Το τελευταίο meme που μου έστειλαν ήταν ο Σάμιουελ Τζάκσον με μακριά ξανθά μαλλιά ως ωραία Ελένη. Κάπου εκεί κατάλαβα ότι το πράγμα έχει ξεφύγει τελείως με το θέμα του casting της Οδύσσειας του Κρίστοφερ Νόλαν. Μου δίνει όμως τη δυνατότητα να σχολιάσω ευρύτερα αυτό το ζήτημα, και να ξεχωρίσω τις διαφορετικές περιπτώσεις.
Σε μια παλιά του συνέντευξη είχαν ρωτήσει τον αφρικανικής καταγωγής Βρετανό ηθοποιό Ντέιβιντ Ογιέλογουο πώς σχολιάζει την τοποθέτηση του Σάμιουελ Τζάκσον (δυσκολεύομαι να βγάλω από το μυαλό μου το meme με την ξανθιά χαίτη) σχετικά με το ότι οι Βρετανοί μαύροι ηθοποιοί έχουν κάνει απόβαση στο Χόλιγουντ και παίρνουν όλους τους ρόλους από τους μαύρους Αμερικάνους ηθοποιούς. Ο Ογιέλογουο είχε απαντήσει (παραφράζω από μνήμης) ότι ο λόγος που οι μαύροι Βρετανοί ηθοποιοί αναζητούσαν δουλειά στις ΗΠΑ δεν ήταν για να κλέψουν τις δουλειές των Αμερικάνων αλλά επειδή οι διαθέσιμες ευκαιρίες στη Βρετανία ήταν λιγοστές, κυρίως λόγω των περιορισμών για τους έγχρωμους ηθοποιούς που αναγκαστικά συνεπάγονται οι πολλές παραγωγές εποχής που λαμβάνουν χώρα στη Βρετανία, τόσο στην τηλεόραση όσο και στον κινηματογράφο. (Σε αυτό το σημείο πρέπει να πω ότι αυτή η άποψη, εκ πρώτης όψεως λογική, δεν αντέχει και πολύ σε μια πιο ενδελεχή εξέταση. Οι παραγωγές ταινιών και σειρών εποχής είναι πράγματι πολλές στη Βρετανία, αλλά σίγουρα μειοψηφία σε σχέση με το σύνολο. Αντίστοιχα όμως, το ποσοστό των μαύρων στο σύνολο του πληθυσμού του Ηνωμένου Βασιλείου – και κατά προέκταση το ποσοστό των μαύρων ηθοποιών – είναι μόλις το 3%. Ακόμα και αν συνυπολογίσουμε όλους τους μη λευκούς πολίτες στο Ηνωμένο Βασίλειο – πολίτες ασιατικής καταγωγής, πολίτες από μικρούς γάμους κλπ, το σύνολο δεν υπερβαίνει το 15% του συνολικού πληθυσμού. Άρα το ποσοστό των έγχρωμων ηθοποιών στη Βρετανία δεν είναι τόσο μεγάλο που να συνεπάγεται κίνδυνο ανεργίας λόγω των παραγωγών εποχής).
Αλλά το ξεπερνάω αυτό, άλλωστε δεν είναι το θέμα μας. Το θέμα μας είναι ότι αυτός ο περιορισμός που επισήμανε ο Ογιέλογουο τα τελευταία χρόνια έχει σαφώς αλλάξει. Πλέον οι περισσότερες παραγωγές εποχής περιλαμβάνουν πολλούς έγχρωμους ηθοποιούς στο καστ παρά την προφανή ιστορική ανακρίβεια που αυτό συνεπάγεται. Το ερώτημα που τίθεται είναι αν αυτό είναι σωστό ή λάθος. Η απάντηση δεν είναι εύκολη ούτε μονοδιάστατη, αλλά ας μου επιτραπεί να κάνω μια πρώτη ανάλυση και από εκεί και πέρα ο καθένας διαμορφώνει τη γνώμη του όπως επιθυμεί.
Φαινομενικά, αν προσεγγίσει κάποιος αυτό το ζήτημα απλά με μια καλή διάθεση αφυπνισμένης πολιτικής ορθότητας, δεν θα βρει το παραμικρό πρόβλημα. Οι εταιρίες παραγωγής για λόγους εταιρικής πολιτικής συμπερίληψης καθιστούν τις παραγωγές τους ανοιχτές στην πρόσληψη ηθοποιών κάθε καταγωγής και χρώματος, ακόμη κι αν αυτό αφορά παραγωγές εποχής και άρα προφανώς έρχεται σε αντίθεση με την ιστορία. Αυτό με τη σειρά του σημαίνει ότι δεν υπάρχουν άβατα για τους έγχρωμους ηθοποιούς, όπως σημαίνει και το ότι το κοινό αρχίζει να εκπαιδεύεται και να συνηθίζει στην ιδέα τηλεοπτικών και κινηματογραφικών παραγωγών που αντανακλούν μία πολυπολιτισμική κοινωνία (ακόμα και σε περιόδους που αυτή δεν υπήρχε) και το οποίο δεν διακρίνει πλέον χρώμα στους ηθοποιούς αλλά απλά και μόνο την υποκριτική τους ικανότητα. Ποιος έχει αντίρρηση με κάτι τέτοιο; Κι όμως.
Ας ξεκινήσω με το προφανές: η απαλοιφή του συστημικού ρατσισμού δεν σημαίνει να μην βλέπεις χρώμα αλλά να το βλέπεις και να το υπερβαίνεις, να μην το αφήνεις να τροφοδοτεί πιθανές προκαταλήψεις. Το να ισχυρίζεται ένας λευκός δήθεν χαρωπά ότι δεν βλέπει χρώματα αλλά ανθρώπους, είναι σαν να υπονοεί ότι το μαύρο είναι χειρότερο από το λευκό αλλά εκείνος κάνει ότι δεν βλέπει τη διαφορά γιατί είναι προοδευτικός. Το χρώμα του δέρματος είναι μία ταυτότητα, και το να κάνεις ότι δεν το βλέπεις είναι σαν να αφαιρείς την ταυτότητα από τον εν λόγω άνθρωπο, είναι σαν να του αφαιρείς την πολιτισμική του παράδοση, να τον μετατρέπεις σε άχρωμο και άρα αόρατο. Το χρώμα, τα χαρακτηριστικά του προσώπου, όλα αυτά ούτε γίνεται ούτε και πρέπει να σβήσουν, φέρουν ένα ανεξίτηλο πολιτισμικό και ιστορικό βάρος, φέρουν μία ταυτότητα που είναι πολύτιμη και σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο.
Αλλά ας πάμε παραπέρα και ας εξετάσουμε τι σημαίνει η «αχρωματοψία» του καστ για τις ίδιες τις κινηματογραφικές και τηλεοπτικές παραγωγές εποχής. Ας πάρω για παράδειγμα δύο σειρές που είδα με αυτή την προσέγγιση στο καστ, το The Great και το A Gentleman in Moscow, εκ των οποίων και οι δύο εκτυλίσσονται στη Ρωσία. Η Ρωσία είναι μια αχανής χώρα με πληθυσμιακή και φυλετική ποικιλομορφία. Από τους Καυκάσιους και τους Τάταρους μέχρι τους τουρκογενείς της κεντρικής Ασίας, και τους καθαρά ασιατικών χαρακτηριστικών κατοίκους της ρωσικής άπω ανατολής, τα χαρακτηριστικά των πολιτών της Ρωσίας δηλώνουν την καταγωγή τους και φέρουν ένα συγκεκριμένο πολιτισμικό υπόβαθρο που ενδεχομένως είναι σημαντικό για να κατανοήσει κάποιος τις λεπτές αποχρώσεις της δομής της ίδιας της κοινωνίας και των διαφόρων εντάσεων εντός αυτής. Με το που βλέπεις έναν Πακιστανό Ρώσο δούκα στο Great και έναν μαύρο ασφαλίτη στο Gentleman, αυτές οι αποχρώσεις συντρίβονται, η κατανόηση της ίδιας της ρωσικής κοινωνίας πάει περίπατο, τα πάντα συνθλίβονται.
Αλλά και η εκπαιδευτική αξία του κινηματογράφου και της τηλεόρασης δεν μπορεί να υποτιμηθεί. Εδώ δεν θα σχολιάσω το προφανές: η ιστορική ανακρίβεια έγχρωμων πολιτών στη Βρετανία ή τη Ρωσία του 18ου αιώνα. Θα σχολιάσω όμως κάτι πιο σημαντικό: αν χρέος μας είναι να αναδείξουμε την πολυπολιτισμικότητα και την ανεκτικότητα των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών, δεν θα πρέπει να εξηγήσουμε με πόσες δυσκολίες αυτές προέκυψαν, με πόσες συγκρούσεις, εντάσεις, θυσίες; Αν ένα παιδί που τώρα διαμορφώνει την προσωπικότητά του δει μια σειρά στην οποία αντανακλάται μία πολυφυλετική Αγγλία το 1790, τότε θα την θεωρήσει ως δεδομένη, θα πιστέψει εύλογα ότι η αγγλική κοινωνία είχε ανέκαθεν την ίδια δημογραφική σύσταση. Ότι όλα κύλησαν ομαλά, ότι δεν υπήρξαν συγκρούσεις και κινήματα προκειμένου να αναδυθεί η σύγχρονη πολυφυλετική Βρετανία.
Σίγουρα υπάρχουν και καλά μιας τέτοιας προσέγγισης, πράγματι ξεκλειδώνει ένα εργασιακό πεδίο που ήταν απαγορευμένο μέχρι τώρα για έγχρωμους ηθοποιούς, πράγματι ξεκλειδώνουν ίσως και προκαταλήψεις σύμφωνα με τις οποίες ήταν ταμπού μια τέτοια επιλογή. Όμως αυτά που θυσιάζονται θεωρώ ότι είναι περισσότερα. Επίσης, όλα αυτά με οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το βασικό κίνητρο αυτής της πολιτικής συμπερίληψης των εταιριών παραγωγής σε ό,τι αφορά τις παραγωγές εποχής είναι άλλη μια φορά κατά βάση οικονομικό: δεν είναι απλά και μόνο ότι συγκλίνουν με το κυρίαρχο ρεύμα της συμπεριληπτικής εκπροσώπησης, αλλά κυρίως ότι «ξεκλειδώνουν» ένα νέο τηλεοπτικό και κινηματογραφικό κοινό, ανοίγουν δρόμους για νέες αγορές. Οι ευρωπαϊκές παραγωγές εποχής δύσκολα θα έβρισκαν θεατές σε χώρες της Αφρικής ή της Ασίας. Η πρόσληψη ηθοποιών με καταγωγή από αυτές τις χώρες ίσως αποτελέσει το σπάσιμο του πάγου για αναδυόμενες αγορές. Αυτό για όσους δήθεν δεν βλέπουν χρώμα…
Όμως είναι προφανές ότι η περίπτωση της Οδύσσειας είναι διαφορετική, γιατί εδώ μιλάμε για μυθολογία, όχι ιστορικά στοιχεία που είναι επαληθεύσιμα ως ένα βαθμό. Συνεπώς η πλήρης ελευθερία στο casting θεωρώ ότι είναι αυτονόητη. Αν θέλουμε την Λουπίτα ως ωραία Ελένη, κανένα πρόβλημα. Αν και εδώ, νομίζω ότι τουλάχιστον ένα μέρος του κοινού που αντιδράει δεν αντιδράει τόσο στο ζήτημα της ιστορικής πιστότητας, όσο στο ότι το Χόλιγουντ με την παραμικρή αφορμή τους προκαλεί, τους κουνάει το δάχτυλο και τους κάνει σεμινάρια πολιτικής ορθότητας. Όλοι περίμεναν μία αντίστοιχη επιλογή ηθοποιού για την ωραία Ελένη και πράγματι, ο Νόλαν δεν τους απογοήτευσε.
Εγώ αμφιταλαντευόμουν όσον αφορά την στάση μου σε όλο αυτό, αλλά τότε συνέβη το εξής. Ο Γιάννης Σμαραγδής χαρακτήρισε τον Κρίστοφερ Νόλαν κατάπτυστο. Αν και δεν είμαι σούπερφαν του φίλου Κρίστοφερ, αμέσως διάλεξα στρατόπεδο: Μαύρη Ελένη και τα μυαλά στα κάγκελα!
The post Η Λουπίτα ως ωραία Ελένη: Μια υπέροχη νέα αφορμή για να πλακωθούμε appeared first on ελculture – Θέατρο, Μουσική, Τέχνη & Πολιτισμός.
Διαβάστε περισσότερα