Ηταν τον περασμένο Φεβρουάριο όταν ξέσπασε η υπόθεση με τις φωτογραφίες των 200 της Καισαριανής, μετά την ανάρτηση προς πώληση στον διαδικτυακό τόπο δημοπρασιών eΒay συγκλονιστικών φωτογραφικών ντοκουμέντων με τα πρόσωπα και στιγμιότυπα από την εκτέλεση των 200 Ελλήνων αγωνιστών, κομμουνιστών των περισσότερων, στο Σκοπευτήριο, την Πρωτομαγιά του ’44. Ακολούθησαν μέρες φορτισμένες από την ιστορική μνήμη κι ένα κατεπείγον παρόν που καλούσε για την απόκτηση από ελληνικό φορέα των πολύτιμων ιστορικών τεκμηρίων.
Προέρχονταν από συλλογή του Γερμανού λοχία Χέρμαν Χόιερ (που υπηρετούσε σε τάγμα με έδρα τη Μαλακάσα), αποτελούμενη από 262 φωτογραφίες τραβηγμένες στην Ελλάδα την περίοδο 1943-1944. Ευτυχώς αυτή τη φορά ο κρατικός μηχανισμός κινήθηκε αστραπιαία και το σύνολο της συλλογής των φωτογραφιών κηρύχθηκε μνημείο από το υπουργείο Πολιτισμού -μετά τη γνωμοδότηση του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων- λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής αξίας τους.
(ΑΝΤΙΓΡΑΦΗ ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ/EUROKINISSI)
Ειδικοί εμπειρογνώμονες, που απεστάλησαν στη Γάνδη, επιβεβαίωσαν την αυθεντικότητα της συλλογής, η οποία αποσύρθηκε άμεσα από τον διαδικτυακό τόπο δημοπρασιών και, λίγο αργότερα, το υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε στο Βέλγιο προσύμφωνο με τον συλλέκτη για την απόκτηση των τεκμηρίων. Ολο αυτό το διάστημα στον Τύπο και στα social media είχε κορυφωθεί ένας διάλογος, σημαντικό μέρος του οποίου αφορούσε την ταυτοποίηση των εικονιζόμενων προσώπων στις φωτογραφίες αλλά και τη ζωή και τους αγώνες τους. Τότε δεν γνωρίζαμε ότι ο ερευνητής Στέφανος Πράσσος είχε διανύσει ήδη μία 10ετία επίμονης αναζήτησης, μελέτης και συγκέντρωσης ενός ογκώδους, συνταρακτικού υλικού των βίων των 200 εκτελεσμένων στην Καισαριανή, καταλήγοντας και ο ίδιος σε διαπιστώσεις όπως π.χ. ότι «η επιλογή των 200 κρατουμένων αγωνιστών που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά έγινε καθαρά με ταξικά και πολιτικά κριτήρια, ενώ καθόλου τυχαία δεν ήταν και η επιλογή της ημερομηνίας. Η Πρωτομαγιά, παγκόσμια ημέρα απεργίας και γιορτής του προλεταριάτου, επιλέχτηκε για να εκδικηθεί η αστική τάξη εκείνους που αμφισβήτησαν την κυριαρχία της και αγωνίστηκαν για την ανατροπή της».
