Η συζήτηση για τα θαλάσσια πάρκα στο Αιγαίο δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως πολιτική αντιπαράθεση Ελλάδας και Τουρκίας. Το ουσιαστικό ζήτημα είναι βαθιά νομικό: αφορά το Δίκαιο της Θάλασσας, το ευρωπαϊκό κεκτημένο και την υποχρέωση των κρατών να οργανώνουν και να προστατεύουν τον θαλάσσιο χώρο τους.
Η Ελλάδα διαθέτει σήμερα ένα ιδιαίτερα σημαντικό νομικό εργαλείο: τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό. Η Οδηγία 2014/89/Ε.Ε. υποχρεώνει κάθε κράτος-μέλος να θεσπίζει και να εφαρμόζει θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό. Η υποχρέωση αυτή δεν είναι απλώς διοικητική. Αποτελεί μέρος του ευρωπαϊκού κεκτημένου και συνδέεται με τη βιώσιμη ανάπτυξη, την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος και τον συντονισμό των διαφορετικών χρήσεων της θάλασσας.
Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ενωσης, μάλιστα, έκρινε το 2025 ότι η Ελλάδα είχε παραβεί τις υποχρεώσεις της, καθώς δεν είχε θεσπίσει εγκαίρως τον απαιτούμενο θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό. Η εξέλιξη αυτή έχει πλέον μεταβληθεί ουσιαστικά: η Ελλάδα, αν και υπήρξε το τελευταίο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης που ολοκλήρωσε τη σχετική διαδικασία, έχει πλέον καταθέσει τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό της, εκπληρώνοντας μια κρίσιμη ευρωπαϊκή νομική υποχρέωση.
Η εξέλιξη αυτή δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως συμμόρφωση προς μια ευρωπαϊκή επιταγή. Μπορεί να αποτελέσει σημαντικό θεσμικό και νομικό πλεονέκτημα για την Ελλάδα. Με την ολοκλήρωση του θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού, η χώρα αποκτά ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να αποτυπωθούν με συστηματικό και διαφανή τρόπο οι χρήσεις του θαλάσσιου χώρου, οι περιοχές περιβαλλοντικής προστασίας και οι δραστηριότητες που συνδέονται με την άσκηση των δικαιωμάτων της, πάντοτε υπό το πρίσμα του ευρωπαϊκού και διεθνούς δικαίου.
Ακριβώς γι’ αυτό ο ελληνικός θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός μπορεί να αποκτήσει καταλυτικό ρόλο πέρα από τα ελληνικά σύνορα. Δεν αποτελεί απλώς ένα εθνικό διοικητικό εργαλείο, αλλά εντάσσεται στο κοινό ευρωπαϊκό πλαίσιο θαλάσσιου σχεδιασμού. Η Ελλάδα μπορεί, επομένως, να συμβάλει ενεργά στη διαμόρφωση μιας συνεκτικής ευρωπαϊκής προσέγγισης για τη διαχείριση και προστασία του θαλάσσιου χώρου της Ανατολικής Μεσογείου, ενισχύοντας τη διαφάνεια, την εφαρμογή του Δικαίου της Θάλασσας και τον σεβασμό των κανόνων του ευρωπαϊκού κεκτημένου.
Παράλληλα, το Δίκαιο της Θάλασσας παρέχει στην Ελλάδα ένα σαφές νομικό υπόβαθρο. Σύμφωνα με το άρθρο 77 της UNCLOS, το παράκτιο κράτος έχει κυριαρχικά δικαιώματα επί της υφαλοκρηπίδας του για την εξερεύνηση και εκμετάλλευση των φυσικών πόρων του βυθού και του υπεδάφους. Τα δικαιώματα αυτά είναι αποκλειστικά και δεν δημιουργούνται επειδή ένα κράτος τα διακηρύσσει μονομερώς.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τους τουρκικούς χάρτες θαλάσσιων πάρκων. Η δημιουργία ενός θαλάσσιου πάρκου, ως περιβαλλοντικό μέτρο καθαυτό, δεν είναι παράνομη. Παράνομη μπορεί να καταστεί, όμως, η μονομερής άσκηση δικαιοδοσίας εάν αυτή επιχειρείται σε θαλάσσια περιοχή όπου η Τουρκία δεν διαθέτει νομικά θεμελιωμένα δικαιώματα ή όπου τα δικαιώματα των δύο κρατών παραμένουν αντικείμενο οριοθέτησης. Μια μονομερής τουρκική χαρτογράφηση δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη διαδικασία οριοθέτησης ούτε να δημιουργήσει δικαιώματα που δεν προβλέπονται από το Δίκαιο της Θάλασσας.
Επομένως, το κρίσιμο νομικό ζήτημα δεν είναι η προστασία του περιβάλλοντος, αλλά η πιθανή μονομερής επέκταση της τουρκικής δικαιοδοσίας μέσω ενός περιβαλλοντικού εργαλείου. Εδώ ακριβώς μπορεί να αναδειχθεί ο καταλυτικός ρόλος της Ελλάδας. Ο ελληνικός θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός μπορεί να αποτελέσει ένα ολοκληρωμένο νομικό και τεχνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο θα αποτυπώνονται οι χρήσεις του θαλάσσιου χώρου, οι περιοχές περιβαλλοντικής προστασίας, οι θαλάσσιες δραστηριότητες και οι σχετικές αρμοδιότητες, πάντοτε σύμφωνα με το ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο.
Δεν χρειάζεται, επομένως, η Ελλάδα να απαντά σε κάθε τουρκική κίνηση αποκλειστικά με πολιτικές δηλώσεις. Μπορεί να απαντά με κανόνες, θεσμούς, χάρτες και εφαρμογή του δικαίου.
Ενας πλήρης και νομικά τεκμηριωμένος ελληνικός θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός θα μπορούσε να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς όχι μόνο για την Ελλάδα, αλλά και για την ευρωπαϊκή πολιτική στη Μεσόγειο. Θα έδινε στην Ευρωπαϊκή Ενωση ένα σαφές θεσμικό πλαίσιο για την αξιολόγηση των θαλάσσιων δραστηριοτήτων στην περιοχή και θα ενίσχυε τη διαφάνεια ως προς το ποια δικαιώματα και ποιες αρμοδιότητες επικαλείται κάθε κράτος.
Η Ελλάδα, συνεπώς, μπορεί να μετατρέψει μια υποχρέωση του ευρωπαϊκού δικαίου σε καταλυτικό εργαλείο θεσμικής και νομικής ισχύος. Ο στόχος δεν πρέπει να είναι η δημιουργία τετελεσμένων, αλλά η δημιουργία ενός συστήματος κανόνων που θα περιορίζει τον χώρο για μονομερείς ερμηνείες και θα καθιστά σαφές ότι η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, η χωροταξία και η άσκηση θαλάσσιων δικαιωμάτων πρέπει να συμβαδίζουν με το διεθνές δίκαιο.
Η Ελλάδα έχει, λοιπόν, μια σημαντική ευκαιρία: να μην αντιμετωπίσει τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό ως μια τυπική ευρωπαϊκή υποχρέωση, αλλά ως ένα σύγχρονο νομικό εργαλείο που μπορεί να ενισχύσει τη θέση της χώρας και να συμβάλει στη σταθερότητα ολόκληρης της Ανατολικής Μεσογείου.
Η ισχύς, σε αυτή την περίπτωση, δεν βρίσκεται στην ένταση της ρητορικής.
Βρίσκεται στην ακριβή εφαρμογή του Δικαίου.
* Δικηγόρος ΔΣΑ
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr