, σήμερα, η ελευθερία παρακμάζει σε τόσο μεγάλες εκτάσεις του κόσμου, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η επιχειρηματικότητα της καθυπόταξης δεν έχει υπάρξει ποτέ τόσο κυνική ούτε και καλύτερα εξοπλισμένη αλλά και διότι οι αληθινοί υπερασπιστές της, λόγω κόπωσης, λόγω απελπισίας, ή λόγω μιας λανθασμένης ιδέας της στρατηγικής και της αποτελεσματικότητας, έχουν απομακρυνθεί από αυτήν. Ναι, το σπουδαίο γεγονός του 20ου αιώνα ήταν η εγκατάλειψη από το επαναστατικό κίνημα των αξιών της ελευθερίας, η προοδευτική υποχώρηση του σοσιαλισμού της ελευθερίας ενώπιον του Καισαρικού και μιλιταριστικού σοσιαλισμού. Από την στιγμή εκείνη και μετά, μια κάποια ελπίδα έχει εξαφανιστεί από τον κόσμο, και η μοναξιά έχει αρχίσει για κάθε ελεύθερο άνθρωπο.
Όταν, μετά τον Μαρξ, άρχισε να διαδίδεται και να αποκτά ισχύ η φήμη ότι η ελευθερία ήταν μια αστική φάρσα [balançoire], μια και μόνο λέξη που τοποθετήθηκε εσφαλμένα στον ορισμό της, και πληρώνουμε ακόμη για αυτή την λανθασμένη τοποθέτηση με τους παροξυσμούς του αιώνα μας. Γιατί θα έπρεπε να έχει ειπωθεί απλά ότι είναι η αστική ελευθερία που ήταν μια φάρσα, και καθόλου μα καθόλου ελευθερία. Θα έπρεπε να έχει ειπωθεί συγκεκριμένα ότι η αστική ελευθερία δεν ήταν ελευθερία ή, στην καλύτερη των περιπτώσεων, ότι δεν ήταν ακόμη [ελευθερία]. Αλλά ότι υπήρχαν ελευθερίες που μπορούν να κατακτηθούν και ποτέ να μην παραδοθούν. Αληθεύει απόλυτα ότι δεν υπάρχει ελευθερία εφικτή για τον άνθρωπο που παραμένει προσδεδεμένος στον τόρνο του όλη την ημέρα και ο οποίος, όταν βραδιάζει, στριμώχνεται με την οικογένεια του σε ένα δωμάτιο. Όμως αυτό καταδικάζει μια τάξη, μια κοινωνία και την υποτέλεια που αυτή προϋποθέτει, όχι την ελευθερία καθαυτή χωρίς την οποία οι πιο φτωχοί από εμάς δεν μπορούν να ζήσουν. Γιατί ακόμη κι αν η κοινωνία μεταμορφώνονταν ξαφνικά σε αξιοπρεπή και άνετη για όλους, θα παρέμενε βάρβαρη εάν η ελευθερία δεν κυριαρχούσε εκεί. Και επειδή η αστική κοινωνία μιλά γιατην ελευθερία χωρίς να την βιώνει, πρέπει η κοινωνία των εργατών να την εγκαταλείψει, κομπάζοντας μόνο για αυτήν; Εντούτοις η σύγχυση εξαπλώθηκε και η ελευθερία καταδικάστηκε σταδιακά από το επαναστατικό κίνημα επειδή η αστική κοινωνία την εξιδανίκευσε σαν να πρόκειται για μυστήριο. Από την δίκαιη και υγιή δυσπιστία προς την εκπόρνευση που η ίδια αυτή αστική κοινωνία επέβαλλε στην ελευθερία, έχουμε καταλήξει να δυσπιστούμε προς την ελευθερία καθαυτή. Στην καλύτερη, την έχουμε αναβάλλει για το τέλος του κόσμου, προσευχόμενοι πως εντωμεταξύ δεν θα μιλάμε για αυτήν καθόλου πια. Διακοινώθηκε πως η δικαιοσύνη ήταν η πρωταρχική αναγκαιότητα και ότι η ελευθερία θα αναλαμβάνονταν αργότερα, λες και οι σκλάβοι θα μπορούσαν ποτέ να ελπίζουν ότι θα δικαιωθούν. Και ζωηροί διανοούμενοι ανακοίνωσαν στον εργάτη ότι ήταν το ψωμί μόνο που τον αφορά και όχι η ελευθερία, λες και ο εργάτης δεν γνώριζε ότι το ψωμί του εξαρτάται και αυτό από την ελευθερία. Και σίγουρα, αντιμέτωπος με την προαιώνια αδικία της αστικής κοινωνίας, ο πειρασμός να φτάσει σε