Γνώρισα δεκάδες γυναικείες προσωπικότητες που έγραψαν ιστορία με τη δράση, το έργο, την προσφορά τους. Ξεχωριστή, με σπάνιο χαρακτήρα, μόρφωση και απέραντο σεβασμό στον άνθρωπο ήταν η Φαλίτσα Ρίτσου.
Το «αστέρι» του, όπως την αποκαλούσε ο Γιάννης Ρίτσος. Η «γιατρούδενα» της Σάμου, που μέχρι σήμερα θυμούνται την ευεργετική και θεραπευτική της επίδραση πάνω τους. Η αγωνίστρια της ΕΠΟΝ, που κέρδισε τις καρδιές όλων.
Γιατρός στη Σάμο που πραγματικά στάθηκε άξια στο πλευρό του ποιητή Γιάννη Ρίτσου, γιατί ήταν η ίδια ένας ανεκτίμητος άνθρωπος. Διακρινόταν όχι μόνο για τις γνώσεις της ή για τις επιδόσεις στη δουλειά της αλλά και για την απέραντη καλοσύνη της. Στη Σάμο ακόμη μιλάνε για το πόσο βοήθησε κόσμο και πόσο, χωρίς να έχει τα εργαστήρια και τη δυνατότητα των εξετάσεων, ήταν πάντα σίγουρη για τις γνωματεύσεις της. Επιβεβαιώνονταν άλλωστε και από τα νοσοκομεία της Αθήνας.
Ο Γιάννης Ρίτσος έλεγε συχνά ότι αν δεν συναντούσε στη ζωή του τη Φαλίτσα, δεν θα παντρευόταν. Αυτό εξηγείται εύκολα από το γεγονός ότι η ίδια ήταν ένας απόλυτα ανιδιοτελής άνθρωπος, χωρίς απαιτήσεις, αφοσιωμένη στο έργο της, στην οικογένειά της και στην ποίηση του Ρίτσου από την άλλη.
-Κυρία Φαλίτσα πώς θα κρίνατε το πνευματικό έργο του Γιάννη Ρίτσου;
Πρώτα απ’ όλα θα μπορούσα να πω ότι το ποιητικό του έργο ήταν τόσο μεγάλο, τόσο βαθύ και τόσο ανθρώπινο, που πάρα πολλοί διανοούμενοι, αξιόλογοι άνθρωποι, συγκινηθήκανε και στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και μιλήσανε με ενθουσιώδη λόγια γύρω απ’ την ποίησή του. Πρώτος υπολογίσιμος θαυμαστής του Ρίτσου ήταν ο μεγάλος μας ποιητής Κωστής Παλαμάς, που έγραψε εκείνο το περίφημο «Το ποίημά σου το πικρό το ζουν ιχώρ κι αιθέρας / καθάριος όρθρος της αυγής, μηνάει το φως της μέρας. / Σε μια φρικίαση τραγική χαμoγελάει μιας πλάσης / ρυθμός. Παραμερίζουμε, ποιητή, για να περάσεις». Εκτός όμως από τους Ελληνες πνευματικούς ανθρώπους, μιλήσανε και άλλοι πνευματικοί άνθρωποι που ζήσανε στο εξωτερικό, όπως ο Νερούντα, όταν πήρε το Βραβείο Νόμπελ, είπε ότι αυτό το βραβείο έπρεπε να δοθεί στον Ελληνα ποιητή Γιάννη Ρίτσο. Και ο μεγάλος επίσης Αραγκόν, ο ποιητής ο Γάλλος, είπε ότι αυτό το τράνταγμα της μεγαλοφυΐας πρώτη φορά το νιώθω από την ποίηση του Γιάννη Ρίτσου.
-Τι σημαίνει για εσάς ιδεολογία;
Η ιδεολογία δεν είναι κάτι που πηγάζει από έξω ή από πάνω. Πηγάζει από μια ορισμένη κοινωνική πραγματικότητα και από την επαφή μας με τους συνανθρώπους. Τα προβλήματα του ενός δεν είναι μόνο δικά του, αλλά όλων. Οταν λοιπόν συμμετέχουμε στον γενικό προβληματισμό, τότε από συγκίνηση, από συναίσθημα, φτάνουμε να σχηματίζουμε μία συγκεκριμένη ιδέα. Το θέμα είναι πως έπρεπε να είναι καλύτερα τα πράγματα για όλους, όχι για τον έναν. Ετσι δημιουργείται η ιδεολογία. Δεν έρχεται από πάνω να μας επιβληθεί και να ρυθμίσουμε τη ζωή μας με βάση μια ορισμένη ιδεολογία, αλλά πηγάζει από μια προσωπική και κοινωνική ταυτόχρονα αναγκαιότητα από συγκινήσεις, από βιώματα που τα διαπιστώνουμε κάθε μέρα. Και δεν υπάρχει κάποιος που μπορεί να λέγεται ΑΝΘΡΩΠΟΣ και να μην είναι εναντίον της αδικίας, της εκμετάλλευσης, του πολέμου. Ερχεται λοιπόν η ιδεολογία σαν επιστέγασμα διαπιστώσεων και κοινωνικών αναγκών.
Γιάννης και Φαλίτσα Ρίτσου
Αγωνίστρια και γιατρός
Η Γαρυφαλιώ (Φαλίτσα) Γεωργιάδου-Ρίτσου γεννήθηκε στις 7 Νοεμβρίου του 1920 στο Μεσαίο Καρλόβασι. Η οικογένειά της ήταν αστική. Ο παππούς της από την πλευρά του πατέρα της, ο Μανουήλ Γεωργιάδης, ήταν δικαστής. Ο Μανουήλ Γεωργιάδης είχε πέντε παιδιά, τέσσερα αγόρια και μία κόρη. Από τα αγόρια οι δύο σπούδασαν γιατροί, ο πατέρας της Φαλίτσας έγινε δικαστής και ο τέταρτος, καθηγητής στην εμπορική σχολή Καρλοβασίου.
Ο πατέρας της εγκατέλειψε τον δικαστικό κλάδο, γιατί είχε συνεχείς μεταθέσεις και έβαλε βέτο η Μαρία Μανταφούνη, η μητέρα της Φαλίτσας, για να επιστρέψουν στο Καρλόβασι, όπου έγινε συμβολαιογράφος.
Η μητέρα της, Μαρία Μανταφούνη, ήταν η μόνη κόρη σε οικογένεια με έξι αγόρια. Οι Μανταφούνηδες ήταν οικογένεια καραβοκύρηδων και εμπόρων κρασιού και καπνού. Κοσμοπολίτες, με ταξίδια στο εξωτερικό, έφερναν πάντα στην επιστροφή τους αντικείμενα περίεργα και άγνωστα στη μικρή πόλη, όπως την πρώτη φωτογραφική μηχανή στο Καρλόβασι, ή λιχουδιές που ώς τότε μόνο ακουστά της είχαν: χαβιάρια κ.λπ.
Οι Μανταφούνηδες, σε αντίθεση με τους Γεωργιάδηδες που ήταν βενιζελικοί, ήταν φιλοβασιλικοί μέχρι κόκαλο. Η Ερη, η κόρη τους, στο σπίτι της στη Σάμο σήμερα έχει ενθυμήματα από πορσελάνες με τους βασιλείς Ολγα και Γεώργιο κρεμασμένα στον έναν τοίχο και στον απέναντι κρεμασμένο πίνακα του χαράκτη Δημήτρη Παπαγεωργίου με κορμί ακέφαλο, γυμνό, ζωσμένο φυσεκλίκια, που απ’ το λαιμό του ξεπηδάει κυπαρίσσι και που κρατάει μαχαίρι και δίπλα του το κομμένο κεφάλι του Αρη Βελουχιώτη. «Εικονογράφηση μιας τυπικής ελληνικής οικογένειας».
Η Γαρυφαλιώ ήταν η δεύτερη από τις τρεις κόρες του Γεωργίου Γεωργιάδου και της Μαρίας Μανταφούνη. Πρώτη κόρη ήταν η Τριανταφυλλιώ και τελευταία η Ιωάννα. Από τις τρεις τους ήταν εκείνη που είχε «έφεση στα γράμματα». Τελειώνοντας το δημοτικό σχολείο στο Καρλόβασι, η Γαρυφαλιώ αναγκάστηκε να αφήσει την πόλη της για να παρακολουθήσει το Γυμνάσιο στο χωριό του Μαραθοκάμπου, που βρίσκεται στο νοτιοδυτικό μέρος της Σάμου.
Το Καρλόβασι, έχοντας έντονη εμπορική δραστηριότητα, είχε ανάγκη κυρίως από λογιστές, έτσι, αντί για Γυμνάσιο, η πόλη είχε Εμπορική Σχολή, από όπου αποφοιτούσαν εξαιρετικοί λογιστές, αλλά φυσικά οι απόφοιτοι δεν μπορούσαν να εισαχθούν στο πανεπιστήμιο. Η Γαρυφαλιώ όμως είχε ως στόχο το πανεπιστήμιο έτσι σε ηλικία δώδεκα ετών εγκατέλειψε την οικογενειακή στέγη, την οποία επισκεπτόταν μόνο τις Κυριακές και τις διακοπές. Την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν συγκοινωνίες και οι μετακινήσεις δεν ήταν εύκολες, το κοριτσάκι λοιπόν έμενε μόνιμα στον Μαραθόκαμπο σε ένα δωμάτιο που του νοίκιασαν στο σπίτι μιας συμπαθητικής, όπως έλεγε η ίδια η Γαρυφαλιώ, γριούλας.
Ηταν άριστη μαθήτρια. Αγαπούσε τα φιλολογικά μαθήματα και ήθελε να γίνει αρχαιολόγος. Ομως όταν πλησίαζε ο καιρός να τελειώσει το Γυμνάσιο, ο πατέρας της, ο Γεωργιάδης, της είπε να σπουδάσει Ιατρική, διότι έτσι θα έχει ένα εξασφαλισμένο μέλλον. Ο γιατρός της οικογένειας των Μανταφούνηδων ήταν γνωστός για την τσιγκουνιά του.
Στην Ιατρική Αθηνών
Ετσι, λοιπόν, με τις οδηγίες του πατέρα της και σεβόμενη την επιθυμία του, βρέθηκε η Γαρυφαλιώ στην Αθήνα για να σπουδάσει Ιατρική. Εκεί τη βρήκε η Κατοχή και εκεί αποκλείστηκε. Μέχρι την Απελευθέρωση έμενε στο σπίτι του αδελφού της μητέρας της, του Κλεάνθη Μανταφούνη, που ήταν έμπορος στην Αθήνα. Με το κλείσιμο των πανεπιστημίων και τα όσα δεινά προκάλεσε η Κατοχή και η μετακατοχική περίοδος, άργησε να πάρει το πτυχίο της και την ειδικότητα του παθολόγου. Ανοιξε το ιατρείο της στο Καρλόβασι μόλις το 1954. Πρόσφερε επί 35 χρόνια αγόγγυστα, μέσα σε φοβερά αντίξοες συνθήκες, γιατί ήταν η μοναδική γυναίκα γιατρός και γιατί η ζωή στην επαρχία ήταν πολύ σκληρή και δύσκολη τα χρόνια εκείνα. Ως νέα επιστήμονας, μαζί με όλα τα άλλα προβλήματα είχε να αντιμετωπίσει και τη δυσπιστία των ανδρών συναδέλφων της, όμως λόγω χαρακτήρα –ήταν φιλότιμη, ήπια, ήρεμη, εργατική– σιγά σιγά κέρδισε την εμπιστοσύνη όλων.
Διάβαζε συνέχεια για να ενημερώνεται για την επιστήμη της. Είχε ένα βιβλίο πάντα ανοιχτό και την κάθε περίπτωση τη μελετούσε. Οι διαγνώσεις της ήταν πάντα άψογες. Είχε εμπειρία και αισθητήριο. Εκανε χειρουργικές μικροεπεμβάσεις και στο υπόγειο του σπιτιού είχε εργαστήρι όπου, ελλείψει μικροβιολόγου, έκανε αναλύσεις ούρων.
Τη δεκαετία του 1950-1960, οι χωρικοί ήταν πολύ φτωχοί άνθρωποι σε έναν ρημαγμένο τόπο από τον Εμφύλιο και Β΄ Παγκόσμιο. Από τους φτωχούς αγρότες δεν έπαιρνε χρήματα, όμως, περήφανοι άνθρωποι εκείνοι, την πλήρωναν πολλές φορές «σε είδος» προσφέροντάς της αμύγδαλα, καρύδια, φρούτα, κεντήματα. Τα δείγματα που έδιναν οι αντιπρόσωποι φαρμάκων για να κάνουν γνωστά τα προϊόντα κάποιας φαρμακευτικής εταιρείας τα κρατούσε σε ένα ντουλάπι και τα έδινε σε φτωχούς που δεν είχαν χρήματα για φάρμακα.
Η γνωριμία με τον Ρίτσο
Τον Γιάννη Ρίτσο τον γνώρισε στην Κατοχή στην Αθήνα. «Η μάνα μου μπήκε στην ΕΠΟΝ», λέει η Ερη. «Στην παρέα της των ΕΠΟΝΙΤΩΝ ήταν ο λογοτέχνης Αντρέας Φραγκιάς, μυθιστοριογράφος και δημοσιογράφος, που γνώριζε τον Ρίτσο. Ηξερε ότι είχε μεγάλη βιβλιοθήκη αλλά ότι δεν δανείζει βιβλία. Πρότειναν στη Γαρυφαλιώ να πάει να ζητήσει από τον Ρίτσο ένα βιβλίο για έναν άρρωστο φίλο τους γιατί ήταν γνωστή για την τάξη της, την επιμέλειά της και την καθαριότητά της». Πήγε να δανειστεί και έτσι γνωρίστηκαν και έγιναν ζευγάρι. Παντρεύτηκαν το 1954 και η Φαλίτσα εγκαταστάθηκε μόνιμα στη Σάμο. Ο Γιάννης Ρίτσος παρέμεινε στην Αθήνα όπου δούλευε στον εκδοτικό οίκο Γκοβόστη.
Διαβάστε περισσότερα