Το «Πάσχα του καλοκαιριού» αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες θρησκευτικές εορτές στη χώρα και η Κοίμηση της Θεοτόκου γιορτάζεται με κάθε επισημότητα σε πολλές περιοχές.
Το μεγάλο προσκήνυμα στην Τήνο
Αναμφίβολα οι πιο μεγάλες εκδηλώσεις λαμβάνουν χώρα στην Τήνο, με το νησί να υποδέχεται κάθε χρόνο χιλιάδες κόσμου από την Ελλάδα και το εξωτερικό.
Άνθρωποι που έρχονται για να προσκυνήσουν την Παναγία, να ανάψουν ένα κερί, να εκπληρώσουν ένα τάμα ή να βρεθούν σε έναν τόπο που εδώ και δύο αιώνες έχει συνδεθεί όσο λίγοι με την πίστη, την ελπίδα και την ανθρώπινη δοκιμασία.
Για τους Τηνιακούς, ο Δεκαπενταύγουστος δεν είναι απλώς η κορυφαία θρησκευτική γιορτή του νησιού. Είναι, όπως λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο δήμαρχος Τήνου Παναγιώτης Κροντηράς, το «Πάσχα του καλοκαιριού», μια ημέρα που αποτελεί «τιμή και ευλογία» για τον τόπο και απαιτεί κάθε χρόνο μεγάλη κινητοποίηση των υπηρεσιών και της τοπικής κοινωνίας.
Η εικόνα της Τήνου τις μέρες αυτές αλλάζει ριζικά. Η αυξημένη τουριστική κίνηση του Αυγούστου συναντά το μεγάλο «κύμα» των προσκυνητών και οι αντοχές του νησιού δοκιμάζονται.
«Ήδη βρισκόμαστε στα όριά μας», σημειώνει ο κ. Κροντηράς, εξηγώντας ότι τον Αύγουστο και ιδιαίτερα τις ημέρες γύρω από τη γιορτή της Μεγαλόχαρης «ο πληθυσμός του νησιού τετραπλασιάζεται».
Η ιστορία του μεγάλου προσκηνύματος
Η ιστορία του μεγάλου προσκυνήματος οδηγεί στις αρχές της Ελληνικής Επανάστασης. Σύμφωνα με τα όσα καταγράφει το Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου, η μοναχή Πελαγία, στο Μοναστήρι του Κεχροβουνίου, είδε επανειλημμένα σε όραμά της την Παναγία, η οποία της υπέδειξε το σημείο όπου βρισκόταν θαμμένη η εικόνα της και ζήτησε να γίνουν ανασκαφές.
Οι πρώτες προσπάθειες άρχισαν το 1822 και οι έρευνες εντάθηκαν στις αρχές του επόμενου έτους. Στις 30 Ιανουαρίου του 1823 βρέθηκε η εικόνα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, μία ημερομηνία που έκτοτε τιμάται ιδιαίτερα στην Τήνο.
Η είδηση της εύρεσης διαδόθηκε γρήγορα στον επαναστατημένο ελληνικό χώρο. Σε μια εποχή κατά την οποία η έκβαση της Επανάστασης παρέμενε αβέβαιη, η ανακάλυψη της εικόνας ερμηνεύτηκε από πολλούς ως θεϊκό σημάδι για την ευόδωση του Αγώνα της Ανεξαρτησίας.
Στο νησί έφθασαν για να προσκυνήσουν σημαντικές μορφές της Επανάστασης, μεταξύ των οποίων, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο Ανδρέας Μιαούλης, ο Νικηταράς και ο Μακρυγιάννης.
Έτσι, από πολύ νωρίς, η Παναγία της Τήνου συνδέθηκε στη συλλογική συνείδηση όχι μόνο με τη θρησκευτική παράδοση αλλά και με τη νεότερη ιστορία του Ελληνισμού.
Ο δρόμος προς την Παναγία και τα τάματα
Από τις πιο χαρακτηριστικές εικόνες της Τήνου είναι εκείνη των ανθρώπων που ανεβαίνουν γονατιστοί το δρόμο από το λιμάνι προς το ναό.
Για όσους επιλέγουν αυτή την επίπονη διαδρομή, η πράξη έχει έναν απολύτως προσωπικό χαρακτήρα. Κάποιοι έχουν ζητήσει βοήθεια σε μια δύσκολη στιγμή της ζωής τους, άλλοι επιστρέφουν για να ευχαριστήσουν την Παναγία και άλλοι συνεχίζουν ένα τάμα που περνά μέσα στην οικογένεια, από γενιά σε γενιά.
Δίπλα τους, άνθρωποι κάθε ηλικίας, κρατούν λαμπάδες και τάματα. Μικρά μεταλλικά αφιερώματα, κοσμήματα, εικόνες ή προσωπικά αντικείμενα γίνονται η υλική έκφραση μιας προσευχής, μιας αγωνίας ή ενός «ευχαριστώ». Είναι εικόνες που επαναλαμβάνονται εδώ και δεκαετίες, αλλά για εκείνους που τις βιώνουν δεν έχουν τίποτε το τυπικό. Κάθε τάμα κρύβει πίσω του τη δική του ιστορία.
Παναγία Σουμελά και Μακεδονία
Προσκυνήματα, λιτανείες, θαυματουργές εικόνες και τοπικές παραδόσεις συνθέτουν τον ιδιαίτερο «χάρτη» της Μακεδονίας για τον εορτασμό του Δεκαπενταύγουστου, που αποτελεί από τις σημαντικότερες γιορτές της Ορθοδοξίας.
Η τιμή προς την Παναγία αποκτά ξεχωριστό χαρακτήρα από τις πλαγιές του Βερμίου και την Παναγία Σουμελά έως τα μοναστήρια και τις εκκλησίες της Κοζάνης, της Πιερίας, των Σερρών, της Χαλκιδικής με χιλιάδες πιστούς να συμμετέχουν στις λατρευτικές εκδηλώσεις και τα έθιμα που διατηρούνται ζωντανά στο πέρασμα των αιώνων.
Όπως κάθε χρόνο στο επίκεντρο των εορταστικών εκδηλώσεων για τον Δεκαπενταύγουστο στην Βόρεια Ελλάδα βρίσκεται το μοναστήρι της Παναγίας Σουμελά στην Καστανιά Ημαθίας. Φέτος τις εκδηλώσεις τιμά με την παρουσία του ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασιούλας .
Οι εκδηλώσεις έχουν ξεκινήσει από χθες και σήμερα το πρωί θα τελεστεί η Αρχιερατική Θεία Λειτουργία. Μετά την ολοκλήρωσή της και σύμφωνα με το πρόγραμμα θα γίνει η καθιερωμένη λιτάνευση της εικόνας και της Παναγίας Σουμελά και η κατάθεση στεφάνων στην προτομή του Αλέξανδρου Υψηλάντη.
Κατά την διάρκεια των εκδηλώσεων στον κ Τασιούλα θα απονεμηθεί ο Μεγαλόσταυρος των Μεγαλοκομνηνών Αυτοκρατόρων της Τραπεζούντος.
Η Παναγία Σουμελά και η θαυματουργή εικόνα
Ήδη πλήθος πιστών από όλο τον κόσμο έχει καταφθάσει στις καταπράσινες πλαγιές του Βερμίου για το εμβληματικότερο προσκύνημα του Ποντιακού Ελληνισμού.
To προσκύνημα της Παναγίας Σουμελά στο Βέρμιο Ημαθίας ξεκίνησε το 1951, χρονιά που εγκαταστάθηκε η ιστορική εικόνα στη νέα της κατοικία. Την εικόνα είχε μεταφέρει από το Μοναστήρι του όρους Μελά του Πόντου ο αείμνηστος Αρχιμανδρίτης Αμβρόσιος Σουμελιώτης, το 1931.
Στο Πανελλήνιο Ιερό Προσκύνημα της «Παναγίας Σουμελά» φυλάσσονται, επίσης, ο βαρύτιμος και ευμεγέθης Σταυρός, που φέρει Τίμιο ξύλο, δωρεά του αυτοκράτορα Εμμανουήλ Γ΄ (1390-1417) του Μεγαλοκομνηνού προς την παλαίφατη Πατριαρχική Μονή της Παναγίας Σουμελά του Πόντου και το χειρόγραφο Ευαγγέλιο, του Οσίου Χριστοφόρου, ηγουμένου της Μονής της Παναγίας Σουμελά του Πόντου (644), τα οποία είχε φέρει ο Αμβρόσιος Σουμελιώτης, επίσης το 1931.
Εκεί βρίσκεται και ο ενεπίγραφος χρυσοκέντητος Επιτάφιος της Μονής Σουμελά, που παραχωρήθηκε στη Μονή από το Μουσείο Μπενάκη το 1997. Στο σκευοφυλάκιο της Μονής φυλάσσονται και άλλα κειμήλια επισκέψιμα από το κοινό.
Δυτική Μακεδονία: Το έθιμο των καβαλάρηδων στο Μικρόκαστρο Κοζάνης
Τον Δεκαπενταύγουστο, δεκάδες άλογα, καλοστολισμένα και καλοταϊσμένα ξεκινούν με τους καβαλάρηδές τους μια εντυπωσιακή πομπή προς την Ιερά Μονή της Παναγίας του Μικροκάστρου, στη Σιάτιστα Κοζάνης, για να την προσκυνήσουν, στους ήχους του τραγουδιού «λάμπουν τα χιόνια στα βουνά, λάμπουν και τα λαγκάδια».
Οι καλύτερες παρέες των καβαλάρηδων βραβεύονται, υπό το βλέμμα του πλήθους των επισκεπτών που καταφθάνουν κάθε χρόνο στη Σιάτιστα για να το δουν από κοντά και να προσκυνήσουν την εικόνα της Παναγίας που χρονολογείται από το 1603.
Το έθιμο, σύμφωνα με τους λαογράφους, καθιερώθηκε την περίοδο της τουρκοκρατίας, καθώς ο πληθυσμός ένιωθε την ανάγκη να διατρανώσει την λεβεντιά του, αλλά και την ελπίδα για την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού.
Σήμερα και σύμφωνα με το πρόγραμμα νωρίς το πρωί, οι παρέες των καβαλλάρηδων με τις παραδοσιακές φορεσιές και τα καταστόλιστα άλογα θα συγκεντρωθούν στην πλατεία της Χώρας (Άνω Σιάτιστα) .Θα κατευθυνθούν έφιπποι μέσω του παραδοσιακού μονοπατιού «Χαΐρι» στο Ιερό Προσκύνημα του Μικροκάστρου για προσκύνημα. Το μεσημέρι (13.30) επιστρέφουν και γίνεται η μεγάλη παρέλαση -η είσοδος των Καβαλάρηδων στη Σιάτιστα, με επίσημη υποδοχή στην πλατεία της Χώρας.Το απόγευμα ξεκινάει το παραδοσιακό γλέντι με χάλκινα σε ολόκληρη την πόλη, το οποίο κρατάει μέχρι το πρωί
Τα προσκυνήματα στη Μακεδονία
Εκτός, όμως, από το πιο γνωστό προσκύνημα, εκείνο της Παναγίας Σουμελά, υπάρχουν και πολλά άλλα στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας, όπως η Ιερά Μονή Παναγίας Μακρυρράχης στην Πιερία, ένα ιστορικό μοναστήρι με βαθιές ρίζες στον Μακεδονικό Αγώνα και ο Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης.
Η Μονή Παναγίας Γουμένισσας στο νομό Κιλκίς υπήρξε η αφορμή για να δημιουργηθεί εκεί η μικρή ομώνυμη κωμόπολη. Το σημαντικότερο αντικείμενο της μονής είναι η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Γουμένισσας έργο του 13ου αιώνα μ.Χ. η οποία τιμάται τέσσερις φορές το χρόνο.
Η Μονή Παναγίας Δοβρά στην Καλή Παναγιά Ημαθίας ιδρύθηκε το 12ο αιώνα. Φιλοξενεί τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Δοβρά ενώ το μοναστήρι πανηγυρίζει και κατά την εορτή της Ζωοδόχου Πηγής εξαιτίας του αγιάσματος που υπάρχει στο χώρο.
Στο Λευκώνα Σερρών λειτουργεί η Μονή της Παναγίας Βύσσιανης όπου βρίσκεται η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας. Η παράδοση λέει ότι την είχε εντοπίσει ένας γεωργός και στο σημείο εκείνο χτίστηκε μια εκκλησία. Επίσης, παραδοσιακό πανηγύρι πραγματοποιείται ανήμερα του Δεκαπενταύγουστου στην ορεινή Χαλκιδική, στο ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου στα Βράσταμα.
Στο Βόιο Κοζάνης γιορτάζει η ιστορική Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου, που είναι χτισμένη σε μία ορεινή τοποθεσία με πλούσια παράδοση από την εποχή της Τουρκοκρατίας, ενώ πλήθος πιστών για τη θεία λειτουργία και τις λιτανείες συγκεντρώνει ο Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Πτολεμαΐδα.
Πολλά ακόμη χωριά και κωμοπόλεις στη Μακεδονία διαθέτουν εκκλησίες και μοναστήρια αφιερωμένα στην Κοίμηση της Θεοτόκου, τα οποία πανηγυρίζουν με παραδοσιακά γλέντια και πολιτιστικές εκδηλώσεις. Μεγάλο προσκύνημα γίνεται κάθε χρόνο στα εννιάμερα της Παναγίας (23 Αυγούστου) στην Νέα Μηχανιώνα Θεσσαλονίκης, στον ιερό ναό της Παναγίας Φανερωμένης. Στην ετήσια πανήγυρι της Ν.Μηχανιώνας συρρέουν χιλιάδες πιστοί για να προσκυνήσουν τη χάρη της.
Στο Άγιον Όρος, εξάλλου, υπάρχουν πάρα πολλές θαυματουργές εικόνες της Παναγίας, μερικές απ αυτές είναι ιδιαίτερα γνωστές όπως η εικόνα του Άξιον Εστί στο ναό του Πρωτάτου στις Καρυές και η Παναγιά η Πορταίτισσα στη Μονή Ιβήρων. Το «Περιβόλι της Παναγίας», φυλάσσει δεκάδες θαυματουργές εικόνες της Θεοτόκου και κάθε μονή έχει τη δική της προστάτιδα εικόνα.
Από το Παγγαίο έως τη Ροδόπη
Ανήμερα της μεγάλης γιορτής οι δρόμοι που οδηγούν στις εκκλησίες και τα μοναστήρια της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης (ΑΜΘ) που τιμώνται στην κοίμηση της Θεοτόκου γεμίζουν με πιστούς κάθε ηλικίας.
Άλλοι ξεκινούν από τα ξημερώματα, άλλοι διανύουν δεκάδες χιλιόμετρα και άλλοι επιστρέφουν στον τόπο που μεγάλωσαν για να ανάψουν ένα κερί στην Παναγία. Είναι μια ημέρα βαθιά συνδεδεμένη με την πίστη, αλλά και τις προσωπικές ιστορίες κάθε οικογένειας. Ένα τάμα, μια παράκληση, μια ευγνωμοσύνη, μια μνήμη που περνά από γενιά σε γενιά.
Ιερά Μονή Παναγίας της Εικοσιφοίνισσας
Στη βόρεια πλευρά του Παγγαίου, σε υψόμετρο 743 μέτρων, βορειοδυτικά της Καβάλας, μέσα σε μια κατάφυτη τοποθεσία απαράμιλλης φυσικής ομορφιάς, βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα μοναστικά συγκροτήματα της Ελλάδας, η Ιερά Μονή της Παναγίας της Εικοσιφοίνισσας. Ανήμερα του Δεκαπενταύγουστου, χιλιάδες πιστοί ανεβαίνουν στο Παγγαίο για να προσκυνήσουν τη θαυματουργή αχειροποίητη εικόνα της Παναγίας. Η ακριβής ημερομηνία ίδρυσης της ιστορικής μονής χάνεται στα βάθη των αιώνων. Πολλές ιστορικές παραδόσεις αναφέρουν ως πρώτο κτήτορά της τον ‘Αγιο Γερμανό, ο οποίος φέρεται να ήρθε το 518 μ.Χ. στο Παγγαίο από την Παλαιστίνη, ύστερα από όραμα αγγέλου.
Σύμφωνα με την παράδοση, ο ‘Αγιος Γερμανός αναζήτησε στο δάσος ένα ξύλο κατάλληλο για να εικονίσει την Παναγία ως ένδειξη ευχαριστίας. Όταν το επεξεργάστηκε και το ετοίμασε, το ξύλο ράγισε. Ο άγιος λυπήθηκε και σκέφτηκε να το αφήσει. Τότε ένα «φοινικούν», δηλαδή κοκκινωπό φως έλουσε το σχισμένο ξύλο και φάνηκε η Παναγία μαζί με τον Χριστό. Μια φωνή, σύμφωνα με την παράδοση, ακούστηκε να λέει: «Παιδί μου ήλπισε. Εγώ είμαι εδώ». Αμέσως η μορφή της Παναγίας εντυπώθηκε πάνω στο ξύλο. Αυτό το φως, κατά την παράδοση, έδωσε και το όνομα στην αχειροποίητη εικόνα της Εικοσιφοίνισσας.
Η μακραίωνη ιστορία της μονής συνδέεται με τις δυσκολότερες περιόδους της περιοχής. Κατά την Τουρκοκρατία, η συμβολή της υπήρξε ανεκτίμητη, ενώ η δράση των μοναχών προκάλεσε την οργή των Οθωμανών, οι οποίοι, σύμφωνα με την παράδοση, το 1507 θανάτωσαν και τους 172 μοναχούς. Το 1917, κατά τη δεύτερη βουλγαρική κατοχή, οι Βούλγαροι κατακτητές άρπαξαν τα περισσότερα κειμήλια της μονής και τα μετέφεραν στη χώρα τους, όπου σήμερα φυλάσσονται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Σόφιας.
Το 1943, κατά την τρίτη και τελευταία βουλγαρική κατοχή, οι στρατιώτες εκδίωξαν και πάλι τους μοναχούς και έβαλαν φωτιά στη μονή. Ολόκληρο το μοναστήρι κάηκε, εκτός από τον ναό. Η μονή έμεινε έρημη μέχρι την επαναλειτουργία της το 1967, αυτή τη φορά ως γυναικείο μοναστήρι.
Το καθολικό της μονής είναι αφιερωμένο στα Εισόδια της Θεοτόκου και στο εσωτερικό του φυλάσσεται η θαυματουργή αχειροποίητη εικόνα της Παναγίας της Εικοσιφοίνισσας.
Ιερά Μονή Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας στην Ξάνθη
Βορειοανατολικά της Ξάνθης, στις παρυφές του ορεινού όγκου της Ροδόπης, με θέα προς τον κάμπο, βρίσκεται η Ιερά Μονή Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας. Καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου και ιδιαίτερα τον Δεκαπενταύγουστο, η μονή γίνεται τόπος πανθρακικού προσκυνήματος, με χιλιάδες πιστούς να προσέρχονται για να προσκυνήσουν τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας.
Το σημερινό κτίσμα χρονολογείται από το 1841. Το μοναστήρι, όμως, προϋπήρχε για εκατοντάδες χρόνια και καταστράφηκε από τους δύο μεγάλους σεισμούς που έπληξαν τη μονή και την πόλη της Ξάνθης το 1829. Το μόνο ενδεικτικό στοιχείο από πλευράς κτισμάτων για την προ του 1821 εποχή είναι μια κρύπτη του μοναστηριού, πίσω και κάτω από το Ιερό Βήμα, η οποία ανάγεται περίπου στα 1.000 έως 1.100 μ.Χ.
Από παλαιούς κώδικες και εκκλησιαστικά βιβλία προκύπτει ότι η μονή υπήρχε και έφερε το ίδιο όνομα ήδη από το 1559. Κατά μία εκδοχή, πήρε το όνομά της από τη μικρή θαυματουργή εικόνα του 16ου αιώνα, στην οποία η Θεοτόκος εικονίζεται να παραστέκεται από τους αρχαγγέλους Γαβριήλ και Μιχαήλ και η οποία φέρει την επιγραφή «Αρχαγγελιώτισσα».
Ανεξάρτητα από την προέλευση της ονομασίας, το πέρασμα των αιώνων αποδεικνύει τον ρόλο της μονής ως φάρου πνευματικής ακτινοβολίας και παρηγοριάς για τους κατοίκους της περιοχής. Παράλληλα, αποτέλεσε φυτώριο από το οποίο αναδείχθηκαν φωτισμένοι αρχιερείς στα δύσκολα χρόνια.
Σήμερα, όπως κάθε Δεκαπενταύγουστο, η Αρχαγγελιώτισσα γίνεται και πάλι τόπος συνάντησης ανθρώπων που έρχονται να προσκυνήσουν, αλλά και να αγγίξουν, έστω για λίγο, μια ιστορία αιώνων.
Ο ιστορικός ναός της Παναγίας στη Θάσο
Ο ιστορικός και μεγαλοπρεπής Ιερός Ναός της Παναγίας στη Θάσο αποτελεί εδώ και πολλά χρόνια πνευματικό καταφύγιο για τους κατοίκους του νησιού, αλλά και σημείο αναφοράς για τους προσκυνητές και επισκέπτες που φτάνουν εκεί, ιδιαίτερα την ημέρα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Για το πότε ακριβώς χτίστηκε ο πρώτος ναός δεν υπάρχουν ακριβείς μαρτυρίες. Ο σημερινός ναός ολοκληρώθηκε το 1831 από Καστοριανούς τεχνίτες, με χρήματα των κατοίκων και της Ιεράς Μεγίστης Μονής Βατοπαιδίου. Το τέμπλο ολοκληρώθηκε το 1881.
Η εκκλησία έχει ύψος 18 μέτρα και είναι βασιλική με τρούλο. Η ιστορία της μαρτυρεί όχι μόνο τη θρησκευτική αλλά και την κοινωνική και εθνική προσφορά της στον τόπο. Στα χρόνια της τουρκοαιγυπτιακής κατάκτησης του νησιού, η εκκλησία της Παναγίας αποτέλεσε εθνικό κέντρο και σημείο συσπείρωσης των κατοίκων.
Καύχημα του ναού είναι η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Παντοβλεπούσας, του 1814. Ιδιαίτερη αξία έχουν επίσης το χειροποίητο τέμπλο και οι εικόνες που βρίσκονται σε ειδικό σκευοφυλάκιο στην είσοδο του ναού και χρονολογούνται από τον 14ο έως τον 17ο αιώνα.
Ο ναός της Παναγίας παραμένει μέχρι σήμερα ένα κομμάτι της ζωής των ανθρώπων της Θάσου. Ένας τόπος όπου η γιορτή της Παναγίας συναντά την μνήμη ενός ολόκληρου νησιού.
Η Παναγία Φανερωμένη της Νέας Περάμου
Στη Νέα Πέραμο του δήμου Παγγαίου, η ιστορία της Παναγίας Φανερωμένης είναι δεμένη με μια από τις πιο δύσκολες σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας, την Μικρασιατική Εκστρατεία και την προσφυγιά. Η παράδοση, οι μαρτυρίες και οι γραφές θέλουν το λιμάνι της Νέας Περάμου να χρησιμοποιείται το 1919 για την επιβίβαση του ελληνικού εκστρατευτικού σώματος με προορισμό τα παράλια της Μικράς Ασίας.
Ένα από τα τελευταία βράδια πριν από την αναχώρηση, ένας στρατιώτης φέρεται να είδε στον ύπνο του την εικόνα της Παναγίας στον τόπο όπου είχε κατασκηνώσει. Το όνειρο θεωρήθηκε θεϊκό σημάδι και την επόμενη ημέρα, σκάβοντας, βρέθηκε μια μικρή οβάλ εικόνα που αναπαριστούσε τη Θεοτόκο Βρεφοκρατούσα.
Λίγα χρόνια αργότερα, οι πρόσφυγες από την παλιά Πέραμο έφτασαν στην Καβάλα για να δημιουργήσουν τη νέα τους πατρίδα. Μαζί με όσα κατάφεραν να διασώσουν από την παλιά ζωή τους, μετέφεραν και τη μνήμη της Παναγίας. Κατασκεύασαν ένα μικρό εξωκλήσι, ώστε εκεί να φυλάξουν την εικόνα. Το 1945, στην ίδια θέση, ανεγέρθηκε με χρήματα των κατοίκων ένα μεγαλύτερο παρεκκλήσι. Η οβάλ εικόνα, όμως, κλάπηκε το 1977 μαζί με τάματα και αφιερώματα. Έκτοτε κανείς δεν την είδε.
Η ιστορία αυτή συνδέεται με μια άλλη εικόνα της Παναγίας Φανερωμένης, που βρισκόταν στο Μοναστήρι της Λανγκάδας στην παλιά Πέραμο και την οποία οι κάτοικοι τιμούσαν στις 15 Αυγούστου. Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Φανερωμένης ή Περαμιώτισσας, μετά την καταστροφή του 1922, μεταφέρθηκε στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα.
Οι πρόσφυγες, όταν εγκαταστάθηκαν στη Νέα Πέραμο, συνέδεσαν την οβάλ εικόνα με τη δική τους εικόνα της Παναγίας Φανερωμένης, την οποία δεν μπόρεσαν να πάρουν μαζί τους. Έτσι αποφάσισαν να τιμούν την εκκλησία που ανέγειραν στην είσοδο της Νέας Περάμου την ημέρα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Το 1938 ο ιερέας Δημοσθένης Θεοδωρίδης αγιογράφησε ένα πιστό αντίγραφο της Παναγίας Φανερωμένης, μικρότερων διαστάσεων, το οποίο όμως για τους κατοίκους της Νέας Περάμου έχει ιδιαίτερη συναισθηματική και θρησκευτική αξία. Κάθε χρόνο, την παραμονή της εορτής της Κοιμήσεως, η εικόνα μεταφέρεται με λιτανεία από τον ναό του Αγίου Νικολάου, όπου φυλάσσεται, στην εκκλησία στην είσοδο της Νέας Περάμου.
Μια εικόνα που χάθηκε, μια εικόνα που έμεινε πίσω στην παλιά πατρίδα και ένα αντίγραφο που έγινε φορέας μνήμης. Τρεις διαφορετικές διαδρομές που συναντώνται κάθε Δεκαπενταύγουστο στον ίδιο τόπο.
Η Παναγία της παλιάς πόλης της Καβάλας
Η εκκλησία της Παναγίας έδωσε το όνομά της σε μια ολόκληρη συνοικία της παλιάς πόλης της Καβάλας. Η πρώτη εκκλησία χρονολογούνταν από το 1700 και μέχρι το 1864 ήταν η μοναδική εκκλησία που διέθεταν οι υπόδουλοι χριστιανοί της Καβάλας. Τότε οι χριστιανοί της πόλης ζήτησαν και έλαβαν άδεια από τον σουλτάνο για έξοδο από τα τείχη και επέκταση της πόλης προς τα δυτικά.
Η παλιά και ταπεινή εκκλησία κατεδαφίστηκε το 1957 και στη θέση της οικοδομήθηκε ένας νέος ναός, που αγναντεύει το γαλάζιο μέσα από τις φυλλωσιές των πεύκων και των κυπαρισσιών. Μόνο το καμπαναριό διασώθηκε από το παλαιότερο κτίσμα, για να θυμίζει την ιστορική συνέχεια του ναού.
Κάθε χρόνο, την παραμονή του Δεκαπενταύγουστου, εκατοντάδες πιστοί ανηφορίζουν το λιθόστρωτο κεντρικό δρόμο της παλιάς πόλης. Περιμένουν υπομονετικά για να ανάψουν το κερί τους και να προσκυνήσουν την εικόνα της Παναγίας. Κάποιοι θα παραμείνουν στην ολονύχτια αγρυπνία. Και κάποιοι άλλοι θα περπατήσουν λίγα μέτρα ακόμη, μέχρι το νοτιότερο άκρο της χερσονήσου, για να σταθούν στον παλιό, σβηστό πλέον φάρο και να κοιτάξουν τη νυχτερινή Καβάλα.
Εκεί, ανάμεσα στα τείχη της παλιάς πόλης και τη θάλασσα, η γιορτή της Παναγίας αποτελεί μέρος μιας ιστορίας που συνεχίζει να συνδέει το χθες με το σήμερα.
Ο Μητροπολιτικός ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου στην Κομοτηνή
Στην καρδιά της Κομοτηνής στέκει ένας από τους σημαντικότερους ναούς της Θράκης, ο Ιερός Μητροπολιτικός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Ένας ναός που εδώ και αιώνες συνοδεύει την πνευματική και κοινωνική ζωή της πόλης και αποτελεί ζωντανό κομμάτι της ιστορικής της μνήμης.
Η ανέγερση του ναού χρονολογείται στο 1800, όπως μαρτυρά η κτητορική επιγραφή στο εσωτερικό του. Η ιστορία του χώρου, ωστόσο, ξεκινά πολύ νωρίτερα. Σύμφωνα με αναφορές του Γάλλου περιηγητή Pierre Belon, που ταξίδεψε στην περιοχή τον 16ο αιώνα, στην τοποθεσία υπήρχε ήδη εκκλησία, χτισμένη ανάμεσα στα ερείπια ενός μικρού κάστρου. Ο ναός αποτέλεσε επί αιώνες επίκεντρο της χριστιανικής ζωής της Κομοτηνής.
Ξύλο και πέτρα κυριαρχούν στην κατασκευή του. Οι ξύλινοι κίονες, τα τόξα και τα υπόλοιπα στοιχεία του εσωτερικού συνθέτουν ένα ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό σύνολο. Ξεχωρίζει το μοναδικό ξυλόγλυπτο τέμπλο με εικόνες που χρονολογούνται από το 1714, καθώς και οι αγιογραφίες. Στην κόγχη του Ιερού Βήματος δεσπόζει η ψηφιδωτή απεικόνιση της Πλατυτέρας.
Ο ναός πέρασε από πολλά στάδια μέχρι να λάβει τη σημερινή του μορφή, με τις τελευταίες αλλαγές να πραγματοποιούνται τη δεκαετία του 1980. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του είναι ότι βρίσκεται σε χαμηλότερο επίπεδο από την επιφάνεια του εδάφους, γεγονός που συνδέεται με τους περιορισμούς της οθωμανικής περιόδου ως προς το ύψος των χριστιανικών ναών. Τα τελευταία χρόνια πραγματοποιήθηκαν εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης, με στόχο να αντιμετωπιστούν οι φθορές του χρόνου και τα στατικά προβλήματα. Ο ναός ανακαινίστηκε και επαναλειτούργησε, αποτελώντας ξανά ένα σημαντικό τοπόσημο της Κομοτηνής.
Κατά την τελετή των θυρανοιξίων, τον Μάρτιο του 2024, ο δραστήριος Μητροπολίτης Μαρωνείας και Κομοτηνής κ. Παντελεήμων, αναφέρθηκε με συγκίνηση στην προσπάθεια αποκατάστασης του ναού και στην ανάγκη να αποτελέσει και πάλι σημαντικό σημείο αναφοράς για την πόλη.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην εφέστια εικόνα της Παναγίας της Ελευθερώτριας, η οποία χρονολογείται από τον 15ο αιώνα και μετά τη συντήρηση και αποκατάστασή της τοποθετήθηκε απέναντι από τον δεσποτικό θρόνο, μέσα σε ένα εντυπωσιακό ξυλόγλυπτο προσκυνητάρι. Για τους κατοίκους της Κομοτηνής, ο ναός δεν είναι μόνο ένα ιστορικό μνημείο. Είναι ένας ζωντανός χώρος πίστης, που συνεχίζει να συνδέει τις γενιές που πέρασαν με εκείνες που έρχονται.
Ο Δεκαπενταύγουστος παραμένει πάντα μια γιορτή βαθιά ριζωμένη στην ζωή των ανθρώπων σε κάθε γωνιά της Ελλάδας. Και αυτό γιατί η πίστη δεν κληρονομείται μόνο ως παράδοση, αλλά γίνεται βίωμα. Περνά από την μάνα στο παιδί, από τον παππού στο εγγόνι, από μια προσευχή σε μια άλλη. Και μαζί της περνά και η μνήμη. Στους ναούς και τα μοναστήρια της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης οι πιστοί δεν προσκυνούν μόνο την Παναγία. Προσκυνούν όσα εκείνη συμβολίζει: την ελπίδα, την παρηγοριά, την αντοχή και την υπόσχεση πως ακόμη και όσα μοιάζουν να χάνονται μπορούν να συνεχίσουν να ζουν μέσα στους ανθρώπους.
Καρδίτσα: Μεταξύ ουρανού και γης η Μονή Παναγίας Πελεκητής στα Άγραφα
Νομίζεις, καθώς κοιτάζεις ψηλά προς το βουνό, μέσα από το αυτοκίνητο, ότι βρίσκεται μεταξύ ουρανού και γης και πως κρέμεται επάνω από το χωριό Καρίτσα του Δήμου Νεβροπόλεως Αγράφων. Πρόκειται για την Ιερά Μονή της Παναγίας Πελεκητής, ένα πανέμορφο μεταβυζαντινό μνημείο, με μια μοναδική και αξιόλογη αρχιτεκτονική, κτισμένο σε έναν απότομο βράχο, 1.400 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, σε μια απόκρημνη πλαγιά των βουνοκορφών των Αγράφων.
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Σήμερα, το Μοναστήρι δέχεται, κυρίως τους φθινοπωρινούς και ανοιξιάτικους μήνες, επισκέπτες από όλη τη χώρα, ενώ σημαντικές είναι οι αναστηλωτικές προσπάθειες που έγιναν τα τελευταία χρόνια, φέρνοντας εντυπωσιακά αποτελέσματα στην αρχιτεκτονική του. Το μνημείο είναι προσβάσιμο με το αυτοκίνητο και ο επισκέπτης φτάνει σε αυτό, έπειτα από μια καταπληκτική διαδρομή μέσα στο πράσινο και τις μοναδικές ομορφιές που προσφέρει όλη η περιοχή.
Από την Ιερά Μονή, όπου ακόμα και όταν στον κάμπο επικρατούν συνθήκες καύσωνα – ο αέρας εκεί ψηλά είναι δυνατός – αγναντεύει κανείς τη λίμνη Πλαστήρα, ενώ στο βάθος φαίνεται ο Θεσσαλικός κάμπος, το όρος Κίσαβος και πιο δεξιά, τα υψώματα του Δομοκού.
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Σύμφωνα με στοιχεία εντύπου της Μονής, όπως συμβαίνει για όλες σχεδόν τις μονές της Ορθοδοξίας μας, έτσι και για την Παναγία Πελεκητή, η χρονολογία ιδρύσεώς της χάνεται κάπου ανάμεσα στην ιστορία και την παράδοση.
Η παράδοση λέει ότι το όνομα «Πελεκητή» οφείλεται στο ότι για να μπορέσει το μοναστήρι να οικοδομηθεί στο σχεδόν κατακόρυφο βράχο, χρειάστηκε πρώτα αυτός να πελεκηθεί με ξύλινα εργαλεία, ύστερα από υπόδειξη της Παναγίας, που παρουσιάστηκε στο όνειρο των μαστόρων λέγοντας: «Θα πελεκήσεις το βράχο με το κοπίδι και θα φτιάξεις μια εκκλησία την οποία θα ονομάσεις Παναγία Πελεκητή».
Όταν ξεκίνησε το συνεργείο να χτίζει, είχαν πρόβλημα με το νερό. Ξαναπαρουσιάστηκε η Παναγία και τους είπε: «Σηκώστε εδώ αυτήν την πλάκα και θα βρείτε νερό». Και πράγματι έτσι έγινε, εκεί που είναι σήμερα το πηγάδι.
Σύμφωνα πάλι με την παράδοση της περιοχής λέγεται ότι ο πρωτομάστορας έπεσε από τη στέγη της Ιεράς Μονής στη χαράδρα, που βρίσκεται κάτω από αυτό, αλλά βρέθηκε όρθιος, χωρίς να πάθει το παραμικρό έπειτα από τη σωτηριώδη επέμβαση της Παναγίας της «Πελεκητής».
Η οικοδόμηση της Ιεράς Μονής εκτιμάται ότι ξεκίνησε στα χρόνια του Βυζαντίου και λίγο πριν από την πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και συνεχίστηκε σιγά – σιγά. Πολύ πιθανόν το μοναστήρι να ξεκίνησε να κτίζεται όταν η Δυτική Θεσσαλία ήταν υπό την κατοχή των Σέρβων που διακατέχονταν από έντονα θρησκευτικά συναισθήματα, διότι το 1420 η περιοχή κατελήφθη από τους Τούρκους και οι συνθήκες δεν ήταν ευνοϊκές για οτιδήποτε είχε σχέση με την ορθοδοξία.
Η Ιερά Μονή αρχικά ήταν γνωστή ως «Μονή Αναλήψεως του Χριστού», αργότερα ως «Παναγία Φανερωμένη» και τέλος επικράτησε το όνομα «Παναγία Πελεκητή». Κτίστηκε περίπου τον 15ο αιώνα, αγιογραφήθηκε στα μέσα του 17ου αιώνα και έχει δύο ναούς. Τον Ιερό Ναό Αναλήψεως του Χριστού και το Καθολικόν της Μονής.
O μητροπολίτης της Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλιώτιδος και Φαναριοφερσάλων Τιμόθεος, αναφερόμενος στην Ι.Μ. τονίζει:
«Η Ιερά Μονή Παναγία Πελεκητής είναι ένα από ιστορικά και σπουδαία μοναστήρια της Μητροπολιτικής μας Περιφέρειας. Εκεί συναντάς τη δημιουργία του Θεού σε όλο της το μεγαλείο, τη ζώσα παρουσία της Παναγίας μας, αλλά και τη συνέργεια του ανθρώπου. Εκεί φαίνεται η αγάπη προς τον Θεό και την Παναγία Μητέρα Του, η αγάπη προς τη μοναχική ζωή και τελειότητα και ο αγώνας του ανθρώπου για την απόκτησή της. Στην Ιερά Μονή και γύρω από το χαριτωμένο Πρόσωπο της Παναγίας μας προσφεύγουμε ταπεινοί προσκυνητές ζητώντας τις μεσιτείες Της και τις ευλογίες Της. Εύχομαι η Κυρία Θεοτόκος, της οποίας θα εορτάσουμε την Κοίμηση και την εις ουρανούς Μετάσταση Της να ευλογεί και να αγιάζει όλους μας. Η ζωή μας να είναι παγιομίμητη και παναγιοσκέπαστη. Χρόνια πολλά και ευλογημένα σε όλους».
Ο Κτήτωρ της Ιεράς Μονής
Η παράδοση θέλει σαν κτήτορα της Μονής τον Οσιομάρτυρα Δαμιανό (1515-1568). Ο Άγιος Δαμιανός γεννήθηκε στην Αράχωβα σύμφωνα με την τοπική παράδοση περίπου το 1510. Σε νεαρή ηλικία εκάρη μοναχός στην Ιερά Μονή Φιλοθέου στο Άγιον Όρος. Άφησε όμως την ησυχία του Αγίου Όρους γιατί αγαπούσε πολύ τον τόπο του και ξεκίνησε να κατηχήσει τους Ραγιάδες.
Ήλθε στην Καρίτσα, δίδαξε στο χωριό του, καθώς και σε όλη την περιοχή των Αγράφων. Κατηγορείται από τους προύχοντες της περιοχής ως λαοπλάνος και ψευτοκαλόγερος και έτσι εγκαταλείπει τα Άγραφα και καταφεύγει στον Κίσαβο.
Από εκεί, συνεχίζει το καυτό κήρυγμα προς τους χριστιανούς λέγοντας να παραμείνουν πιστοί και να μην προβαίνουν σε καμία εργασία ή αγοραπωλησία τις Κυριακές και τις εορτές. Οι Τούρκοι για το λόγο αυτό τον συλλαμβάνουν και τον φυλακίζουν στη Λάρισα.
Επί 15 ημέρες τον βασάνιζαν συνεχώς για ν’ αλλαξοπιστήσει. Ο Τούρκος αξιωματούχος, βλέποντας την αμετακίνητη στάση του Δαμιανού, διατάζει να τον θανατώσουν με τη φούρκα και να τον κάψουν. Τελικά, οι δήμιοι τον κρέμασαν. Όμως, ένας από τους βασανιστές, τον χτύπησε τόσο δυνατά στο κεφάλι, μ’ έναν πέλεκυ, που κόπηκε το σχοινί και έπεσε μισοπεθαμένος. Τότε έριξαν τον Άγιο στη φωτιά, ενώ τη στάχτη του τη σκόρπισαν στον Πηνειό ποταμό το 1568. Η μνήμη του οσιομάρτυρος Δαμιανού εορτάζεται στις 14 Φεβρουαρίου. Ο Άγιος Δαμιανός έκτισε τη μονή της Πελεκητής προς το 1550.
Σε δηλώσεις του, ο δήμαρχος Λίμνης Πλαστήρα, Παναγιώτης Νάνος, επισημαίνει: «Η Παναγιά Πελεκητή της Καρίτσας Δολόπων είναι από τα ιστορικά μοναστήρια των Αγράφων, διότι έχει συνδεθεί με τους εθνικούς αγώνες για την ελευθερία. Ο πλούτος των αγιογραφιών και των άλλων εκθεμάτων το καθιστούν δημοφιλή προορισμό και αξιοθέατο της Λίμνης Πλαστήρα. Πρόκειται για έναν από τους πλέον δυναμικούς συνδυασμούς ανθρώπινης δημιουργίας και φύσης. Είμαστε αληθινά τυχεροί για τον πλούτο που μας κληροδότησε το παρελθόν, αξίζει πραγματικά όλοι να το επισκεφθούν».
Στην επανάσταση του 1821, όπως και όλες οι μονές των Αγράφων, η Παναγία Πελεκητή έπαιξε σημαντικό ρόλο. Ο πατρο-Κοσμάς ο Αιτωλός υπήρξε προσκυνητής της Ιεράς Μονής και κήρυξε σε μεγάλη συγκέντρωση στο λαό της περιοχής της Νεβρόπολης των Αγράφων. Παρόλο που το μοναστήρι πέρασε δύσκολους καιρούς, κατάφερε να διασώσει μερικά από τα ανεκτίμητα κειμήλιά του. Σήμερα σώζονται το Άγιον Ποτήριον, ο Σταυρός Αγιασμού, και η μεγάλη σιδερένια σφραγίδα της Ιεράς Μονής.
Επίσης, σήμερα, σώζονται ελάχιστα βιβλία από τα οποία τα περισσότερα είναι του 19ου αιώνα από το τυπογραφείο της Βενετίας και αρκετά μισοκατεστραμμένα. Η Ιερά Μονή της Παναγίας Πελεκητής υπάγεται στην Ιερά Μητρόπολη Θεσσαλιώτιδος και Φαναριοφερσάλων, ενώ γιορτάζει στις 15 Αυγούστου. Η δεύτερη μεγάλη γιορτή της Μονής είναι στις 8 Σεπτεμβρίου.
Διαβάστε περισσότερα