Το εξώφυλλο του βιβλίου με το περίφημο έργο του Α. Τάσσου (1914-1985) «Πρωτομαγιά του 1944. Οι διακόσιοι στο θυσιαστήριο» (από το λεύκωμα «Το Θυσιαστήριο της Λευτεριάς», έκδοση «Ο Ρήγας», Αθήνα 1945. Copyright: Εταιρεία Εικαστικών Τεχνών Α. Τάσσος)
Ο ίδιος μαζί με τη Χάρη Γιαννοπούλου, που συνέθεσε το υλικό σε βιογραφικά κείμενα, συνυπογράφουν τώρα τον 614 σελίδων τόμο «Από τα κάτεργα του Μεταξά στον Τοίχο της Καισαριανής – Βίοι των 200 εκτελεσμένων» που θα κυκλοφορήσει αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Τόπος». Από εκεί και την εισαγωγή του Πράσσου η διευκρίνιση: «[…] η Ιστορία αυτών των αγωνιστών δεν μπορεί και δεν πρέπει να περάσει στη λήθη. Μετά από μια δεκαετή έρευνα, καταφέραμε να συνθέσουμε τα βιογραφικά των 200 μαρτύρων της εργατικής τάξης και του λαού μας. Δεν μείναμε απλώς στα βιογραφικά τους στοιχεία, αλλά προσπαθήσαμε, με βάση όσα στοιχεία μπορέσαμε να συγκεντρώσουμε, να καταγράψουμε την πορεία τους στο εργατικό κίνημα. Τους αγώνες στους οποίους συμμετείχαν, τις διώξεις και τα βασανιστήρια που υπέστησαν, αλλά και κάποιες πιο ανθρώπινες, πιο προσωπικές τους στιγμές. Αυτό δεν ήταν καθόλου εύκολο. Χρειάστηκε να ξεφυλλίσουμε πάνω από 300 βιβλία και περίπου 20.000 φύλλα εφημερίδων, συλλέγοντας μία-μία τις πληροφορίες. Παρότι προσπαθήσαμε όσο ήταν δυνατόν να τις διασταυρώσουμε, δεν μπορούμε να αποκλείσουμε τυχόν λάθη και παραλείψεις. Ελπίζουμε ότι αυτά θα διορθωθούν στο μέλλον, με τη βοήθεια συγγενών, ερευνητών, φορέων και νέων πηγών. Ομως η αρχή έγινε…».
Η αρχή έγινε και οι εκδόσεις «Τόπος» μάς χαρίζουν το προνόμιο προδημοσίευσης ορισμένων αποσπασμάτων.
ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ
Οι προσπάθειες για την απελευθέρωση των ομήρων
Στο ΕΑΜ και στο ΚΚΕ είχε σημάνει συναγερμός. Για άλλη μια φορά καλέστηκαν να πληρώσουν με το αίμα τους αυτοί που οργάνωσαν την αντίσταση του λαού ενάντια στον κατακτητή. Ετσι, μόλις μαθεύτηκε η ανακοίνωση των Ναζί, ξεκίνησε μια τεράστια λαϊκή κινητοποίηση για να αποτραπεί η σφαγή. Την προηγούμενη μέρα, Κυριακή 30 Απρίλη, καθώς τελείωναν οι εργασίες της 5ης Συνδιάσκεψης της ΚΟΑ του ΚΚΕ, σε ένα διαμέρισμα «υπεράνω υποψίας» κάτω από την Ακρόπολη, οι σύνεδροι έμαθαν το φοβερό νέο. Οι Γερμανοί διέταξαν την εκτέλεση 200 κομμουνιστών από το Στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, για την άλλη μέρα, στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Το ΚΚΕ, μόλις πληροφορήθηκε το προετοιμαζόμενο έγκλημα, μελέτησε τις δυνατότητες που υπήρχαν να αποσπάσει τους μελλοθάνατους από τα χέρια του εχθρού και να τους σώσει: «Συζητήσαμε στην Επιτροπή Πόλης τη δυνατότητα να σώσουμε τους 200 συντρόφους μας. Την 1η Μάη 1944, ο ΕΛΑΣ της Αθήνας ήταν στο πόδι και μαζί του ο λαός της ηρωικής Καισαριανής. Ηταν όμως αδύνατο να χτυπήσουμε τους Γερμανούς, που συγκέντρωσαν μεγάλες δυνάμεις», ανέφερε ο Βασίλης Μπαρτζιώτας, γραμματέας τότε της ΚΟΑ.
Οι οργανώσεις του ΚΚΕ και του ΕΑΜ είχαν κυκλοφορήσει χιλιάδες τρικ που καλούσαν το λαό να σώσει τους αγωνιστές ομήρους από την εκτέλεση. Σε πολλά εργοστάσια και επιχειρήσεις, οι εργάτες είχαν σταματήσει τη δουλειά. Στα υπουργεία και τις τράπεζες έγιναν συγκεντρώσεις και, με ψηφίσματα προς τον Ράλλη και τον δήμαρχο, οι εργαζόμενοι απαιτούσαν άμεση επέμβασή τους για τη ματαίωση της σφαγής. Οι φοιτητές και οι σπουδαστές χύθηκαν στους δρόμους, με συνθήματα ενάντια στην τρομοκρατία. Επιτροπές παρουσιάζονταν στις Αρχές αδιάκοπα, όλη τη μέρα. Στις λαϊκές συνοικίες έγιναν συγκεντρώσεις. Πολλές γυναίκες κρατουμένων ομήρων μαζεύτηκαν στη Μητρόπολη. Ο αρχιεπίσκοπος στο διαμέρισμά του προσευχόταν για τη σωτηρία των ψυχών των μελλοθανάτων. Οταν αργά τη νύχτα εμφανίστηκε μπροστά στις απελπισμένες γυναίκες είπε: «∆εν μπορώ να κάνω τίποτα και το μόνο που μου απομένει είναι να παρακαλώ το Θεό»
Η ανάγνωση του καταλόγου με τους 200
Μετά το πρωινό συσσίτιο, που δόθηκε στις επτά η ώρα, ο Φίσερ είχε καλέσει γενικό προσκλητήριο. Το σκηνικό είχε αλλάξει. Στις σκοπιές υπήρχαν διπλοί σκοποί με κράνη. Τα πολυβόλα ήταν ξέσκεπα, στραμμένα προς το προαύλιο και η εσωτερική φρουρά παρατάχτηκε όλη, οπλισμένη γερά. Στο γενικό προσκλητήριο ήταν όλοι οι κρατούμενοι. Ο στρατοπεδάρχης Αντώνης Βαρθολομαίος μαζί με τον Ναπολέοντα Σουκατζίδη είχαν κάνει την καταμέτρηση των κρατουμένων και έδωσαν αναφορά στον διοικητή. Μετά την αναφορά, ο Φίσερ πήρε και άνοιξε τον κόκκινο φάκελο. Εβγαλε από μέσα έναν κατάλογο και είπε: «Οσοι ακούν τα ονόματά τους να βγουν εδώ μπροστά γιατί θα μεταφερθούν σε άλλο στρατόπεδο».
«Η επιλογή των 200 κρατουμένων αγωνιστών που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά έγινε καθαρά με ταξικά και πολιτικά κριτήρια, ενώ καθόλου τυχαία δεν ήταν και η επιλογή της ημερομηνίας» (ΑΝΤΙΓΡΑΦΗ ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ/EUROKINISSI)
Τα ονόματα διαβάζονταν κατά αλφαβητική σειρά. Μόλις συμπληρώνονταν 20, τους διέτασσε να πάνε να πάρουν τα πράγματά τους και να παραταχθούν στο χώρο ανάμεσα στα μαγειρεία και το Μπλοκ 3. Πριν αρχίσει ο διοικητής να εκφωνεί τα ονόματα, ο Αυστριακός Φραντς Λέφλερ, υποδιοικητής του στρατοπέδου, πήρε από το χέρι τον υδραυλικό Βασίλη Γεωργούνη, τον έβγαλε από τη γραμμή και τον έστειλε στη δουλειά του. Το ίδιο έκανε ο διοικητής με τον επικεφαλής των επιπλοποιών Γιώργη Αθανασιάδη. Οταν φώναξε το όνομά του, σταμάτησε και του είπε: “Εσύ γύρνα πίσω, δε θα πας σε άλλο στρατόπεδο».
Οταν διαβάστηκαν τα πρώτα ονόματα ήταν πλέον ολοφάνερο ότι θα έπαιρναν τους Ακροναυπλιώτες. Οσοι άκουγαν τα ονόματά τους φώναζαν ζωηρά «παρών», ζητωκραύγαζαν διάφορα συνθήματα, “ζήτω η Ελλάδα», “ζήτω η λευτεριά», “ζήτω το ΚΚΕ», «ζήτω το ΕΑΜ», και πήγαιναν στη θέση τους σχηματίζοντας πεντάδες και εικοσάδες. Μόλις συμπληρώθηκε το πρώτο κατοστάρι, ο Φίσερ σταμάτησε, άφησε τον φάκελο και ήπιε ένα ποτήρι νερό. Ολοι νόμισαν ότι τελείωσε. Αυτός, όμως, σκούπισε το πρόσωπό του, ξαναπήρε τον φάκελο και συνέχισε να διαβάζει ονόματα.
Η ταφή των 200
Οι διακόσιοι ήρωες θάφτηκαν σε ατομικούς τάφους στο Γ΄ Νεκροταφείο της Κοκκινιάς. Από την προηγούμενη μέρα είχε δοθεί η εντολή στους εργάτες του ∆ήμου να ανοίξουν διακόσιους ατομικούς τάφους. Οι υπάλληλοι άνοιξαν σε τετράγωνα οχτώ σειρές με εικοσιπέντε τάφους η καθεμία. Τους εκτελεσμένους είχαν φέρει τα φορτηγά αυτοκίνητα του ∆ήμου. Τα αίματά τους έτρεχαν ζεστά ακόμη. Κάποιοι υπάλληλοι είπαν ότι άκουσαν βογγητά, αλλά οι Γερμανοί, με τα όπλα τους, δεν τους επέτρεψαν να πλησιάσουν και τους έριξαν βιαστικά στους τάφους. «Τους θάψαμε, ντυμένους, σε ατομικούς τάφους, χωρίς να ξέρουμε τα ονόματά τους» είπε συγκινημένος ο υπάλληλος, αργότερα, στην Κατίνα Τσίρκα-Φλούντζη. Με τον τρόπο που έγινε η ταφή, δεν γνώριζε κανένας ποιος υπήρχε μέσα σε κάθε τάφο. Ετσι, η κάθε οικογένεια εκτελεσμένου, που πήγε αργότερα, πήρε στην τύχη έναν τάφο, έγραψε πάνω το όνομα του δικού της ανθρώπου και τον περιποιόταν. Μετά, οι συγγενείς μοιράστηκαν και περιποιούνταν τους τάφους για τους οποίους δεν είχε εμφανιστεί κανένας. Ετσι, μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα, βρέθηκαν περιποιημένοι και με ένα από τα διακόσια ονόματα όλοι οι τάφοι.
Η αναγνώριση των νεκρών
Η πρώτη αναγνώριση-ταυτοποίηση έγινε στην Αρχιεπισκοπή Αθηνών όπου είχαν σταλεί τα ρούχα των 200 νεκρών αγωνιστών. Σύμφωνα με την Ιωάννα Τσάτσου, που ήταν υπεύθυνη της Αρχιεπισκοπής, βρέθηκαν στα ρούχα 70 σημειώματα, που αποτέλεσαν και τη βάση δημιουργίας του καταλόγου εκτελεσθέντων της Πρωτομαγιάς.
Ο ∆ηµήτρης ∆ηµητριάδης, ένας από τους 200 εκτελεσμένους, και η σύζυγός του Ελλη
Η χορωδία των πολιτικών κρατουµένων της Ακροναυπλίας
Εκεί εκτυλίχθηκαν δραματικές σκηνές με τις μανάδες και τους άλλους συγγενείς, όταν έβρισκαν τα ρούχα των δικών τους ανθρώπων και πλέον έχαναν και την τελευταία ελπίδα. Εκλαιγαν, φώναζαν, μοιρολογούσαν. Η μάνα των αδερφών Σόφη, όταν βρήκε το σακάκι του γιου της, το αγκάλιασε σφιχτά, πνιγμένη μέσα στα δάκρυα. Μετά, όμως, η ματιά της έπεσε σε ένα ρούχο του άλλου γιου της, του μικρότερου. Τη μετέφεραν αναίσθητη.
Μία άλλη μάνα χτυπιόταν όταν βρήκε ρούχα του γιου της, αλλά αργότερα μαθεύτηκε ότι ζούσε και είχε δανείσει τα ρούχα του σε κάποιον φίλο του που εκτελέστηκε.
Η εκταφή και η αναγνώριση των 200 ξεκίνησε την 1η Ιούνη του 1947 και ολοκληρώθηκε στις 20 του Ιούνη. Αναγνωρίστηκαν οι περισσότεροι. Η εκταφή αποφασίστηκε από τον ∆ήμο Αθηναίων και ορίστηκε υπεύθυνο γι’ αυτήν το ∆.Σ. της Πανελλήνιας Ενωσης Θυμάτων Κατοχής 1941-1944.
Η απόφαση αυτή δημοσιεύτηκε στο ∆ελτίο της Ενωσης και στάλθηκε έγκαιρα στους συγγενείς των θυμάτων, και όσοι μπόρεσαν παρευρέθηκαν κατά τη διάρκεια της εκταφής στην Αθήνα. Η απόφαση του ∆ήμου αφορούσε συνολικά την εκταφή των αγωνιστών που εκτελέστηκαν από 7/1/1944 έως 14/6/1944. Η εκταφή ξεκίνησε στις 2 Μαΐου και ολοκληρώθηκε στις 14/6/1947. Την επέβλεπαν αστυνομικοί οπλισμένοι με αυτόματα.
Πολλοί συγγενείς, ιδιαίτερα από την επαρχία, δεν παρευρέθηκαν, αφού δεν γνώριζαν καν ότι οι δικοί τους είχαν εκτελεστεί την Πρωτομαγιά στην Καισαριανή.
Η αναγνώριση έγινε από ό,τι απέμεινε από αυτούς (ρούχα, μασέλες, ζώνες, παπούτσια, κουμπιά, χαρακτηριστικά σημάδια στον σκελετό κ.λπ.) Σε όσους αναγνωρίζονταν, τα οστά τοποθετούνταν σε κασονάκια, βαμμένα πράσινα, και γράφονταν επάνω ο αύξων αριθμός, το όνομα και η ημερομηνία εκτέλεσης.
Κομματική ένταξη
∆ιαπιστωμένα μέλη του ΚΚΕ είναι 145. Οι 95 σύμφωνα με πηγές του ΚΚΕ, που τις διασταυρώσαμε κι εμείς, ενώ οι υπόλοιποι 50 διαπιστώθηκαν από τη δική μας έρευνα. ∆εν συμπεριλαμβάνεται ο Στέλιος Σκλάβαινας, ο οποίος ήταν μέλος του Π.Γ. του ΚΚΕ αλλά την περίοδο αυτή ήταν διαγραμμένος από το ΚΚΕ με την καταγγελία του προδότη.
Αρχειομαρξιστές, μέλη του ΚΑΚΕ (Κομμουνιστικό Αρχειομαρξιστικό Κόμμα Ελλάδας) ήταν 3: ο Ανδρώνης, ο Περαχιά και ο Χατζηχρήστος.
Τροτσκιστές ήταν 6, εκ των οποίων 5 ήταν ενταγμένοι στην ΕΟΚ∆Ε (Ενιαία Οργάνωση Κομμουνιστών ∆ιεθνιστών Ελλάδας) –Γιαννακουρέας, Κοβάνης, Μήτσης, Πανταζής και Σούλας– και ένας στο ∆ΚΚΕ (∆ιεθνιστικό Κόμμα Κομμουνιστών Ελλάδας) – Κρόκος. Τον Μάιο του 1943, η ΕΟΚ∆Ε συγχωνεύτηκε με άλλη ομάδα τεταρτοδιεθνιστών και συγκροτήθηκε το Κόμμα Κομμουνιστών ∆ιεθνιστών Ελλάδας (ΚΚ∆Ε). Ο Μήτσος Γιαννακουρέας αναφέρεται από κάποιες πηγές ως αρχειομαρξιστής, αλλά, σύμφωνα με τα στοιχεία που συγκεντρώσαμε, φαίνεται πως κατά τη διάρκεια της εξορίας του στην Ανάφη πέρασε στην ΕΟΚ∆Ε.
Από τον κεντρώο (βενιζελικό) χώρο φαίνεται πως προέρχονται 4 εκτελεσμένοι αγωνιστές, οι Γαντές, Γκότσης, Θεμελής και Τσίκος.
Από τους αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης για τους οποίους έχουμε στοιχεία, 33 ήταν μέλη του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και της ΕΠΟΝ, εκ των οποίων 15 ήταν αποδεδειγμένα μέλη του ΚΚΕ, ενώ για τους υπόλοιπους δεν κατορθώσαμε να βρούμε στοιχεία για την κομματική τους ένταξη.
Στατιστικά στοιχεία ηλικιών
Εγινε δυνατό να προσδιοριστεί η ηλικία 124 εκτελεσμένων, ενώ για τους υπόλοιπους 76 οι διαθέσιμες πηγές δεν παρέχουν επαρκή στοιχεία.
Η μέση ηλικία των 124 αυτών αγωνιστών ήταν μόλις 35,5 έτη, ενώ η διάμεση ηλικία ήταν 36,5 έτη, γεγονός που δείχνει ότι οι περισσότεροι βρίσκονταν στην πιο δημιουργική και παραγωγική περίοδο της ζωής τους. Ο νεότερος ήταν μόλις 17 ετών και ο γηραιότερος 75 ετών.
Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό είναι ότι περισσότεροι από τους μισούς (68 από τους 124, ποσοστό περίπου 55%) ήταν ηλικίας 31-40 ετών, ενώ μόλις 8 ήταν έως 20 ετών και μόνο 5 είχαν ηλικία άνω των 50 ετών.
Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν ότι η συντριπτική πλειονότητα των εκτελεσμένων ήταν άνθρωποι στην ακμή της ζωής τους, με ενεργή επαγγελματική, κοινωνική και πολιτική δράση, γεγονός που προσδίδει ακόμη μεγαλύτερη ιστορική βαρύτητα στη θυσία τους.
«Η Πρωτομαγιά, παγκόσμια ημέρα απεργίας και γιορτής του προλεταριάτου, επιλέχτηκε για να εκδικηθεί η αστική τάξη εκείνους που αμφισβήτησαν την κυριαρχία της και αγωνίστηκαν για την ανατροπή της» (ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ/EUROKINISSI)
ΜΕΡΙΚΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ 200 ΕΚΤΕΛΕΣΜΕΝΟΥΣ
Σύμφωνα με τις πηγές που εμείς αξιοποιήσαμε, οι 200 αγωνιστές προέρχονταν (τελευταίος τόπος εξορίας ή φυλάκισης): 122 από την Ακροναυπλία, 21 από την Ανάφη, ένας από την Ιο, ένας από την Τζιά, και 56 ήταν αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης. Από τους 56 της Εθνικής Αντίστασης, 5 ήταν παλιοί αγωνιστές, κομμουνιστές που είχαν εξοριστεί και φυλακιστεί κατά το παρελθόν.
Διαβάστε περισσότερα