Το έργο του Κύρκου Δοξιάδη δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις. Μέσα από τις μελέτες του για την ιδεολογία, τις νεωτερικές μορφές εξουσίας, τη φουκοϊκή σκέψη και τον νεοφιλελευθερισμό, ο Δοξιάδης έχει διαμορφώσει μια συνεκτική θεωρητική διαδρομή στον χώρο της κοινωνικής θεωρίας. Το νέο του βιβλίο, «Φασισμός και καπιταλισμός: Η ολοκλήρωση μιας σχέσης», δεν εγγράφεται απλώς οργανικά σε αυτή τη διαδρομή, αλλά επιχειρεί να διανοίξει εκ νέου τη συζήτηση γύρω από τη σχέση φασισμού και καπιταλισμού, αναδεικνύοντας ένα από τα θεμελιώδη θεωρητικά επίδικα της σύγχρονης κοινωνικής και πολιτικής θεωρίας: τη δομική συνάρθρωση φασισμού και καπιταλισμού.
Το βιβλίο αναπτύσσεται σε δύο αυτοτελή αλλά αλληλένδετα μέρη. Στο πρώτο μέρος, ο Δοξιάδης σκιαγραφεί την εννοιολογική μήτρα και τις ιδεολογικές συνιστώσες του σύγχρονου «φασιστικού καπιταλισμού», αναπτύσσοντας τη θέση ότι ο αυταρχισμός δεν συνιστά ιστορική παρέκκλιση αλλά εγγενές χαρακτηριστικό των ίδιων των κοινωνικών σχέσεων που θεμελιώνουν τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Υπό αυτό το πρίσμα, η κρατική καταπίεση, η πειθάρχηση των εργασιακών σχέσεων και η ηθική καταξίωση της ίδιας της εκμετάλλευσης δεν συνιστούν διακριτά φαινόμενα αλλά αλληλένδετες εκφάνσεις μιας κυβερνώσας ορθολογικότητας που οργανώνει και νομιμοποιεί τις σύγχρονες μορφές εξουσίας. Ωστόσο, ο Δοξιάδης δεν περιορίζεται στην ανάδειξη του αυταρχικού χαρακτήρα του καπιταλισμού, αλλά, μέσα από μια κριτική συνομιλία με τον Μαρξ, τον Φουκό και τον Αλτουσέρ, ανιχνεύει τα κοινά ιδεολογικά χαρακτηριστικά καπιταλισμού και φασισμού: την απέχθεια προς τις οικουμενικές αξίες του Διαφωτισμού, την απεύθυνση σε καθυποταγμένες λαϊκές μάζες και το μίσος απέναντι στην οργανωμένη μαρξιστική Αριστερά. Με αυτή την έννοια, η επιστροφή της απολυταρχίας εμφανίζεται όχι ως ιστορική εξαίρεση αλλά ως έκφραση των μετασχηματισμών που διαπερνούν τις καπιταλιστικές σχέσεις κυριαρχίας.
Λαμβάνοντας υπόψη τις πολιτικές και κοινωνικές μεταλλάξεις του ασύδοτου πλέον καπιταλισμού, ο Δοξιάδης υποστηρίζει ότι ο σύγχρονος φασισμός δεν εξαντλείται στις ιστορικές μορφές του μεσοπολέμου, αλλά ενσωματώνεται στους κρατικούς και οικονομικούς μηχανισμούς κυριαρχίας, μετατοπίζοντας το επίκεντρο του φαινομένου από το πρόσωπο του «φασίστα» ηγέτη στον θεσμό ενός ολοένα και πιο αυταρχικού κράτους μέσω της σύμπλευσής του με το επιχειρηματικό κεφάλαιο.
Κύρκος Δοξιάδης | Φασισμός και καπιταλισμός: Η ολοκλήρωση μιας σχέσης | Σελ. 214 | Εκδόσεις Τόπος, Αθήνα, 2026
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη θεωρητική βαρύτητα αποκτά η έννοια της «ηθικής ηλιθιότητας», μέσω της οποίας ο Δοξιάδης χαρτογραφεί το πολιτιστικό εποικοδόμημα του «φασιστικού καπιταλισμού», αναλύοντας τους «επικοινωνιακούς» ιδεολογικούς μηχανισμούς που καθιστούν δυνατή την οικοδόμηση της συναίνεσης από τους ίδιους τους εξουσιαζόμενους. Κομβική θέση στην επιχειρηματολογία του κατέχει η έννοια της «υποαξίας», με την οποία επιχειρεί να καταδείξει τη διεύρυνση της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης από τη σφαίρα της παραγωγής στη σφαίρα της κατανάλωσης, υποστηρίζοντας ότι οι λαϊκές τάξεις υφίστανται πλέον μια μορφή «διπλής εκμετάλλευσης»: ως εργαζόμενοι και ως καταναλωτές. Επομένως, η «ηθική ηλιθιότητα» συνιστά έναν ιδεολογικό μηχανισμό φυσικοποίησης της απόσπασης υπεραξίας στο πολιτικό επίπεδο, της απόσπασης «υποαξίας» στο οικονομικό επίπεδο και του σύγχρονου «οπαδισμού» στο ιδεολογικό επίπεδο, στοιχειοθετώντας έτσι τους τρεις καίριους μηχανισμούς συστηματικής υποτίμησης των λαϊκών τάξεων εντός του κοινωνικού σχηματισμού.
Έχοντας πραγματευθεί τους θεμελιακούς αλλά και πραγματολογικούς όρους σύγκλισης μεταξύ καπιταλισμού και φασισμού, το δεύτερο μέρος του βιβλίου επιχειρεί μια γενεαλογία της σύγχρονης κοινοβουλευτικής Αριστεράς, εστιάζοντας στις στρατηγικές αντιφάσεις και τα όρια του πολιτικού της προτάγματος. Ενδεικτική είναι η ανάλυση της διττής γενεαλογίας του ΣΥΡΙΖΑ, μέσα από την οποία ο Δοξιάδης προχωρά σε μια κριτική διερεύνηση της «παγίδας του νομικισμού», της τάσης δηλαδή να αντιμετωπίζονται τα κατεξοχήν πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα ως ζητήματα τήρησης ή παραβίασης της νομιμότητας, αφήνοντας στο περιθώριο την κριτική των ίδιων των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων. Κατά συνέπεια, για τον Δοξιάδη, το διακύβευμα της σημερινής κοινοβουλευτικής Αριστεράς δεν είναι απλώς η υπεράσπιση της νομιμότητας ή των δημοκρατικών θεσμών, αλλά η ανασυγκρότηση ενός αριστερού πολιτικού προτάγματος που διατηρεί τον αντικαπιταλισμό ως ριζοσπαστικό αίτημα στον ορίζοντα του κοινωνικού μετασχηματισμού. Διότι, όπως τονίζει ο συγγραφέας, παραφράζοντας τη γνωστή ρήση του Πουλαντζά, «ο καπιταλισμός είναι αυταρχικός ή δεν είναι καπιταλισμός».
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr