Η δημοκρατία δεν εξαντλείται στις εκλογές, αλλά πρέπει να γίνεται καθημερινή εμπειρία συμμετοχής στον τόπο όπου ζει ο πολίτης.
Η συζήτηση για την ανασυγκρότηση της Κεντροαριστεράς δεν μπορεί να περιοριστεί στην εσωτερική λειτουργία των κομμάτων ή στην κατάρτιση ενός καλύτερου κυβερνητικού προγράμματος**.
Το βαθύτερο ζητούμενο είναι πώς θα αποκατασταθεί η σχέση του πολίτη με τη δημοκρατία, το κράτος και τη διαδικασία λήψης αποφάσεων σε τοπικό, εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.
Η χαμηλή εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς δεν αποτελεί επικοινωνιακό πρόβλημα που λύνεται με καλύτερα συνθήματα. Είναι ένα βαθύ κοινωνικό και πολιτικό ρήγμα. Οι πολίτες απομακρύνονται επειδή διαπιστώνουν ότι οι προεκλογικές δεσμεύσεις συχνά δεν συνδέονται με τις πολιτικές που τελικά εφαρμόζονται. Αισθάνονται ότι η γνώμη τους δεν μετρά, ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τους ίδιους και ότι το κράτος λειτουργεί είτε ως απρόσωπη γραφειοκρατία είτε ως μηχανισμός εξυπηρέτησης ισχυρών συμφερόντων.
Παράλληλα, οι συλλογικοί θεσμοί που άλλοτε συνέδεαν την κοινωνία με την πολιτική απόφαση έχουν αποδυναμωθεί. Κόμματα, συνδικάτα, επαγγελματικές ενώσεις και κοινωνικές οργανώσεις συχνά λειτουργούν ως κλειστοί χώροι, στους οποίους συμμετέχει ένα περιορισμένο και διαρκώς γηράσκον τμήμα της κοινωνίας. Ο πολίτης δυσκολεύεται να βρει έναν χώρο όπου μπορεί να μιλήσει, να ακουστεί και να δει ότι η παρέμβασή του έχει αποτέλεσμα.
Η δημοκρατία, όμως, δεν μπορεί να περιορίζεται στην κάλπη κάθε τέσσερα χρόνια. Η ψήφος είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Χρειάζεται μια διαρκής δυνατότητα συμμετοχής, ελέγχου και συνδιαμόρφωσης. Ο πολίτης πρέπει να μπορεί να παρεμβαίνει όχι μόνο ως ψηφοφόρος, αλλά και ως κάτοικος μιας γειτονιάς, ως εργαζόμενος, ως γονιός και ως χρήστης δημόσιων υπηρεσιών.
Η κρίση εμπιστοσύνης είναι, επομένως, και κρίση του τρόπου λειτουργίας του κράτους. Όταν ο πολίτης χρειάζεται «μέσο» για να εξυπηρετηθεί στο δημόσιο σύστημα υγείας, όταν χάνεται ανάμεσα σε υπηρεσίες, όταν η ακρίβεια αντιμετωπίζεται σαν φυσικό φαινόμενο και όταν οι δημόσιες προμήθειες παραμένουν αδιαφανείς, η δημοκρατία χάνει την υλική της βάση. Δεν αρκεί να υπάρχουν θεσμοί, αν οι πολίτες τους βιώνουν ως μακρινούς, κλειστούς και ανίσχυρους.
Η προοδευτική απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε ένα ακόμη πιο συγκεντρωτικό «επιτελικό κράτος» ούτε ένα αποδυναμωμένο κράτος που αφήνει την κοινωνία μόνη απέναντι στην αγορά. Χρειάζεται ένα δημοκρατικό κράτος εγγύτητας: επιτελικό στο κέντρο, αποκεντρωμένο στην εφαρμογή των πολιτικών, συμμετοχικό στη γειτονιά, ανοικτό στην τεχνολογία και αυστηρό στη λογοδοσία.
Τα υπουργεία πρέπει να χαράσσουν στρατηγική, να εγγυώνται δικαιώματα, να θέτουν κανόνες, να κατανέμουν πόρους και να αξιολογούν αποτελέσματα. Δεν πρέπει να μικροδιοικούν κάθε δημόσια λειτουργία. Η εφαρμογή των πολιτικών πρέπει να μεταφερθεί όσο γίνεται πιο κοντά στον πολίτη: στις περιφέρειες, στους δήμους, στις κοινότητες και, τελικά, στη γειτονιά.
ΚΕΠ νέας γενιάς: το ΚΕΠ αναλαμβάνει την ευθύνη του αιτήματος
Η πρώτη μεγάλη προγραμματική τομή πρέπει να είναι η ριζική αναβάθμιση των ΚΕΠ. Τα ΚΕΠ νέας γενιάς δεν πρέπει να παραμείνουν σημεία έκδοσης πιστοποιητικών. Πρέπει να εξελιχθούν σε ενιαία σημεία προσωπικής εξυπηρέτησης, φροντίδας και προστασίας δικαιωμάτων.
Αυτό σημαίνει διευρυμένο ωράριο, επαρκές προσωπικό, ενιαία παρακολούθηση κάθε αιτήματος και σαφές χρονοδιάγραμμα απάντησης.
Κάθε υπόθεση πρέπει να αποκτά αριθμό, υπεύθυνο χειριστή και διαδρομή, την οποία θα μπορεί να παρακολουθεί ο πολίτης. Δεν πρέπει να είναι ο πολίτης εκείνος που αναζητά ποια υπηρεσία είναι αρμόδια ή που μεταφέρει δικαιολογητικά από γραφείο σε γραφείο. Το κράτος πρέπει να αναλαμβάνει την ευθύνη να ολοκληρώνει την υπόθεσή του.
Τα ΚΕΠ πρέπει να διασυνδεθούν με το «Βοήθεια στο Σπίτι», τα Κέντρα Κοινότητας, τις κοινωνικές υπηρεσίες των δήμων, τα Κέντρα Υγείας, τα Περιφερειακά Ιατρεία και τους προσωπικούς γιατρούς. Στόχος είναι το κράτος να φτάνει στον πολίτη, ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους, στα άτομα με αναπηρία, στους χρονίως πάσχοντες, στις μονογονεϊκές οικογένειες και στους κατοίκους απομακρυσμένων περιοχών.
Τα ΚΕΠ δεν θα υποκαταστήσουν τις κοινωνικές και τις υγειονομικές υπηρεσίες. Θα αποτελούν το ενιαίο σημείο εισόδου στη δημόσια φροντίδα. Ο πολίτης θα βρίσκει καθοδήγηση για ραντεβού, επιδόματα, κοινωνική υποστήριξη, εργασιακά δικαιώματα, στεγαστική βοήθεια και πρόσβαση στις ψηφιακές υπηρεσίες. Έτσι μειώνεται η γραφειοκρατία, αλλά κυρίως περιορίζεται η αίσθηση εγκατάλειψης.
Η συνέλευση της γειτονιάς
Η δεύτερη μεγάλη τομή είναι η θεσμοθέτηση της δημοκρατίας στη γειτονιά. Η συνέλευση της γειτονιάς δεν πρέπει να αποτελεί μηχανισμό της εκάστοτε δημοτικής αρχής. Πρέπει να είναι ένας κοινός δημοκρατικός θεσμός όλων των κατοίκων.
Αφορά κάθε πολίτη, ανεξάρτητα από κομματική ταυτότητα, ιδεολογική αφετηρία ή εκλογική επιλογή. Η υγεία, η στέγη, η ακρίβεια, οι δημόσιες υπηρεσίες, το σχολείο, η καθαριότητα, το πράσινο, η ασφάλεια και ο δημόσιος χώρος δεν αποτελούν ιδιοκτησία κανενός κόμματος. Είναι κοινά προβλήματα, γύρω από τα οποία άνθρωποι με διαφορετικές αντιλήψεις μπορούν να συζητήσουν, να συνεργαστούν και να ξαναχτίσουν σχέσεις εμπιστοσύνης.
Σε μια διαχειρίσιμη κλίμακα, περίπου εκείνη ενός εκλογικού τμήματος, οι κάτοικοι πρέπει να μπορούν να καταγράφουν ανάγκες, να διαμορφώνουν προτάσεις, να παρακολουθούν έργα και δαπάνες και να συζητούν ζητήματα τοπικής, εθνικής ή ευρωπαϊκής σημασίας που επηρεάζουν τη ζωή τους.
Οι συνελεύσεις δεν πρέπει να είναι περιστασιακές εκδηλώσεις διαβούλευσης χωρίς συνέχεια. Πρέπει να λειτουργούν ως μόνιμοι θεσμοί, με τακτικές συνεδριάσεις, δημόσια πρακτικά, συγκεκριμένες αρμοδιότητες και δυνατότητα υποβολής προτάσεων προς τον δήμο, την περιφέρεια και την κεντρική διοίκηση. Οι αρμόδιοι φορείς πρέπει να υποχρεούνται να απαντούν αιτιολογημένα μέσα σε συγκεκριμένη προθεσμία.
Για σύνθετα ή αμφιλεγόμενα ζητήματα μπορούν να συγκροτούνται και κληρωτές, αντιπροσωπευτικές συνελεύσεις πολιτών. Οι συμμετέχοντες θα ενημερώνονται από ειδικούς και κοινωνικούς φορείς, θα εξετάζουν διαφορετικές απόψεις και θα καταθέτουν τεκμηριωμένες προτάσεις. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι, όταν οι πολίτες διαθέτουν χρόνο, έγκυρη πληροφόρηση και πραγματική αρμοδιότητα, μπορούν να επεξεργαστούν σύνθετα ζητήματα, ξεπερνώντας την πόλωση που κυριαρχεί στην καθημερινή δημόσια συζήτηση.
Το κρίσιμο είναι αυτές οι διαδικασίες να μη λειτουργούν ως μεμονωμένα πειράματα. Χρειάζονται σταθερή χρηματοδότηση, εκπαιδευμένους συντονιστές, αξιολόγηση και πολιτική δέσμευση για τη συνέχεια των προτάσεων. Η συμμετοχή αποκτά νόημα μόνο όταν ο πολίτης γνωρίζει ότι η εργασία του δεν θα καταλήξει σε ένα συρτάρι.
Κοινωνικός λειτουργός και δημοκρατικός συντονιστής της γειτονιάς
Η λειτουργία της γειτονιάς χρειάζεται ανθρώπινη υποστήριξη. Ένας κοινωνικός λειτουργός ή διαμεσολαβητής της γειτονιάς μπορεί να αποτελεί πρόσωπο αναφοράς για τους κατοίκους, να συνδέει ευάλωτα νοικοκυριά με τις δημόσιες υπηρεσίες και να υποστηρίζει οργανωτικά τις συνελεύσεις.
Ο κοινωνικός λειτουργός ή διαμεσολαβητής της γειτονιάς πρέπει να λειτουργεί με σαφείς αρμοδιότητες, επαγγελματική ανεξαρτησία και δημόσια λογοδοσία. Ρόλος του είναι να βοηθά έναν ηλικιωμένο που δυσκολεύεται να εξυπηρετηθεί, ένα άτομο με αναπηρία που δεν έχει πρόσβαση σε υπηρεσίες ή μια οικογένεια που χρειάζεται κοινωνική στήριξη.
Δημόσια ψηφιακή υποδομή, όχι άλλη μία εμπορική πλατφόρμα
Οι συνελεύσεις πρέπει να υποστηρίζονται από μια δημόσια ψηφιακή πλατφόρμα συμμετοχής. Όχι από εμπορικά κοινωνικά δίκτυα που ενισχύουν την πόλωση, την παραπληροφόρηση και την ψηφιακή εκτόνωση χωρίς συλλογική δράση.
Η πλατφόρμα πρέπει να βασίζεται σε ανοικτό λογισμικό, ανοικτά πρότυπα, προσβασιμότητα, προστασία προσωπικών δεδομένων και δημόσιο έλεγχο. Να επιτρέπει την κατάθεση προτάσεων, την αναφορά προβλημάτων, τη συμμετοχή στον προϋπολογισμό, την παρακολούθηση έργων και την ενημέρωση για τις συνελεύσεις.
Με γεωχωρικά εργαλεία μπορεί να αποτυπώνει προβλήματα καθαριότητας, φωτισμού, προσβασιμότητας, πρασίνου, κυκλοφορίας και πολιτικής προστασίας. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθά στην ομαδοποίηση αιτημάτων και στον εντοπισμό επαναλαμβανόμενων προβλημάτων.
Η κόκκινη γραμμή πρέπει να είναι σαφής: η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποφασίζει για δικαιώματα, κοινωνικές παροχές ή πρόσβαση σε υπηρεσίες. Η τελική απόφαση παραμένει ανθρώπινη, αιτιολογημένη και ελέγξιμη.
Λογοδοσία με μετρήσιμα αποτελέσματα
Δήμοι, περιφέρειες και κυβέρνηση πρέπει να δημοσιεύουν ανοικτά δεδομένα και αναφορές για έργα, δαπάνες, χρόνους εξυπηρέτησης, εκκρεμή αιτήματα και ποσοστά επίλυσής τους. Κάθε πολίτης πρέπει να μπορεί να γνωρίζει τι προχωρά, τι καθυστερεί, ποιος έχει την ευθύνη και για ποιον λόγο.
Η διαφάνεια δεν είναι μια πρόσθετη διοικητική υποχρέωση. Είναι προϋπόθεση εμπιστοσύνης. Χωρίς αιτιολογημένες απαντήσεις και δημόσια παρακολούθηση των αποφάσεων, η συμμετοχή μετατρέπεται σε κενό σύνθημα.
Η εμπιστοσύνη δεν επιστρέφει επειδή θα ζητηθεί. Επιστρέφει όταν οι πολίτες βλέπουν ότι το κράτος λύνει προβλήματα, ακούει, απαντά, λογοδοτεί και επιτρέπει στους πολλούς να ελέγχουν την εξουσία.
Για την Κεντροαριστερά, η δημοκρατία εγγύτητας δεν είναι μια περιφερειακή μεταρρύθμιση. Είναι μια κεντρική κατεύθυνση εναλλακτικής διακυβέρνησης. Και επειδή αφορά τη δημοκρατία, δεν μπορεί να απευθύνεται μόνο στους «δικούς μας». Πρέπει να χωρά όλους.
**Το άρθρο αυτό είναι συνέχεια των δύο προηγουμένων: «Κόμμα των μελών και όχι των μηχανισμών» & «Προτάσεις για το κόμμα που παράγει πολιτική».
—
* Ερευνητής στην Ομάδα INFOSTRAG του Εργαστηρίου Βιομηχανικής και Ενεργειακής Οικονομίας του ΕΜΠ και μέλος του Δ.Σ. του Οργανισμού Ανοιχτών Τεχνολογιών(ΕΕΛΛΑΚ).
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr