Στην Οδό Σουηδίας εκεί που κάποτε ο δρόμος ήτανε χώμα και η σκόνη κολλούσε στα παπούτσια, στέκει ένα κτίριο που μοιάζει να φυλάει κάτι περισσότερο από βιβλία. Φυλάει μια ιδέα. Ότι η Ελλάδα δεν είναι ένα κεφάλαιο που κλείνει στην αρχαιότητα. Ότι είναι μια αφήγηση που συνεχίζει αδιάκοπα, γραμμένη σε χαρτί, σε περγαμηνή, σε χάρτες, σε σκίτσα, σε αρχεία με μνήμες. Αυτή η ιδέα έχει όνομα και είναι: Γεννάδειος Βιβλιοθήκη. Φέτος με αφορμή τα 100 χρόνια από τα εγκαίνιά της, αφηγείται η ίδια την ιστορία της μέσα από την επετειακή έκθεση «Γεννάδειος 100. Ένας Αιώνας Έμπνευσης», στην Πτέρυγα Ι. Μακρυγιάννη.
Δεν είναι απλώς μια έκθεση σπάνιων αντικειμένων αλλά μια πολυεπίπεδη αφήγηση. Η γέννηση ενός οράματος, η διαμόρφωση ενός θεσμού και, τελικά, της ίδιας της πορείας του Ελληνισμού, όπως αποτυπώνεται στα τεκμήρια μιας Βιβλιοθήκης που από ιδιωτική συλλογή εξελίχθηκε σε διεθνές ερευνητικό κέντρο. Θα σας μεταφέρω σαν μια ιστορία τα όσα αφηγήθηκαν η Μαρία Γεωργοπούλου, Διευθύντρια της Γενναδείου Βιβλιοθήκης της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών και η Ειρήνη Σολομωνίδη, Επικεφαλής Βιβλιοθηκάριος Γενναδείου Βιβλιοθήκης.
Μια φορά και έναν καιρό γεννήθηκε στην Αθήνα το 1844 ένα παιδί, ο Ιωάννης Γεννάδιος. Πατέρας του ήταν ο Γεώργιος Γεννάδιος με καταγωγή από τα Δολιανά της Ηπείρου. Άνθρωπος πολύ σημαντικός στην αρχή της Ελληνικής Επανάστασης, στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης, αλλά και στην αρχή του νέου ελληνικού κράτους. Ήταν λόγιος, ήταν ο πρώτος διευθυντής του Γυμνασίου στην Αίγινα, ο πρώτος διευθυντής του Γυμνασίου στην Αθήνα. Ένας άνθρωπος που συνεργάστηκε με τον Καποδίστρια, που ο ίδιος πίστευε βαθιά μέσα του ότι το νέο ελληνικό κράτος έπρεπε να θεμελιωθεί πάνω στη γνώση. Όμως η πανούκλα το 1854 τον σκοτώνει και ο μικρός Γιαννάκης, που είναι 10 ετών παίρνει την «κληρονομιά» του πατέρα του που αγαπούσε τα βιβλία και τη γνώση.
Στα 20 του χρόνια, ο Γεννάδιος είναι στο Λονδίνο, εργάζεται σε μια ελληνική εμπορική εταιρεία των αδελφών Ράλλη, γράφει σε εφημερίδες, ζει σε μια κοινωνία που θαυμάζει την αρχαία Ελλάδα αλλά αγνοεί ό,τι συνέβη μετά. Αυτό τον ενοχλεί βαθιά, προσπαθούσε να δείξει ότι η Ελλάδα δεν σταμάτησε στον Μέγα Αλέξανδρο αλλά είχε συνέχεια. Τότε είναι που αρχίζει να αγοράζει βιβλία. Όχι, τυχαία βιβλία. Αγόραζε ό,τι αφορά την ιστορία του Ελληνισμού μετά το τέλος της αρχαιότητας. Τον ενδιέφερε το Βυζάντιο, η Ορθοδοξία, οι μεταβολές της ελληνικής γλώσσας. Τον ενδιέφερε πάρα πολύ και το πώς οι ξένοι έβλεπαν την Ελλάδα. Περιηγητές, ζωγράφοι, χαρτογράφοι. Δεν συλλέγει βιβλία, συλλέγει επιχειρήματα ότι η Ελλάδα έχει συνέχεια.