τέτοια άκρα ήσαν μεγάλος. Άλλωστε, δεν υπάρχει ίσως ούτε ένας ανάμεσα μας ο οποίος, στην πράξη ή στην σκέψη, δεν έχει υποκύψει στον πειρασμό αυτόν. Αλλά η ιστορία έχει προχωρήσει και όσα έχουμε δει μας υποχρεώνουν να αναθεωρήσουμε. Η επανάσταση των εργατών θριάμβευσε το 1917 και ήταν τότε η αυγή της πραγματικής ελευθερίας και της μεγαλύτερης ελπίδας που ο κόσμος έχει ποτέ γνωρίσει. Αλλά η επανάσταση εκείνη, περικυκλωμένη, απειλούμενη από το εσωτερικό και από το εξωτερικό, αρματώθηκε, εξόπλισε τον εαυτό της με μια αστυνομική δύναμη. Κληρονομώντας μια αρχή και ένα δόγμα που δυστυχώς την κατέστησε καχύποπτη προς την ελευθερία, η επανάσταση σταδιακά αποδυναμώθηκε καθώς η αστυνομία γίνονταν δυνατότερη, και η μεγαλύτερη ελπίδα του κόσμου απολιθώθηκε ως η πιο αποτελεσματική δικτατορία στον κόσμο. Η κίβδηλη ελευθερία της αστικής κοινωνίας δεν είναι καλύτερη πάντως. Αυτό που δολοφονήθηκε στις δίκες της Μόσχας και αλλού, και στα στρατόπεδα της επανάστασης, αυτό που δολοφονείται όταν κάποιος εργαζόμενος στους σιδηροδρόμους εκτελείται, όπως στην Ουγγαρία, για ένα σφάλμα στην εργασία του, δεν είναι η αστική ελευθερία, αλλά η ελευθερία του 1917. Η αστική ελευθερία μπορεί εντωμεταξύ να καταπιάνεται με όλες τις εξιδανικεύσεις της. Οι δίκες, οι διαστρεβλώσεις της επαναστατικής κοινωνίας της προσφέρουν εξίσου καλή συνείδηση και επιχειρήματα.
Τελικά, αυτό που χαρακτηρίζει τον κόσμο στον οποίον ζούμε είναι ακριβώς αυτή η κυνική διαλεκτική που θέτει την αδικία ενάντια στην υποτέλεια και οι οποίες ενισχύουν η μια την άλλη. Όταν καλούν στο παλάτι της κουλτούρας τον Φράνκο, τον φίλο του Γκέμπελς και του Χίμλερ, τον Φράνκο, τον πραγματικό νικητή του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, σε όσους διαμαρτύρονται πως τα δικαιώματα του ανθρώπου που προστατεύονται από την χάρτα της UNESCO γελοιοποιούνται καθημερινά στις φυλακές του Φράνκο, απαντούν με ανέκφραστο πρόσωπο ότι και η Πολωνία βρίσκεται επίσης στην UNESCO και ως προς τον σεβασμό των πολιτικών ελευθερίων, δεν είναι καλύτερη. Ένα ηλίθιο επιχείρημα σαφώς! Εάν έχεις την ατυχία να παντρέψεις την μεγαλύτερη σου κόρη με κάποιον λοχία της ταξιαρχίας των κατάδικων [bataillons d’Afrique 1], αυτός δεν είναι λόγος να παντρέψεις την νεαρότερη αδελφή της με κάποιον επιθεωρητή του Τμήματος Ηθών: ένα μαύρο πρόβατο στην οικογένεια αρκεί. Εντούτοις, το ηλίθιο επιχείρημα είναι αποτελεσματικό, όπως μας αποδεικνύεται καθημερινά. Σε όσους αναφέρουν τον σκλάβο στις αποικίες που κραυγάζει για δικαιοσύνη, τους δείχνουν τους κρατούμενους στα Ρωσικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, και αντίθετα. Και αν διαμαρτύρεσαι για την δολοφονία στην Πράγα ενός αντιφρονούντα ιστορικού όπως ο Kalandra, σου πετάνε στα μούτρα δυο ή τρεις Μαύρους Αμερικανούς 2. Στην αηδιαστική αυτή επίδειξη ανωτερότητας, ένα μόνο δεν αλλάζει, το θύμα, το οποίο είναι πάντα το ίδιο, και μόνο μια αξία παραβιάζεται διαρκώς ή εκπορνεύεται, η ελευθερία, και μόνο τότε συνειδητοποιούμε ότι μαζί με αυτήν η δικαιοσύνη υποβαθμίζεται παντού 3.
Πως λοιπόν να αποδράσουμε από τον κολασμένο αυτόν κύκλο; Είναι προφανές ότι το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να αποκαταστατήσουμε, άμεσα τώρα, ενδόμυχα και στον περίγυρο μας, την αξία της ελευθερίας – χωρίς ποτέ ξανά να συναινέσουμε να θυσιαστούμε, έστω και προσωρινά, ή να διαχωριστούμε από την απαίτηση μας για δικαιοσύνη. Η φράση κλειδί, για όλους μας, δεν μπορεί να άλλη από αυτήν: χωρίς να παραδίδουμε τίποτε στο πεδίο της δικαιοσύνης, ποτέ να μην εγκαταλείπουμε εκείνο της ελευθερίας. Ειδικότερα, οι ελάχιστες δημοκρατικές ελευθερίες που απολαμβάνουμε ακόμη δεν είναι ασήμαντες αυταπάτες, τις οποίες δεν μπορούμε να επιτρέψουμε να μας της στερήσουν αδιαμαρτύρητα. Εκπροσωπούν ακριβώς όσα μας έχουν απομείνει από τις σπουδαίες επαναστατικές κατακτήσεις των δυο τελευταίων δεκαετιών. Αυτές κατά συνέπεια δεν αποτελούν, όπως τόσοι έξυπνοι δημαγωγοί μας λένε, άρνηση της αληθινής ελευθερίας. Δεν υπάρχει κάποια ιδανική ελευθερία που θα μας προσφερθεί κάποια ημέρα μονομιάς, ενώ λαμβάνουμε την σύνταξη μας στο τέλος της ζωής μας. Υπάρχουν ελευθερίες να κατακτηθούν, οδυνηρά, μια προς μια, ενώ εκείνες που ακόμη διατηρούμε δεν είναι παρά βήματα, αναμφίβολα ανεπαρκή, μα βήματα παρ’ όλα αυτά στον δρόμο προς την αληθινή απελευθέρωση. Αν συναινέσουμε στην καταπίεση τους, αυτό δεν σημαίνει ότι προχωράμε εμπρός. Αντίθετα, υποχωρούμε, οπισθοχωρούμε και κάποια ημέρα θα υποχρεωθούμε να ξαναθυμηθούμε την διαδρομή, αλλά η νέα αυτή προσπάθεια θα επιτευχθεί για μια ακόμη φορά με τον ιδρώτα και το αίμα των ανθρώπων.
