Το παλιό δίλημμα «βούτυρο ή κανόνια», που συνόδευε τη δημόσια συζήτηση για το βαρύ κοινωνικό κόστος του πολέμου από την εποχή ήδη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, οφείλεται στο γεγονός ότι οι δαπάνες για το «βούτυρο» είναι ευθέως ανταγωνιστικές με τις δαπάνες για τα «κανόνια». Οταν λέμε «βούτυρο», εννοούμε κοινωνικές δαπάνες (για συντάξεις, δημόσια περίθαλψη, κοινωνικές υπηρεσίες κ.λπ.) και όταν λέμε «κανόνια», εννοούμε στρατιωτικές δαπάνες συνολικά αλλά και χρηματοδοτικά κόστη για γεωπολιτικούς λόγους.
Στην περίπτωση της Ελλάδας, δύο πρόσφατες εξελίξεις, το νέο ελληνικό εξοπλιστικό πρόγραμμα και η στρατιωτική και χρηματοδοτική βοήθεια προς την Ουκρανία, κάνουν το κόστος για τα «κανόνια» ιστορικά βαρύ και θα έχουν εξίσου βαριές συνέπειες στις κοινωνικές δαπάνες. Οι βαριές αυτές επιπτώσεις θα εκταθούν σε μεσο-μακροπρόθεσμο χρονικό ορίζοντα, τουλάχιστον ώς τα μέσα της δεκαετίας του 2030-40, εγκυμονώντας έναν πολύ σημαντικότερο κίνδυνο: την πλήρη εμπλοκή της Ελλάδας, στην πορεία των χρόνων, σε πόλεμο.
Η εξέλιξη των στρατιωτικών δαπανών
֟ Ο εξοπλιστικός ανταγωνισμός με την Τουρκία διανύει για δεύτερη φορά, ύστερα από τη δεκαετία του 1980, φάση κορύφωσης. Ο παρατιθέμενος πίνακας δείχνει τις μεγάλες κορυφώσεις αλλά και την… αποσύνδεση του εξοπλιστικού ανταγωνισμού μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας στα χρόνια ύστερα από το 1980 και μέχρι το 2024.
Για την Ελλάδα, μια πρώτη φάση κορύφωσης των εξοπλιστικών δαπανών ήταν τη δεκαετία 1981-1990, με έτη κορύφωσης:
Για την Ελλάδα πριν από το 2000, το 1980 (4,66% του ΑΕΠ), το 1982 (5,63% του ΑΕΠ), το 1985 (4,69% του ΑΕΠ), το 1997 (4,10% του ΑΕΠ). Στη δεκαετία του ’80 ήταν η «αγορά του αιώνα» επί κυβερνήσεων Ανδρέα Παπανδρέου και μετά τα Ιμια, το 1997.
Για την Ελλάδα της πρόσφατης περιόδου, παρατηρούνται υψηλά ποσοστά μετά το 2020 (2022 = 4,0%). Εχουν όμως δρομολογηθεί διαρκείς αυξήσεις με στόχο το 5% τα επόμενα χρόνια ώς το 2030, ενώ το νέο ελληνικό εξοπλιστικό πρόγραμμα «μαμούθ» έχει ορίζοντα το 2032.
Αυτός ο ανταγωνισμός, που στις αρχές της δεκαετίας του ’80 γινόταν «επί ίσοις όροις» καθώς το ελληνικό και το τουρκικό ΑΕΠ ήταν παραπλήσια, με την πάροδο των ετών γινόταν διαρκώς πιο άνισος. Για να κατανοήσουμε τις δραματικές συνέπειες που έχει αυτό, αρκεί να πούμε ότι το 1982 το τουρκικό ΑΕΠ ήταν μόλις 20% μεγαλύτερο από το ελληνικό, το 1997 είχε σχεδόν διπλασιαστεί σε σχέση με το ελληνικό, ενώ το 2022 ήταν 4,25 φορές μεγαλύτερο. Αυτό σημαίνει ότι για την Ελλάδα ο εξοπλιστικός ανταγωνισμός με την Τουρκία είναι πλέον τρομερά επώδυνος. Το 2022, η Ελλάδα με ποσοστό 4,0% του ΑΕΠ και η Τουρκία με ποσοστό 1,66% του ΑΕΠ δαπάνησαν για στρατιωτικούς σκοπούς 8,28 δισ. ευρώ και η Τουρκία 14,6 δισ. ευρώ. Με πολύ μικρότερο ποσοστό δαπανών επί του ΑΕΠ, η Τουρκία διέθεσε συνολικό ποσό 80% μεγαλύτερο απ’ ό,τι η Ελλάδα!
Το συμπέρασμα είναι ότι για να «σταθεί» στον εξοπλιστικό ανταγωνισμό με την Τουρκία, η Ελλάδα θα πρέπει πλέον να διαθέτει τεράστιο ποσοστό του ΑΕΠ της σε εξοπλισμούς. Κάτι τέτοιο δεν είναι πια βιώσιμο και οδηγεί σε πολύ σκληρές εκδοχές λιτότητας στις κοινωνικές δαπάνες, μεσοπρόθεσμα δε δημιουργεί σαφώς κινδύνους για δημοσιονομική χρεοκοπία!
Λιτότητα και για… την Ουκρανία
Ομως οι πιέσεις της αύξησης των στρατιωτικών δαπανών πάνω στις κοινωνικές δαπάνες δεν εξαντλούνται στις συνέπειες του εξοπλιστικού ανταγωνισμού με την Τουρκία. Ενας δεύτερος σημαντικός παράγοντας είναι η χρηματοδότηση της Ουκρανίας στον πόλεμο με τη Ρωσία, αλλά και η γενικότερη μετατόπιση πόρων από τη Σύγκλιση και Συνοχή στην Αμυνα και Ασφάλεια. Εδώ πρέπει να διακρίνουμε τις εξής περιπτώσεις:
1. Μείωση κονδυλίων για Σύγκλιση και Συνοχή, υπέρ Αμυνας και Ασφάλειας: Σύμφωνα με την αρχική πρόταση της Κομισιόν για τον νέο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό 2028-2034, η Ελλάδα θα λάβει 49,2 δισ. ευρώ, έναντι 61,084 δισ. ευρώ στην προηγούμενη προγραμματική περίοδο 2020-2027. Η μείωση των ευρωπαϊκών κονδυλίων προς τη χώρα μας ανέρχεται σε 11.884 εκατ. ευρώ (σχεδόν 12 δισ. ευρώ) που αντιστοιχεί σε ποσοστό 19,45%!
Μπορεί κατά την τελική διαπραγμάτευση και έγκριση του νέου ευρωπαϊκού προϋπολογισμού τα μεγέθη να αλλάξουν, αλλά η τάξη μεγέθους θα παραμείνει. Διότι οι περικοπές στα κονδύλια για Σύγκλιση και Συνοχή προς τις χώρες-μέλη απορρέουν από μια γενναία ανακατανομή των συνολικών πόρων προς την Αμυνα και Ασφάλεια.
Συγκεκριμένα, τα κονδύλια για την Κοινή Αγροτική Πολιτική προβλέπεται ότι θα μειωθούν κατά 23,5% και για την Πολιτική Συνοχής κατά 28%, για να κατανεμηθούν +110 δισ. ευρώ για την Αμυνα, +55 δισ. ευρώ για την απώθηση της Μετανάστευσης και +50 δισ. ευρώ για την Ουκρανία – η οποία, ως φαίνεται, θα έχει «ανάγκες» και από το 2028 και ύστερα…
Υπενθυμίζεται ότι στον Πολυετή Δημοσιονομικό Προγραμματισμό 2026-2029 που κατέθεσε στην Κομισιόν η κυβέρνηση στα τέλη Νοεμβρίου 2025, προβλέπονται ονομαστικές περικοπές στις δαπάνες των υπουργείων. Συγκεκριμένα, στα υπουργεία που με κάποιον τρόπο σχετίζονται με τις περικοπές του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού προβλέπεται:
Αγροτικής Ανάπτυξης -11,33%
Υποδομών και Μεταφορών -12,1%
Περιβάλλοντος και Ενέργειας -12,5%
Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας -5,26%
Παιδείας -9,02%
Υγείας -4,72%.
Σίγουρα σημαντικό μέρος αυτών των περικοπών οφείλεται στη μετατόπιση δαπανών στον νέο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό υπέρ πολέμου και αντιμεταναστευτικής πολιτικής.
2. Κοινός ευρωπαϊκός δανεισμός για χρηματοδότηση της Ουκρανίας: Καθώς στον τρέχοντα προϋπολογισμό της Ε.Ε., που καλύπτει μέχρι και το 2027, δεν προβλέπονται κονδύλια για την Ουκρανία, η χρηματοδότηση της Ουκρανίας γίνεται με κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό. Ηδη έχει συμφωνηθεί και άρχισε να εκταμιεύεται το δάνειο των 90 δισ. ευρώ, ενώ η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν προανήγγειλε συζήτηση για να αποφασιστεί νέο δάνειο, ύψους 70 δισ. ευρώ, που θα εκταμιευτεί το 2027. Αυτή η χρηματοδότηση κρύβει έναν ακόμη μηχανισμό λιτότητας, διότι ο κοινός δανεισμός κρύβει κοινές εγγυήσεις των κρατών-μελών καθώς και δαπάνες για τόκους. Η Ε.Ε. υπολογίζει ότι αυτά τα ποσά (90 + 70 = 160 δισ. ευρώ) θα ανακτηθούν όταν η Ρωσία… κλίνει το γόνυ μπροστά στην Ουκρανία και δώσει πολεμικές αποζημιώσεις (!) έναντι των οποίων συνεχίζονται οι πιέσεις να «μπει χέρι» στα δεσμευμένα ρωσικά assets.
Αν πάντως τίποτε από αυτά δεν ευοδωθεί, που δεν είναι και το πιο… απίθανο πράγμα στον κόσμο, το ελληνικό «μέρισμα» γι’ αυτά τα 160 δισ. δεν είναι καθόλου αμελητέο, καθώς εκτιμάται ότι θα ξεπεράσει τα 2 δισ. ευρώ, χωρίς να υπολογίζεται η δαπάνη για τόκους εξυπηρέτησης του ευρωπαϊκού δανείου από τις αγορές.
Το πακέτο βοήθειας των 90 δισ. ευρώ εγκρίθηκε από 24 χώρες, μεταξύ των οποίων βεβαίως (καθότι προθυμοτέρα των προθύμων) και η Ελλάδα, με τις Τσεχία, Ουγγαρία και Σλοβακία να μη συμμετέχουν στις σχετικές οικονομικές υποχρεώσεις. Η αντίδραση των πιο ισχυρών εκ των «24», αφού θα σηκώσουν αυτές και όχι ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός αυτές τις οικονομικές υποχρεώσεις, θα είναι να μειωθεί το συνολικό ύψος του νέου ευρωπαϊκού προϋπολογισμού με νέες απώλειες κονδυλίων για την Ελλάδα. Ας είναι καλά ο Ζελένσκι…
Διαβάστε περισσότερα