Ο Ιωάννης Γεννάδιος γίνεται διπλωμάτης και πρέσβης στο Λονδίνο. Συγκρούεται με τον Χαρίλαο Τρικούπη και αποχωρεί από το σώμα μα επιστρέφει. Η συλλογή του μεγαλώνει και σε περιόδους οικονομικά δύσκολες για εκείνον όπως το 1895, όπου είναι άνεργος αναγκάζεται να πουλήσει κάποια από τα βιβλία του για να ζήσει. Ένιωθε σαν να έχανε τα παιδιά του. Με τη σύζυγο Φλόρενς παντρεύτηκαν μεγάλοι το 1903. Ήταν ο δεύτερος γάμος της ευκατάστατης Σκωτσέζας Φλόρενς που ο Ιωάννης την φώναζε Άνθη. Δεν είχαν παιδιά μα είχε καταφέρει να μαζέψει 26.000 βιβλία. Κατανοεί ότι αυτό που έχει δημιουργήσει πρέπει να επιστρέψει στην Ελλάδα.
Το 1922 αφού είχε πια πάρει σύνταξη αποφασίζει με τη σύζυγό του, την Άνθη να δωρίσουν τη συλλογή στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα. Ένας φορέας αρκετά δυνατός και φερέγγυος που ιδρύθηκε το 1881 και ο μόνος σε οικονομική θέση στην Αθήνα του τότε, να ικανοποιήσει τον μοναδικό του όρο. Ήθελε να χτίσουν ένα κτίριο στην Αθήνα, το οποίο θα το ονόμαζε Γεννάδειον προς τιμήν του πατέρα του. Το 1922 υπογράφεται η πράξη δωρεάς και η γέννηση μιας βιβλιοθήκης. Το 1923 ξεκινά η ανέγερση με τα εγκαίνια να γίνονται στις 23 Απρίλιου του 1926. Σε μια Αθήνα όπου οι δρόμοι δεν ήταν ασφαλτοστρωμένοι και είχαν ακόμα χώμα, μέσα σε ένα κτίριο με μεγάλο κήπο, μπαίνει μέσα μια ιστορία αιώνων. Στη δεκαετία του 1930 ο πρόεδρος της Σχολής, εκείνος που αποδέχτηκε τη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη ως δωρεά, αποφάσισε ότι έπρεπε να υπάρχει ένα καταπίστευμα. Το δημιουργεί και από αυτό το κληροδότημα τρέφεται από το 1930 η Βιβλιοθήκη δίχως να έχει ανάγκη την οικονομική στήριξη από το αμερικανικό κράτος. Και ζήσαμε εμείς καλά και η συλλογή του Ιωάννη καλύτερα.
Πέρασαν 100 χρόνια και η Γεννάδειος απέκτησε ένα καταπληκτικό αρχείο 150.000 τόμων, γιατί προσέλκυσε κι άλλους συλλέκτες οι οποίοι δώρισαν με τη σειρά τους. Το πρώτο αρχείο μπορεί να ήταν εκείνο του Ιωάννη Γεννάδιου μα ακολούθησε το αρχείο του Ερρίκου Σλήμαν. Ο Σεφέρης δώρησε το αρχείο του, μετά από λίγα χρόνια ο Ελύτης. Στη Βιβλιοθήκη υπάρχουν και τα αρχεία της οικογένειας Δραγούμη, του Κωνσταντίνου Τσάτσου, του Μυριβήλη, του Τερζάκη, του Βενέζη, του Θεοτοκά, του Βασίλη Βασιλικού, του Βαγγέλη Ραπτόπουλου. Υπάρχει ένας θησαυρός ατέλειωτος.
Η Γεννάδειος όμως δεν λειτουργεί σαν ένα μουσείο ή μια βιβλιοθήκη, είναι ένα ερευνητικό κέντρο. Δέχεται φοιτητές απ’ όλο τον κόσμο που έρχονται το καλοκαίρι να μελετήσουν. Όλο τον χρόνο πραγματοποιούνται διαλέξεις, συνέδρια, εκδόσεις και εκθέσεις. Η γνώση παραμένει ζωντανή και διαμοιράζεται με ψηφιοποιημένο υλικό στο διαδίκτυο, εκπαιδευτικά προγράμματα και δράσεις. Και βέβαια το μεγάλο στοίχημα για την Γεννάδειο Βιβλιοθήκη είναι τα παιδιά. Φέτος για πρώτη φορά γίνεται ένας διαγωνισμός για σχολεία με τη θεματική «Ο τόπος μου». Στην ιστοσελίδα του υπάρχει κάποιο υλικό της Γενναδείου ψηφιακά, ώστε οι καθηγητές να βρουν θεματικές, οι οποίες να ταιριάζουν με τα παιδιά.