Όχι, η επιλογή της ελευθερίας σήμερα, δεν είναι σαν εκείνη κάποιου Kravchenko, ο οποίος με την αυτομόληση του έγινε από τυχοδιώκτης του Σοβιετικού καθεστώτος σε τυχοδιώκτη του αστικού καθεστώτος 4. Κάτι τέτοιο θα ήταν, αντίθετα, η επιλογή της διπλής υποτέλειας και, ως οριστική καταδίκη, η επιλογή της και τις δυο φορές προς όφελος άλλων. Η επιλογή της ελευθερίας δεν είναι, όπως μας λένε, μια επιλογή που εναντιώνεται στην δικαιοσύνη. Αντίθετα, επιλέγουμε την ελευθερία σήμερα στο ίδιο επίπεδο όπως εκείνοι που παντού υποφέρουν και αγωνίζονται, και μόνο σε αυτό. Την επιλέγουμε ταυτόχρονα με την δικαιοσύνη και, αληθινά, τώρα δεν μπορούμε να επιλέξουμε την μια χωρίς την άλλη. Αν κάποιος σου στερεί το ψωμί, σου στερεί και την ελευθερία σου ταυτόχρονα. Αλλά εάν κάποιος σου στερεί την ελευθερία, μην αμφιβάλλεις διόλου, απειλείται και το ψωμί σου, μιας και δεν εξαρτάται πια από εσένα και από τον αγώνα σου αλλά από την ιδιοτροπία κάποιου αφέντη. Η φτώχεια αυξάνεται καθώς η ελευθερία μειώνεται στον κόσμο, και αντίστροφα. Και αν τούτος ο ανελέητος αιώνας μας έχει διδάξει κάτι, είναι πως η οικονομική επανάσταση θα είναι ελεύθερη ή δεν θα είναι, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που η απελευθέρωση θα είναι οικονομική ή δεν θα είναι τίποτε. Οι καταπιεσμένοι δεν θέλουν μόνο να απελευθερωθούν από την πείνα τους, θέλουν επίσης να απελευθερωθούν από τους αφέντες τους. Γνωρίζουν πολύ καλά ότι θα απελευθερωθούν ουσιαστικά από την πείνα μόνο όταν καταφέρουν να κρατήσουν τους αφέντες τους, όλους τους αφέντες, σε απόσταση.
Τέλος, θα πρέπει να προσθέσω ότι ο διαχωρισμός της ελευθερίας από την δικαιοσύνη αντιστοιχεί στον διαχωρισμό της κουλτούρας από την εργασία, κάτι που αποτελεί ένα θεμελιώδες κοινωνικό αμάρτημα. Η σύγχυση του εργατικού κινήματος στην Ευρώπη προκύπτει εν μέρει από το γεγονός ότι έχει απωλέσει την πραγματική του εστία, εκείνη όπου ανακτούσε την ισχύ του μετά από όλες τις ήττες, και η οποία δεν ήταν άλλη από την πίστη στην ελευθερία. Αλλά, παρόμοια, η σύγχυση των Ευρωπαίων διανοούμενων προκύπτει λόγω των διττών εξιδανικεύσεων, των αστικών και των ψευτο-επαναστατικών, που τους διαχώρισαν από την μοναδική πηγή της αυθεντικότητας τους, την εργασία και την οδύνη όλων, απομακρύνοντας τους από τους μοναδικούς φυσικούς συμμάχους του, τους εργάτες. Όσον αφορά εμένα, έχω αναγνωρίσει δυο μόνο αριστοκρατίες, εκείνη της εργασίας και εκείνη της ευφυΐας, ενώ γνωρίζω πια ότι είναι τρελό και εγκληματικό να θέλω να υποβάλλω την μια στην άλλην, γνωρίζοντας πως μεταξύ τους καθιστούν μια αριστοκρατία, και ότι η αλήθεια τους και πάνω απ’ όλα η αποτελεσματικότητα τους όλη έγκειται στην ενότητα, και πως διαχωρισμένες θα επιτρέψουν στους εαυτούς τους να αφανιστούν μια προς μια από τις δυνάμεις της τυραννίας και της βαρβαρότητας, ενώ, από την άλλη, ενωμένες θα κυβερνήσουν τον κόσμο. Αυτό εξηγεί γιατί οποιαδήποτε προσπάθεια που αποσκοπεί στην αποσύνδεση και τον διαχωρισμό τους είναι μια προσπάθεια που στοχεύει τον άνθρωπο και τις υψηλότερες ελπίδες του. Κατά συνέπεια η πρώτη πράξη οποιασδήποτε δικτατορικής προσπάθειας στοχεύει στην ταυτόχρονη καθυπόταξη της εργασίας και της κουλτούρας. Είναι απαραίτητο, για την ακρίβεια, να τις φιμώσουν και τις δυο ειδάλλως, οι τύραννοι το γνωρίζουν καλά αυτό, αργά ή γρήγορα η μια θα υπερασπιστεί την άλλην. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο, κατά την γνώμη μου, υπάρχουν σήμερα δυο τρόποι για έναν διανοούμενο να προδώσει και, στις δυο περιπτώσεις, προδίδει επειδή αποδέχεται ένα μόνο πράγμα: τον διαχωρισμό μεταξύ εργασίας και κουλτούρας. Ο πρώτος χαρακτηρίζει τους αστούς διανοούμενους που αποδέχονται ότι τα προνόμια τους είναι πληρωμένα από την καθυπόταξη των εργαζομένων. Ισχυρίζονται συχνά πως υπερασπίζονται την ελευθερία, αλλά αυτό που υπερασπίζονται είναι πρώτιστα τα προνόμια που η ελευθερία τους αποδίδει, και αυτά μόνο 5. Ο δεύτερος χαρακτηρίζει τους διανοούμενους που πιστεύουν ότι βρίσκονται στην αριστερά και οι οποίοι, μέσω της δυσπιστίας προς την ελευθερία, αποδέχονται ότι η κουλτούρα, και η ελευθερία που αυτή προϋποθέτει, πρέπει να διευθύνεται, υπό το μάταιο πρόσχημα ότι εξυπηρετούν την μελλοντική δικαιοσύνη. Και στις δυο περιπτώσεις, είτε είναι αριβίστες της αδικίας είτε πρωτοπόροι της ελευθερίας, εγκρίνουν, καθαγιάζουν τον διαχωρισμό της διανοητικής από την χειρονακτική εργασία με τον οποίο καταδικάζεται τόσο η εργασία όσο και η κουλτούρα στην ανισχυρότητα, υποβιβάζοντας ταυτόχρονα και την ελευθερία και την δικαιοσύνη.
Αληθεύει ότι η ελευθερία, όταν αποτελείται κυρίως από προνόμια, προσβάλλει την εργασία και την διαχωρίζει από την κουλτούρα. Αλλά η ελευθερία δεν αποτελείται κυρίως από προνόμια, αποτελείται πάνω από όλα από καθήκοντα. Και από την στιγμή που οποιοσδήποτε από εμάς προσπαθεί να διασφαλίσει ότι τα καθήκοντα της ελευθερίας επικρατούν επί των προνομίων της, από την στιγμή εκείνη και μετά, η ελευθερία ενώνει την εργασία και την κουλτούρα, καθώς θέτει σε κίνηση την μοναδική δύναμη που μπορεί ουσιαστικά να εξυπηρετήσει την δικαιοσύνη. Η αρχή της δράσης μας, το μυστικό της αντίστασης μας, μπορεί να εκφραστεί με απλότητα: ο,τιδήποτε ταπεινώνει την εργασία ταπεινώνει την ευφυΐα, και αντίστροφα. Ενώ ο επαναστατικός αγώνας, ο προαιώνιος μόχθος για την απελευθέρωση ορίζεται πρωταρχικά ως διττή και ατελείωτη απόρριψη της ταπείνωσης.
Για να είμαι ειλικρινής, δεν έχουμε ακόμη αποφύγει την ταπείνωση αυτή. Αλλά ο τροχός γυρνάει, η ιστορία αλλάζει, και ο καιρός καταφθάνει, είμαι σίγουρος, όταν δεν θα είμαστε πια μόνοι. Για εμένα, η συνάντηση μας σήμερα αποτελεί ήδη έναν οιωνό. Το γεγονός ότι οι συνδικαλιστές συναντιούνται και συσπειρώνονται γύρω από τις ελευθερίες μας ώστε να τις υπερασπιστούν, τότε ναι, αυτό αξίζει πραγματικά όπως όλοι σπεύσουν από όλες τις κατευθύνσεις να διαδηλώσουν την ενότητα τους και την ελπίδα τους. Ο δρόμος μπροστά μας είναι μακρύς. Εντούτοις αν δεν ξεσπάσει ο πόλεμος ανακατεύοντας τα πάντα στην φρικτή του σύγχυση, θα έχουμε τον χρόνο να αποδώσουμε επιτέλους μορφή στην δικαιοσύνη και στην ελευθερία που χρειαζόμαστε. Αλλά για αυτό, πρέπει από εδώ και πέρα να αρνηθούμε κατηγορηματικά, χωρίς θυμό αλλά ανυποχώρητα, τα ψέματα που μας έχουν τάισει με το ζόρι. Όχι, δεν κατασκευάζουμε την ελευθερία με στρατόπεδα συγκέντρωσης, ούτε με τους καθυποταγμένους λαούς στις αποικίες, ούτε και με την φτώχεια της εργατικής τάξης! Όχι, τα περιστέρια της ειρήνης δεν αναπαύονται σε ικριώματα, όχι, οι δυνάμεις της ελευθερίας δεν μπορούν να αναμείξουν τους γιούς των θυμάτων με τους εκτελεστές της Μαδρίτης και αλλού! Ως προς αυτό, τουλάχιστον, θα είμαστε εφεξής αναμφίβολοι, εξίσου όσο ότι η ελευθερία δεν είναι ένα δώρο που λαμβάνουμε από κάποιο Κράτος ή ηγέτη, αλλά ένα αγαθό που κατακτούμε καθημερινά, με την προσπάθεια του καθενός μας και την ενότητα όλων.
Σημειώσεις
1. Οι Ταξιαρχίες Ελαφρού Πεζικού της Αφρικής (Bataillons d’Infanterie Légère d’Afrique) ήταν Γαλλικές μονάδες πεζικού και μηχανικού στην Νότια Αφρική και αποτελούνταν από άνδρες με ποινικό μητρώο οι οποίοι ήταν ακόμη υποχρεωμένοι να υπηρετήσουν την στρατιωτική τους θητεία ή από έφεδρους με σοβαρά πειθαρχικά προβλήματα. Δημιουργήθηκαν το 1832, καταργήθηκαν το 1972.
2. Ο Záviš Kalandra (1902–1950) ήταν Τσεχοσλοβάκος ιστορικός και θεωρητικός της λογοτεχνίας. Το 1923 εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Τσεχοσλοβακίας, αλλά αποβλήθηκε λόγω της κριτικής του στην Σταλινική πολιτική. Συνελήφθη από την Γκεστάπο το 1939 και φυλακίστηκε μέχρι το 1945 σε διάφορα στρατόπεδα συγκεντρώσεως, ενώ μετά τον πόλεμο χαρακτηρίστηκε Τροτσκιστής και εκτελέστηκε ως μέλος μιας εικαζόμενης συνομωσίας ανατροπής του Κομμουνιστικού καθεστώτος.
3. Σύμφωνα με πρόσφατα νέα η κυβέρνηση Laniel δολοφόνησε επτά διαδηλωτές στην Place de la Nation ώστε να είναι συνεπής με τις εκτελέσεις στο Βερολίνο. Αυτό θα μας μάθει να απαιτούμε τον διάλογο. Τον έχουμε, αλλά είναι ο διάλογος των νεκρών. Πράγματι, πρόκειται για το ποιός θα είναι πιο απεχθής! [Υποσημείωση από το αρχικό άρθρο που δεν περιλαμβάνεται στην επανεκτύπωση]
4. Ο Viktor Andreevich Kravchenko (1905–1966) ήταν Ουκρανικής καταγωγής Σοβιετικός που αυτομόλησε. Αρχικά ενθουσιώδης μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης που εντάχθηκε στο κόμμα το 1929, απογοητεύτηκε αργότερα και αυτομόλησε στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά την διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Είναι γνωστός για την συγγραφή του βιβλίου «Επιλέγω την Ελευθερία», που δημοσιεύθηκε το 1946, σχετικά με τις πραγματικότητες της ζωής στην Σοβιετική Ένωση.
5. Και περά από αυτό, τις περισσότερες φορές δεν υπερασπίζονται καν την ελευθερία όταν αυτό ενέχει ρίσκο.
Bread and Freedom | The Anarchist Library