«Τίποτα δεν πουλάει καλύτερα από το μαγικό φίλτρο
που υπόσχεται να θεραπεύσει»
Ιπποκράτης
Για το τραγικό, αλλά ταυτόχρονα αποκαλυπτικό για την κοινωνική μας πραγματικότητα γεγονός του θανάτου του Γιώργου Μαζωνάκη έχουν γραφτεί πολλά. Το επίκαιρο ερώτημα που αναδύεται είναι γιατί γοητεύει τους ανθρώπους η παραϊατρική;
Κάποτε οι παλιοί κομμουνιστές, μέσα από έναν μηχανισμό ιδεοληψίας, πίστευαν ότι στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες υπήρχαν θεραπείες που εμείς δεν γνωρίζαμε. Σήμερα, ένα μεγάλο ποσοστό ανθρώπων έχει δυσπιστία προς οτιδήποτε θεωρεί συστημικό και γοητεύεται από αυτό που εξωραϊσμένα αποκαλείται εναλλακτικό, κι ας είναι ατεκμηρίωτο και αντιεπιστημονικό.
Ιδιαίτερα μεγάλη είναι η δυσπιστία προς τις μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες, τα φάρμακα και κυρίως τα εμβόλια που παράγουν. Υπάρχουν βέβαια και άλλοι λόγοι.
Η Ιατρική συνήθως δεν μιλάει με βεβαιότητες, οι θεραπείες μπορεί να είναι δύσκολες, επώδυνες ή μακροχρόνιες και τα αποτελέσματα όχι πάντα δεδομένα. Οπως είναι και η πραγματική ζωή. Η παραϊατρική μιλά με βεβαιότητες και δίνει μαγικές εξηγήσεις για τα πάντα, οι δε «θεραπείες» είναι συνήθως εύκολες, ανώδυνες και ριζικές.
Ο χρόνος που διαθέτει ο γιατρός στον ασθενή είναι περιορισμένος στα νοσοκομεία και στην ιατρική εν γένει, κι αυτό είναι πραγματικό πρόβλημα, ενώ είναι πλουσιοπάροχος στις «εναλλακτικές» συνεδρίες.
Η διάθεση διαφοροποίησης από τον συρμό και η γοητεία της ανεξάρτητης, διαφορετικής άποψης είναι επίσης σημαντικός λόγος.
Σε μια πρόσφατα δημοσιευμένη πανελλαδική έρευνα, μεταξύ των άλλων στην ερώτηση αν έχει βρεθεί το φάρμακο για τον καρκίνο και κάποιοι το κρύβουν, το 35,2% απάντησε θετικά κι ένα 15,2% δεν τοποθετήθηκε. Σχετικά με τη θεωρία ότι μπορεί να μας ψεκάζουν, το 18,9% απάντησε θετικά και το 9% δεν τοποθετήθηκε.
Δεν είναι προφανώς αφελείς όλοι όσοι πιστεύουν τέτοιες δοξασίες. Υπάρχουν και πολλοί ευφυείς και επιστήμονες ανάμεσά τους και το φαινόμενο υπερβαίνει κατά πολύ τη ρατσιστική θεώρηση περί αφελών και ψεκασμένων. Δείτε για παράδειγμα την κ. Καρυστιανού, μια έξυπνη γυναίκα που πήγε στη Βρετανία για εξειδίκευση στην παιδοκαρδιολογία, αλλά τελικά την κέρδισε η εναλλακτική «ιατρική» (ομοιοπαθητική, κβαντική κ.λπ.). Σε μια χώρα μάλιστα σαν τη Μ. Βρετανία, της οποίας το Εθνικό Σύστημα Υγείας (NHS) με επίσημη ανακοίνωσή του δηλώνει ότι η ομοιοπαθητική δεν είναι πιο αποτελεσματική από ένα εικονικό φάρμακο (placebo).
Μια «ειδικότητα» της παραϊατρικής που ονομάζεται ιριδολογία ισχυρίζεται ότι με επισκόπηση της ίριδας εντοπίζει απομακρυσμένα νοσήματα. Σε μια πειραματική μελέτη (BMJ 1988) οι μισοί ήταν υγιείς και οι άλλοι μισοί είχαν χολολιθίαση. Οι «ιριδολόγοι» ισχυρίζονται ότι η χολολιθίαση έχει συγκεκριμένο «σημάδι» στη δεξιά ίριδα. Οι φωτογραφίες της ίριδας δόθηκαν σε πέντε έμπειρους «ιριδολόγους». Η διάμεση διαγνωστική ακρίβεια ήταν 51%, ουσιαστικά δηλαδή οι διαγνώσεις ήταν εντελώς στην τύχη. Βλέποντας αυτή τη μελέτη αλλά και άλλες με ταυτόσημα αποτελέσματα, κάποιος που εμπιστεύεται αυτές τις μεθόδους λογικά θα σκεφτόταν: μήπως κάπου πιστεύω λάθος;
Να είστε σίγουροι ότι ελάχιστοι θα σκεφτούν έτσι. Η πλειονότητα, μέσω μηχανισμού προστασίας πεποίθησης, θα βρει χίλια επιχειρήματα για να το αμφισβητήσει. Ποιος χρηματοδότησε τη μελέτη, υπήρχαν συμφέροντα από πίσω, τι αριθμός συμμετείχε και άλλα πολλά. Ολα είναι εγκεφαλική νευροφυσιολογία που καθορίζεται από γενετικούς και επιγενείς παράγοντες. Πρώτα ανιχνεύει ο εγκέφαλος τη σύγκρουση με την προϋπάρχουσα πεποίθηση και σηματοδοτεί ότι αυτό που βλέπω δεν ταιριάζει με αυτό που πιστεύω. Ακολουθεί συναισθηματική αντίδραση. Η αμυγδαλή, η νήσος του Reil και άλλα δίκτυα που σχετίζονται με τη συναισθηματική σημασία του ερεθίσματος εμπλέκονται. Εάν η πεποίθηση μάλιστα είναι στενά συνδεδεμένη με την ταυτότητα του ατόμου, η αντίθετη πληροφορία μπορεί να βιωθεί ως απειλή για την εικόνα που έχει για τον εαυτό του. Τότε μπαίνει περισσότερο στο παιχνίδι ο προμετωπιαίος φλοιός, που ελέγχει τις ανώτερες γνωστικές λειτουργίες, αλλά αντί να αξιολογήσει ουδέτερα τα δεδομένα, θα δώσει βαρύτητα και θα προστατεύσει την ήδη υπάρχουσα ισχυρή πεποίθηση. Και όσο πιο μεγάλη πεποίθηση και ευφυΐα, τόσο περισσότερα τα αντεπιχειρήματα.
Δείτε το ίδιο στην πολιτική. Τα δεδομένα συνήθως δεν ερμηνεύονται αντικειμενικά αλλά με βάση την προϋπάρχουσα πεποίθηση. Ολα είναι αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης και επηρεασμού του προμετωπιαίου φλοιού, που ελέγχει τις ανώτερες νοητικές λειτουργίες, από τα κέντρα του συναισθήματος. Κάπου εκεί στηρίζεται και ο μύθος όπου η πέρδικα και η κουκουβάγια θεωρούν η καθεμιά το δικό της παιδί ομορφότερο. Πεποιθήσεις βάσιμες και αστήρικτες πάντα θα υπάρχουν. Σημασία έχει να υπάρχει θεσμική θωράκιση από κάθε είδους τσαρλατάνους και κερδοσκόπους. Και επίσης, μια και μιλάμε για υγεία, ο υπουργός Υγείας της χώρας να μην πουλάει πνεύμα και νανογιλέκα.
*Τ. Διευθυντής Παθολογικής Κλινικής Νοσοκομείου Παπανικολάου
Διαβάστε περισσότερα