Στα 100 χρόνια πρέπει να κοιτάς στα επόμενα 100, ειδικά όταν διαθέτεις τέτοιον πλούτο στα αρχεία σου. Το ενδιαφέρον της έκθεσης «Γεννάδειος 100. Ένας Αιώνας Έμπνευσης» είναι ότι έχει έναν πυρήνα σπάνιων βιβλίων σε μεγάλο βαθμό από τη συλλογή του Ιωάννη Γεννάδιου και γύρω γύρω αναπτύσσονται οι άλλες ενότητές της: Το όραμα, η ίδρυση, η κληρονομιά, οι συλλογές, πέρα από το βιβλίο, τα πρόσωπα, την έρευνα, τα δίκτυα, μια βιβλιοθήκη χωρίς σύνορα και το αύριο. Κάθε ενότητα ανοίγει μια πόρτα σε διαφορετική εποχή από μια συλλογή που θα μπορούσαμε να χαρακτηριστεί ως ένα βιβλιογραφικό μνημείο του Ελληνισμού.
Ανάμεσα στα εκθέματα θα βρείτε διαμάντια όπως τη Γραμματική του Λάσκαρη του 1476, το πρώτο ελληνικό έντυπο βιβλίο, το σημείο μηδέν για την ελληνική τυπογραφία. Την πρώτη έκδοση των έργων του Ομήρου που τυπώθηκε στη Φλωρεντία το 1488 και την επιμέλεια είχε κάνει ο Δημήτριος Χαλκοκονδύλης. Το πιο ακριβό του βιβλίο, που το έχει αγοράσει από τους Sotheby’s σε υπέρογκη τιμή. Υπάρχει η έκδοση του Λουκιανού με την περίτεχνη βιβλιοδεσία που τυπώθηκε στη Φλωρεντία το 1496 και την επιμελήθηκε ο Ιανός Λάσκαρις. Ο Γεννάδιος ναι μεν αγόραζε βιβλία με βάση τον Ελληνισμό, αλλά επίσης ήταν και συλλέκτης, οπότε μάζευε και πολύ ιδιαίτερα και ακριβά πράγματα. Όπως αυτή την έκδοση του Λουκιανού που είναι ένα από τα δύο αντίτυπα που έχει τυπωθεί πάνω σε περγαμηνή. Επίσης παρακολουθούσε όλη την πορεία του Ελληνισμού και τη μοντέρνα πλέον, τη νέα ελληνική γλώσσα. Είχε αποκτήσει την πρώτη έκδοση του Ερωτόκριτου του 1713, μία από τις τρεις που υπάρχουν. Στην έκθεση θα δείτε επίσης το πρώτο Σύνταγμα της Ελλάδας τυπωμένο στην Κόρινθο το 1822 και το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε στην Αθήνα το 1825 την ποίηση του Αθανασίου Χριστοπούλου.
Το αγαπημένο μου κομμάτι της έκθεσης, πέραν από την αναβίωση του γραφείου του Ιωάννη Γεννάδιου με όλα τα αντικείμενά του, ήταν εκείνο το σημείο της έκθεσης που δόθηκε ο λόγος στους επιστήμονες που έχουν συνεργαστεί με τη Γεννάδειο. Ζητήθηκε από 45 ερευνητές να διαλέξουν ένα αντικείμενο από το αρχείο που είναι για αυτούς η Γεννάδειος. Τις επιλογές τους θα τις δείτε και ακούσετε με QR codes όταν επισκεφθείτε την έκθεση στην πτέρυγα Ι. Μακρυγιάννη. Μέσα από εκατό περίπου επιλεγμένα αντικείμενα – σπάνια βιβλία, χειρόγραφα, έργα τέχνης, χάρτες, φωτογραφίες – ο επισκέπτης ακολουθεί πολλαπλές διαδρομές. Ιστορικές, θεματικές, βιωματικές. Δεν βλέπει απλώς τεκμήρια, βλέπει τη συνέχεια του ελληνισμού. Τον ελληνισμό ν’ αποκτά υλικό σώμα μέσα από εκδόσεις. Τους συλλέκτες να συναντιούνται εκεί, έστω και μετά θάνατον. Και το πιο σημαντικό όλων τη γνώση να παραμένει ζωντανή και να διαμοιράζεται.
100 χρόνια πριν ένας συλλέκτης που αγαπούσε τον ελληνισμό και είχε όραμα να αποδείξει ότι η Ελλάδα δεν τελειώνει μα συνεχίζεται γέννησε μια Βιβλιοθήκη. Τον λέγανε Ιωάννη Γεννάδιο και του «χρωστάμε» τη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη.
Info έκθεσης:
Γεννάδειος 100. Ένας Αιώνας Έμπνευσης | 1 Απριλίου – 26 Ιουλίου 2026 | Πτέρυγα Ι. Μακρυγιάννη, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη
The post «Γεννάδειος 100. Ένας Αιώνας Έμπνευσης»: Η επετειακή έκθεση που εξιστορεί πώς η συλλογή του Ιωάννη Γεννάδιου ήταν η αρχή για ένα βιβλιογραφικό μνημείο του Ελληνισμού appeared first on ελculture – Θέατρο, Μουσική, Τέχνη & Πολιτισμός.
Διαβάστε περισσότερα