Οι ραγδαίες και ριζικές εξελίξεις στον πολιτικo-κοινωνικό κόσμο μας δίνουν τη δυνατότητα στο σκέπτεσθαι να ανασυγκροτείται και να προσαρμόζεται στα νέα παγκόσμια δεδομένα.
Εάν ανατρέξουμε στη διεθνή ερευνητική βιβλιογραφία των τελευταίων τριάντα ετών θα διαπιστώσουμε πως όσα συμβαίνουν στον ανθρώπινο κόσμο κατά τον εικοστό πρώτο αιώνα μπορούν να χαρακτηριστούν μ’ έναν και μόνον δεσμευτικό όρο: ζούμε σε μια εποχή που ο κόσμος μεταμορφώνεται. Δεν μετασχηματίζεται απλώς ούτε και αποκτά απλώς νέες συνήθειες στην οργάνωσή του και τη λειτουργία του. Η «μεταμόρφωση του ανθρώπινου κόσμου» έχει αποκτήσει χαρακτηριστικά τα οποία, ενδεχομένως, μπορούν να μας οδηγήσουν σ’ έναν κόσμο στον οποίον το κέντρο του δεν θα είναι ο άνθρωπος.
Αυτές οι γενικές εισαγωγικές παρατηρήσεις μπορούν να μας βοηθήσουν να καταλάβουμε σε ποιο νέο «παράδειγμα πολιτικής» ζούμε σήμερα. Στον τίτλο της παρέμβασής μου γράφω ότι αυτό που έχουμε συνηθίσει να ονομάζουμε πολιτική αντιμετωπίζει προβλήματα ταυτότητας και λειτουργίας. Με το ένα πόδι πατάει στην κλασική και νεωτερική αντίληψη περί πολιτικής και με το άλλο πόδι η ίδια η πολιτική, το πολιτικό στοιχείο εν γένει, επαναπροσδιορίζεται με εντελώς διαφορετικούς συγκροτησιακούς όρους και συνθήκες. Και αυτό συμβαίνει επειδή μια νέα επικοινωνιακή μέθοδος, που ονομάζεται επιτέλεση, έχει εισβάλει στο πεδίο της πολιτικής.
Με άλλα λόγια υποστηρίζω ότι σ’ αυτή την ιστορική φάση «μεταμόρφωσης του κόσμου» (υπενθυμίζω ότι βρισκόμαστε στις τρεις πρώτες δεκαετίες του εικοστού πρώτου αιώνα) η πολιτική ως ανθρώπινη συνθήκη ζωής επαναπροσδιορίζεται. Η ίδια αναζητεί νέους δρόμους και νέες μεθόδους. Από τη μία έχουμε την κλασική–νεωτερική αντίληψη περί πολιτικής και από την άλλη την αναδυόμενη πολιτική πρακτική της επιτέλεσης.
Ας εξετάσουμε λοιπόν αυτά τα δύο μοντέλα (ή παραδείγματα) πολιτικής με αναφορές και στο παγκόσμιο πολιτικό σκηνικό, αλλά και στην εγχώρια πολιτική συνθήκη. Η πολιτική ως αναπαράσταση είναι το θεμέλιο του νεωτερικού πολιτικού πολιτισμού. Οι κοινοβουλευτικές εκλογές και σε γενικό επίπεδο η πρώτιστη κοινοβουλευτική αρχή της αντιπροσώπευσης θεμελιώνεται στην αναπαραστατική σχέση αντιπροσώπου – αντιπροσωπευμένου (πολιτικού – πολίτη).
Εάν δεχθούμε την άποψη ότι η αναπαράσταση είναι το θεμελιώδες μοτίβο της μοντέρνας κοινωνίας, τότε καταλαβαίνουμε πώς και γιατί η κοινοβουλευτική δημοκρατία (στο πολιτικό σύστημα), το χρήμα (στο οικονομικό σύστημα) και η εικόνα (στο αισθητικό σύστημα) «κατασκεύασαν» τον αναπαραστατικό κόσμο της ανθρώπινης κοινωνίας κατά τους δύο τελευταίους αιώνες (19ος και 20ός αιώνες).
Στις μέρες μας, στη σύγχρονη εποχή μας, η αναπαράσταση ως συνειδησιακό μοτίβο της ανθρώπινης συνθήκης ανήκει στο παρελθόν. Το νέο συνειδησιακό μοντέλο (ή παράδειγμα) ονομάζεται επιτέλεση. Οσον αφορά το πολιτικό σύστημα, δεν λειτουργούν πια οι αναπαραστατικές λογικές της αντιπροσώπευσης και των εκλογών. Εχουν αντικατασταθεί από επιτελεστικές λειτουργίες άλλων αόρατων μηχανισμών ελέγχου του κοινωνικού νου. Τα επικοινωνιακά δίκτυα των δημοσκοπήσεων, όπως και τα άλλα αόρατα δίκτυα επηρεασμού και «κατασκευής» της κοινής γνώμης, είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα για το τι σημαίνει επιτελεστική πολιτική.
Η επιτέλεση ως πολιτική πρακτική γεννήθηκε στο πραγματολογικό πλαίσιο της πολιτικής που άσκησε το μοντέρνο κράτος και η μοντέρνα κοινωνία. Οταν ένας πρωθυπουργός έλεγε π.χ. «παραιτούμαι», τότε αυτή η πρότασή του επέφερε πολιτικά αποτελέσματα. Σήμερα όμως τα πολιτικά πράγματα έχουν αλλάξει: η επιτέλεση, δηλαδή όσα λένε και διαδίδουν οι δημοσκοπήσεις, καθίστανται «δομική συνθήκη» του κοινοβουλευτισμού. Η αποστροφή του Τσίπρα ότι έγινε «αξιωματική αντιπολίτευση» μέσω των δημοσκοπικών μετρήσεων καταγράφεται ως πολιτικό δεδομένο της επιτέλεσης.
Προσπάθησα να σκιαγραφήσω πώς και γιατί σταδιακά η πολιτική δεν μπορεί να λειτουργεί στη λογική της αναπαράστασης (βλ. κοινοβουλευτική δημοκρατία) αλλά από την άλλη η λύση δεν βρίσκεται στο συνειδησιακό μοντέλο της επιτέλεσης (δηλ. του αυταρχισμού) «αποφασίζω και διατάσσω» με απλά λόγια. Επιμένω πως χρειάζεται να αγωνισθούμε όλοι μας για τις θεμελιώδεις ιδέες και αρχές του πολιτικού διαφωτισμού μπροστά στη «σκοτεινιά του κόσμου» που γεννιέται.
* Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr