Στον ριζοσπάστη στοχαστή Ερνστ Μπλοχ (1885-1977) χρωστούμε τη δυναμική οντολογία τού Μη εισέτι-Είναι, κινούμενη στον άξονα μιας ελευθερίας με τον διπλό ρόλο της χειραφέτησης από την καταπίεση και υποταγή και της προσδοκίας για έναν κόσμο ανθρώπινης αξιοπρέπειας, που η πραγμάτωσή του απαιτεί, εκτός από γνώση, την αναγκαία συμβολή της ουτοπίας και του ονείρου/επιθυμίας με βασική αρχή τους την εμψυχωτική δύναμη της ελπίδας.
Υπ‘ αυτή την έννοια ο μη πραγματοποιημένος ακόμη κόσμος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας διαπνέεται από το όραμα μιας δημοκρατίας με σοσιαλισμό ή ενός σοσιαλισμού με δημοκρατία της Ρόζας Λουξεμπουργκ, το οποίο έθεσαν ως ορίζοντα και προοπτική όχι μόνο ο Μπλοχ, αλλά και άλλοι μη δογματικοί μαρξιστές θεωρητικοί και πολιτικοί, από τον Ν. Πουλαντζά έως τον Μπερλινγκουέρ.
Για τον Μπλοχ βασικό προαπαιτούμενο για την υλοποίηση αυτού του οράματος είναι η γνώση της ανθρώπινης ιστορίας ως διπλής κίνησης του πλέγματος («βρόχου» κατά τον Εντ. Μορέν) θεωρίας και πράξης με γνώμονα είτε το αγαθό ως δύναμη θετικότητας και δημιουργίας είτε το κακό ως δύναμη αντίδρασης και καταστροφής.
Ernst Bloch. Φυσικό δίκαιο και ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Μετάφραση: Θ. Γκιούρας, επιστ. επιμέλεια: Μ. Αγγελίδη – Θ. Γκιούρας. Σελ. 442. Εκδοσεισ ΚΨΜ, 2015
Σ’ αυτή την προαπαιτούμενη γνώση της ιστορίας του φυσικού δικαίου ως κατευθυντήριου οδηγού ανταποκρίνεται η μελέτη του Ερν. Μπλοχ, «Φυσικό δίκαιο και ανθρώπινη αξιοπρέπεια», εξετάζοντας ιστορικο-κριτικά και προβληματοποιώντας τη μακραίωνη αναζήτηση ενός φυσικού δικαίου χειραφετητικού χαρακτήρα στο πλαίσιο του ελληνο-δυτικού πολιτισμού αντίστοιχου, σε κάθε γύρισμα των καιρών και των εποχών, με ένα κοινό αίσθημα δικαιοσύνης.
Στην απαρχή της ιστορικής διπλής κίνησης χειραφέτησης και αντίδρασης εντοπίζεται η διάκριση φύσει και νόμω, με βάση την οποία ο Πλάτων υπερασπίστηκε το διαμεσολαβημένο από τη γνώση φυσικό δίκαιο ως έκφραση εναρμόνισης θνητών και αθανάτων με το κοσμοείδωλο της Δίκης εναντίον του θετού δικαίου του ισχυροτέρου που αποφασίζει και επιβάλλει την υποταγή στον Τύραννο/δυνάστη.
Ας σημειωθεί ότι η περίφημη διαμάχη του Πλάτωνα με τους Σοφιστές εντοπίζεται και περιορίζεται στις γνωσιοθεωρητικές επιφυλάξεις του για τη σχετικιστική προσέγγιση του φυσικού δικαίου από τους Σοφιστές με μέτρο της φυσικής και της κοινωνικής τάξης πραγμάτων τον άνθρωπο γενικά και όχι τον επαΐοντα.
Ο Μπλοχ παρακολουθεί την έκπτωση της ελληνικής πόλης που άνοιξε μια μακρά πορεία ορισμών και προβληματισμών περί φυσικού δικαίου, έτσι όπως αυτή εκτείνεται από τους ελληνιστικούς χρόνους στη ρωμαϊκή εποχή, στον χριστιανικό εν συνεχεία Μεσαίωνα των Πατέρων της ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας και του Θωμά Ακινάτη της παπικής Δύσης, ακολούθως, το πέρασμα από την πρώιμη στην Υστερη Αναγέννηση έως τους Νεότερους χρόνους και τις ριζικές κοινωνικοπολιτικές διαφοροποιήσεις της ισχύουσας τάξης πραγμάτων που επήλθαν στο μεταξύ, ανοίγοντας παραπέρα τον δρόμο ώς τη σύγχρονη εποχή που εγκαινίασαν η Αμερικανική Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας με επίκεντρο τα ατομικά δικαιώματα του ανθρώπου, όσο και η Γαλλική Επανάσταση με την τριπλή αρχή ελευθερίας, ισότητας, αδελφότητας ως παρακαταθήκη για τον 19ο και τον 20ό αιώνα, απραγματοποίητη μέχρι και σήμερα, καθώς η πραγμάτωση της καθεμιάς χωριστά από τις άλλες δεν ανταποκρίνεται σε όσα ακόμη αξιώνουν στη λογική και πραγματική τους συνάφεια και οι τρεις από το πρόσωπο/πολίτη/μέλος της αστικο-δημοκρατικής και παραπέρα της δημοκρατικο-σοσιαλιστικής κοινωνίας.
Για τον Ερν. Μπλοχ η «τρίχρωμη κραυγή» που ορθώθηκε με τη Γαλλική Επανάσταση εξακολουθεί να ηχεί σε όλη την ιστορική διαδρομή της μέχρι και σήμερα, που συντελείται το πέρασμα από το αστικό φιλελεύθερο κράτος δικαίου στο φασιστικό κράτος απόφασης ισχύος και αδικίας, καθώς από τα τέλη του 19ου αι. δεν έπαψε να καιροφυλακτεί, να υλοποιείται και να ανατρέπεται με δύο πρωτοφανούς φονικότητας Παγκόσμιους Πολέμους.
Είναι το ίδιο καθεστώς που με την έναρξη του παγκοσμιοποιημένου χρηματιστηριακού καπιταλισμού συμβόλισε η πτώση του Τείχους του Βερολίνου και το οποίο ξεδιπλώνεται με τη διάλυση ανίσχυρων κρατών και την κήρυξη πολέμων απόλυτης έχθρας εναντίον αμάχων μέσω της στρατοκρατικής πρακτικής που καταργεί τη δικαιική και την ηθική διάσταση της πολιτικής.
Πρόκειται για το πολιτικό που χωρίς αιδώ και δίκη υποτάσσει στην τεχνοδικία ως πεπρωμένο και μοίρα τον γήινο πλανήτη, ενόσω αυτός καταστρέφεται με συνεχείς πολεμικές συρράξεις και μαζί ερημώνεται με την ξηρασία που μαίνεται μπρος στα κλειστά μάτια διψασμένων για φαντασμαγορία καταναλωτών.
Η έκδοση του έργου «Φυσικό δίκαιο και ανθρώπινη αξιοπρέπεια» συνέπεσε με την όρθωση του Τείχους του Βερολίνου και τη φυγή του Μπλοχ από τη Λιψία στη Δυτική Γερμανία το 1961, όταν ακόμη η οντολογία τού Μη εισέτι-Είναι, που προοιωνιζόταν τη χειραφέτηση από το δόγμα της κατίσχυσης και την προσδοκία ενός καλύτερου κόσμου, αναθέρμαινε την αρχή της ελπίδας για μια δημοκρατία πέραν της τυπικής δημοκρατίας του φιλελεύθερου κράτους δικαίου και της μόνιμης προδιάθεσης και ροπής του στο φασιστικό κράτος της αδικίας, αλλά και πέραν του σοβιετικού σταλινοποιημένου κρατικού μηχανισμού και την κατάργηση της ηθικο-δικαιικής διάστασης της εσωτερικής του πολιτικής.
Σήμερα η προοπτική εξόδου από την υποτέλεια και μεταμόρφωσης του επιχειρηματία της ελεύθερης αγοράς σε χειραφετημένο πρόσωπο/μέλος μιας κοινωνίας ίσων και αλληλέγγυων πολιτών φαίνεται άτοπη και ανεδαφική, ενώ μετέχει στην υπόγεια διαδικασία του επιγενόμενου που, εκτός από την ιστορική γνώση, απαιτεί κριτικό αναστοχασμό στα πρακτικά πεδία του δικαίου, της νομοθεσίας και της αξιακής ηθικής.
Με το σκεπτικό μιας μη απογοητευμένης ελπίδας για έναν καλύτερο κόσμο, τα τέσσερα τελευταία κεφάλαια του έργου επιτρέπουν στον αναγνώστη να παρακολουθήσει το πέρασμα από το ιστορικό παρελθόν/παρόν στο μέλλον του φυσικού δικαίου, που η υλοποίησή του απαιτεί προβληματοποίηση του αυθαίρετου διαχωρισμού του δικαίου σε υποκειμενικό και σε αντικειμενικό όσο και της λύσης της αστικής αντίθεσης τους στο πλαίσιο μιας ιστορικο-διαλεκτικής πραγματικότητας όπως εξυφαίνεται στο σχέδιο μιας δικαιικής ουτοπίας, στήνοντας εννοιακές γέφυρες μεταξύ δικαίου και ηθικότητας ως κατευθυντήριο γνώμονα για την υλοποίησή της με βάση τις αδιαχώριστες πλέον και οργανικά αλληλένδετες αρχές της ελευθερίας, της ισότητας και της αδελφότητας που θα ρυθμίζουν και θα κανονίζουν τη ζωή των προσώπων/μελών/πολιτών σε κοινωνίες και πολιτεύματα, για τα οποία αφήνει χώρο ο μαρασμός της αστικής κοινωνίας και του φιλελεύθερου κράτους δικαίου.
Σε αυτά τα νέα έλλογα κοινωνικο-πολιτικά μορφώματα, σχεδιασμένα στο πεδίο της ουτοπιστικής που συγκροτεί ο Ιμ. Βαλερστάιν τρεις δεκαετίες αργότερα, έθιμα, έθος και δίκαιο είναι αδιαχώριστα από την ηθικότητα και την υψηλή ηθική του ήθους.
Με αποτέλεσμα να γίνονται σεβαστά τα προσωπικά ηθικά δικαιώματα της συνειδησιακής ελευθερίας σε συνάφεια με τα συλλογικά δικαιικά καθήκοντα, που εν είδει ετεροκαθορισμένων γενικών εντολών/καθηκόντων καθιστούν δυνατή την ειρηνική ή και αλληλέγγυα συνύπαρξή τους με την ηθική προσώπων/μελών/πολιτών φορέων πολλαπλών και διαφορετικών βουλήσεων στο εσωτερικό μιας όχι πλέον αστικής πολιτικής κοινωνίας. Διαβάζουμε χαρακτηριστικά: «Κάθε αμοιβαία υποκατάσταση της πολιτικής και της ηθικής είναι κίβδηλη. Αυτό όμως που ισχύει είναι το εξής: Η ηθική για να μπορεί να μην είναι υποκριτική και ιδεολογική, απαιτεί τη οικοδόμηση ενός δημοσίου δικαίου και αυτή η οικοδόμηση έχει την επικάλυψή της αλλά και την αναγκαστική προπαρασκευή της στη σφαίρα της ηθικής» (βλ. όπ. σ. 343).
Απαιτείται, δηλαδή, ένας νέος συνδυασμός δικαίου και αγαθού που για αιώνες υπήρξαν διαχωρισμένα. Οπως αποκαλυπτικά ωστόσο σημειώνει ο Μπλοχ, πέρα από τη σκόνη και την υποκρισία της ηθικής, υπάρχουν πράγματα στην ηθική συνείδηση που ανήκουν στο αύριο και στο μεθαύριο. Που δεν είναι δηλαδή ακόμη γνωστά και που η λογοτεχνία και η Ιστορία ενδέχεται να μας αποκαλύψουν ώστε να γραφτεί μια νέα ηθική στα μέτρα της αξίωσης των καταπιεσμένων, στο πεδίο της ουτοπιστικής, με τη μορφή ανιδιοτελούς απόφασης για αμοιβαία βοήθεια (βλ. όπ. σ. 344). Πράγμα που υπογραμμίζει την απραγματοποίητη μέχρι τώρα αξίωση για τον Ανθρωπο-σκοπό και όχι μέσο.
*Ομότιμη καθηγήτρια Φιλοσοφίας, συγγραφέας
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr