Η μεσαιωνική Ευρώπη έχει τεράστιο ενδιαφέρον για όλους εμάς τους σημερινούς βοτανολόγους. Όχι μόνο γιατί τα βότανα αποτελούσαν βασικό στοιχείο της καθημερινής θεραπευτικής πρακτικής, αλλά και γιατί μέσα από αυτές τις πληροφορίες μπορούμε να γνωρίσουμε την καθημερινότητα των ανθρώπων εκείνης της εποχής και να κατανοήσουμε την εξέλιξη της γνώσης μέχρι σήμερα.
Διαβάζοντας το εξαιρετικό κείμενο «Φαρμακευτικά και Μαγικά Βότανα της Μεσαιωνικής Ευρώπης», σε μετάφραση του Jarkko Kuisma από τις σημειώσεις του Bernat της Καταλονίας, ένιωσα την ανάγκη να μοιραστώ αυτή την εικόνα ενός διαφορετικού τρόπου ζωής.
Καθώς το διάβαζα, σκεφτόμουν πως οι άνθρωποι ζούσαν με τα βότανα με έναν τρόπο που σήμερα ίσως μοιάζει σχεδόν μαγικός. Στην πραγματικότητα όμως δεν ήταν τίποτα άλλο από γνώση που είχε διαμορφωθεί μέσα από την εμπειρία και τη σχέση τους με τη φύση. Τα φυτά χρησιμοποιούνταν για την αντιμετώπιση πληγών, εγκαυμάτων, πυρετού, βήχα και πολλών ακόμη παθήσεων.
Παράλληλα, τα ίδια βότανα συνδέονταν και με ένα ευρύ σύστημα λαϊκών πεποιθήσεων. Πολλοί πίστευαν ότι μπορούσαν να προστατεύσουν από την πανώλη, τα κακά πνεύματα, τη μαγεία ή ακόμη και από δηλητηριώδη ζώα. Στον κόσμο του Μεσαίωνα, η θεραπεία και η μαγική σκέψη συχνά συνυπήρχαν μέσα στο ίδιο βοτανικό σκεύασμα.
Κεντρική θέση στη θεραπευτική κατείχαν τα λεγόμενα θεραπευτικά φίλτρα. Εδώ είναι σαν παραμύθι! Σύμφωνα με το κείμενο, ένα τέτοιο φίλτρο μπορούσε να ενισχύσει τις ικανότητες ενός θεραπευτή στις ιατρικές και χειρουργικές πρακτικές, καθώς και στη φροντίδα των τραυμάτων. Ένας έμπειρος θεραπευτής μπορούσε να παρασκευάσει αρκετά φίλτρα μέσα στην ίδια ημέρα, ενώ σε άλλες περιπτώσεις τα σκευάσματα συνδέονταν με πιο σύνθετες πρακτικές βοτανοθεραπείας ή αλχημείας.
Η βάση αυτών των παρασκευών ήταν συνήθως ένας απλός συνδυασμός βοτάνου και κάποιου υγρού ή λιπαρής ουσίας. Τα βότανα μπορούσαν να αναμειχθούν με ξύδι για εγκαύματα, τσιμπήματα ή δερματικές αλοιφές, με αμυγδαλέλαιο, καρυδέλαιο ή δαφνέλαιο για αλοιφές, ή ακόμη με ζωικό λίπος και κερί για πιο πυκνά σκευάσματα. Για πόσιμες θεραπείες χρησιμοποιούνταν γάλα, νερό ή κρασί. Το λευκό κρασί εμφανίζεται ως αντίδοτο σε δηλητήρια, ενώ το υδρομέλι – ένα μείγμα νερού και μελιού χρησιμοποιούνταν για πυρετό, βήχα και στομαχικές παθήσεις. Άλλα παρασκευάσματα βασίζονταν στο οξύμηλο, ένα μείγμα μελιού, παλιού ξιδιού, αλατιού και νερού, που χρησιμοποιούνταν για πυρετό, βήχα και δαγκώματα φιδιών. Ακόμη και το νερό της βροχής(εντυπωσιακό) ή ο βρασμένος χυμός σταφυλιών αναφέρονται ως μέρος αυτών των σκευασμάτων.
Η απόκτηση των βοτάνων βασιζόταν κυρίως στην καλλιέργεια. Πολλά από τα φυτά που αναφέρονται στο κείμενο καλλιεργούνταν στους κήπους των μοναστηριών και των βασιλικών κτημάτων της μεσαιωνικής Ευρώπης. Η καλλιέργεια αυτή ενισχύθηκε σημαντικά όταν ο Καρλομάγνος διέταξε, μέσω του Capitulare de Villes, την καλλιέργεια φαρμακευτικών φυτών σε ολόκληρο το βασίλειό του. Σταδιακά πολλά από αυτά τα φυτά πέρασαν και στους κήπους των απλών ανθρώπων. Όπου δεν υπήρχε καλλιέργεια, οι θεραπευτές αναζητούσαν τα φυτά στη φύση, όμως η επιτυχία εξαρτιόταν από την περιοχή και το φυσικό περιβάλλον.
Η λίστα των φυτών δείχνει ότι μεγάλο μέρος της μεσαιωνικής βοτανοθεραπείας σχετιζόταν με την περιποίηση τραυμάτων και εγκαυμάτων. Η άρνικα χρησιμοποιούνταν για μώλωπες και πληγές, η εκατονταύρος για πληγές και διαστρέμματα, ενώ η κοινή σύμφυτη θεωρούνταν σημαντικό φυτό για εγκαύματα, κατάγματα και τραύματα. Παρόμοια χρήση είχαν το κυπαρίσσι, η φτελιά, η μεγάλη πλαντάγο, ο ύσσωπος, η καλορίφη και η βερβένη. Για τα εγκαύματα αναφέρονται επίσης το σκλήθρο, το κριθάρι, η συκιά, η πεύκη και το θυμάρι.
Εξίσου συχνά εμφανίζονται φυτά που χρησιμοποιούνταν για παθήσεις του αναπνευστικού συστήματος. Η γνωστή σε εμάς αγγελική αναφέρεται για αναπνευστικές ασθένειες, το κύμινο για πυρετό και αναπνευστικά προβλήματα, ενώ η γλυκόριζα, η μέντα και το θυμάρι συνδέονται επίσης με τον βήχα και τις αναπνευστικές παθήσεις. Ο μεγάλος φλόμος και το γαλάμπι θεωρούνταν χρήσιμα για τον βήχα, ενώ ο ύσσωπος και το southernwood χρησιμοποιούνταν για μολύνσεις, αναπνευστικές ασθένειες και δαγκώματα φιδιών.
Η αντιμετώπιση δηλητηρίων και τσιμπημάτων κατείχε επίσης σημαντική θέση στη μεσαιωνική θεραπευτική. Ο γλυκάνισος παρουσιαζόταν ως παν-θεραπευτικό φυτό για δηλητηριώδη τσιμπήματα και κεντρίσματα, ενώ το κύμινο χρησιμοποιούνταν για τσιμπήματα σκορπιού και δαγκώματα φιδιών. Το καρδάμο αναφέρεται για βήχα, παράσιτα και τσιμπήματα σκορπιού, ενώ το κυπαρίσσι χρησιμοποιούνταν για δηλητήρια αράχνης και δαγκώματα φιδιών. Στην ίδια κατηγορία εμφανίζονται ο αρκεύθος, η λοβάγια, η μολόχα, η ρίγανη και το wild lettuce. Ο κρόκος αναφέρεται ως συστατικό του περίφημου αντίδοτου του Μιθριδάτη και γι’ αυτό θεωρούταν αποτελεσματικός ενάντια σε κάθε είδους δηλητήρια.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα φυτά που θεωρούνταν πανάκεια. Το φασκόμηλο περιγράφεται ως ένα από τα σημαντικότερα βότανα της μεσαιωνικής Ευρώπης, με τη χαρακτηριστική φράση «πώς μπορεί ένας άνθρωπος να πεθάνει όταν φυτρώνει φασκόμηλο στον κήπο;». Παρόμοια ιδιότητα αποδίδεται στο σκόρδο, στη μολόχα, στην τσουκνίδα και στη βαλεριάνα.
Παράλληλα όμως το κείμενο αναφέρει και ιδιαίτερα επικίνδυνα φυτά. Η μπελαντόνα, το κώνειο, ο υοσκύαμος και ο μανδραγόρας εμφανίζονται ως ισχυρά φυτά που χρησιμοποιούνταν ως παυσίπονα ή αναισθητικά, αλλά μπορούσαν επίσης να προκαλέσουν παραισθήσεις ή θάνατο. Ο υοσκύαμος, για παράδειγμα, χρησιμοποιούνταν ως αναισθητικό σε χειρουργικές επεμβάσεις, ενώ ο μανδραγόρας αποτελούσε συστατικό σε αναισθητικό φίλτρο που παρασκευάστηκε στην Μπολόνια τον 13ο αιώνα.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της μεσαιωνικής βοτανικής είναι η σύνδεση των φυτών με μαγικές ιδιότητες. Η αγγελική πιστευόταν ότι προστάτευε από τη μαγεία, το κύμινο από το κακό μάτι, ενώ το σκόρδο θεωρούνταν ότι απομακρύνει κακές δυνάμεις, βρικόλακες και φίδια. Ο αρκεύθος και το δεντρολίβανο συνδέονταν με προστασία από επιδημίες, ενώ η ρίγανη θεωρούνταν ότι προστατεύει από μάγισσες και δαίμονες. Πολλά φυτά θεωρούνταν επίσης αφροδισιακά, όπως ο βασιλικός, η λοβάγια, η μολόχα, η μέντα και το φασκόμηλο.
Οι αναφορές σε μοναστήρια είναι συχνές, γεγονός που δείχνει τον σημαντικό ρόλο των μοναστικών κήπων στη διατήρηση και διάδοση της γνώσης για τα φαρμακευτικά φυτά. Ορισμένα φυτά καλλιεργούνταν συστηματικά σε αυτούς τους κήπους, ενώ το έργο λόγιων μορφών, όπως η Χίλντεγκαρντ του Μπίνγκεν, συνέβαλε επίσης στη διάδοση της βοτανικής γνώσης.
Η εικόνα που προκύπτει από αυτή τη συλλογή βοτάνων είναι ένας κόσμος όπου η ιατρική, η παράδοση και η πίστη συνυπάρχουν. Τα ίδια φυτά μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως φάρμακα, ως προστατευτικά φυλαχτά ή ως συστατικά μαγικών φίλτρων. Μέσα από αυτή τη σύνθεση γνώσεων και πεποιθήσεων, τα βότανα αποτέλεσαν ένα από τα σημαντικότερα μέσα φροντίδας και προστασίας των ανθρώπων στη μεσαιωνική Ευρώπη.
The post Γιατροσόφια και θεραπευτικά βότανα στη μεσαιωνική Ευρώπη appeared first on ελculture – Θέατρο, Μουσική, Τέχνη & Πολιτισμός.
Διαβάστε περισσότερα
Elculture.gr