Εκπρόσωποι του πολιτικού κόσμου, κόμματα, πνευματικοί φορείς και προσωπικότητες εκφράζουν σήμερα Τρίτη τα δημόσια συλλτπητήριά τους για τον θάνατο του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, σπουδαίου κοινωνιολόγου, ακαδημαϊκού, καθηγητή πανεπιστημίου, συγγραφέα, ερευνητή, διανοούμενου, πολιτικού και δικηγόρου.
Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της ελληνικής κοινωνιολογίας και της σύγχρονης πνευματικής ζωής της χώρας η οποία άφησε πίσω της ένα ιδιαίτερα σημαντικό επιστημονικό και συγγραφικό έργο, μελετώντας επί δεκαετίες την ελληνική κοινωνία, το κράτος, την πολιτική, την εκπαίδευση και τις κοινωνικές ανισότητες.
ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ
Κωνσταντίνος Τασούλας: «Πρόσφερε εμβριθείς αναλύσεις για τη νεότερη ιστορική μας διαδρομή»
«Αποχαιρετούμε τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά, έναν από τους σημαντικότερους Έλληνες κοινωνιολόγους, ακαδημαϊκούς και διανοητές της εποχής μας. Με νηφαλιότητα και οξυδέρκεια, φώτισε μέσα από το έργο του τη δομή της ελληνικής κοινωνίας και του κράτους και πρόσφερε εμβριθείς αναλύσεις για τη νεότερη ιστορική μας διαδρομή. Εκφράζω τα ειλικρινή μου συλλυπητήρια στην οικογένειά του και στην ακαδημαϊκή κοινότητα».
Λίνα Μενδώνη: «Ένας από τους επιφανέστερους σύγχρονους διανοούμενους»
«Η απώλεια του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, μας στερεί έναν από τους επιφανέστερους σύγχρονους διανοούμενους, που σφράγισε με την επιβλητική, αλλά και τόσο προσιτή, παρουσία του και το πολυσχιδές έργο του, τη σύγχρονη ελληνική σκέψη, επί δεκαετίες. Συνθεμελιωτής του κλάδου της κοινωνιολογίας στην Ελλάδα, τον οποίο υπηρέτησε με αφοσίωση, τόσο από το πανεπιστημιακό αμφιθέατρο, όσο και από θέσεις ευθύνης στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, αξιοποίησε γονιμότατα την τεράστια θεωρητική του σκευή για να μας εισφέρει πρωτότυπες ερμηνευτικές προσεγγίσεις της ελληνικής κοινωνίας και των μετασχηματισμών της. Προσεγγίσεις, που δεν βασίζονταν σε μακρινές θεωρητικές κατασκευές, αλλά διαπνέονταν από οξυδέρκεια και εδράζονταν στη βαθιά μελέτη της πραγματικότητας. Διόλου τυχαία δεν είναι η επίδραση που εξακολουθούν να ασκούν τα μείζονα έργα της νεότητάς του, με χαρακτηριστικότερο, ίσως, παράδειγμα το «Εξάρτηση και αναπαραγωγή», αλλά και της ωριμότητάς του, στον σύγχρονο στοχασμό, τον οποίο εμπλούτισαν καίρια.
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς δεν υπήρξε μόνο μεγάλος ταξιδιώτης, αλλά και πλοηγός ο ίδιος, στον κόσμο των ιδεών, ένας γνήσιος διανοούμενος, που συνδύαζε το θεωρητικό έργο με την αδιάλειπτη, επίμονη και ουσιαστική δημόσια παρέμβαση. Από τα χρόνια της Γαλλίας και την αντίσταση στη δικτατορία, μέχρι το πέρασμά του, λίγα χρόνια πριν, από τη Βουλή των Ελλήνων, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς άρθρωσε μεστό και διεισδυτικό δημόσιο λόγο, ο οποίος δεν περιορίστηκε σε διαπιστώσεις, αλλά μετουσιωνόταν σε απτή πολιτική πράξη. Ακόμη και όσοι, ενίοτε, βρεθήκαμε στην απέναντι όχθη, διαφωνώντας ή παίρνοντας αποστάσεις από ορισμένες προσεγγίσεις ή απόψεις του, δεν μπορούσαμε παρά να αναγνωρίζουμε στον Κωνσταντίνο Τσουκαλά το θάρρος και τα ανυστερόβουλα κίνητρα της γνώμης του, όπως και την πολύτιμη συμβολή του στην ανανέωση του δημόσιου διαλόγου.
Ο Κωνσταντίνος, εμπνευσμένος δάσκαλος, απολαυστικός συνομιλητής, ευπροσήγορος και απλός άνθρωπος, είχε τη σπάνια χάρη να συνδυάζει τη βαθιά σκέψη με την πλήρως κατανοητή διατύπωσή της. Η πορεία του και το έργο του αφήνουν βαθύ αποτύπωμα το οποίο μετά βεβαιότητας κάθε άλλο παρά έχει εξαντλήσει την ακτινοβολία του. Στη σύζυγό του Φωτεινή Τσαλίκογλου, τους αμέτρητους μαθητές και φίλους του απευθύνω ειλικρινέστατα συλλυπητήρια».
Ακαδημία Αθηνών: «Σπουδαίος στοχαστής, σημαίνων κοινωνικός φιλόσοφος»
«Με βαθύτατη θλίψη και ιδιαίτερη συγκίνηση η Ακαδημία Αθηνών έλαβε γνώση της απώλειας του Ακαδημαϊκού και εξέχοντος επιστήμονος στο πεδίο της Κοινωνιολογίας και Κοινωνικής Θεωρίας, Κωνσταντίνου Τσουκαλά.
Ο εκλιπών γεννήθηκε στην Αθήνα το 1937. Έλαβε πτυχίο από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (1958) και συνέχισε με Μεταπτυχιακές σπουδές στα Πανεπιστήμια Χαϊδελβέργης (1959-1960), Μονάχου (1960-1961), Παρισίων (1963-1964) και Yale (1966). Υπήρξε Senior Research Fellow στο Πανεπιστήμιο Yale (1966) καθώς και Docteur ès Lettres et Sciences Humaines του Πανεπιστημίου Panthéon-Sorbonne Παρισίων (Paris 1) με “mention très honorable”.
Διετέλεσε επίσης Επιστημονικός Συνεργάτης του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) (1964-1967), ερευνητής του Centre national de recherche scientifique (CNRS) της Γαλλίας (1968-1969), Γενικός Διευθυντής (1981-1989) και εν συνεχείᾳ πρόεδρος του ΔΣ του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) (1993-1995), αρχηγός της ελληνικής αντιπροσωπείας στη διάσκεψη του ΟΗΕ για την κοινωνική ανάπτυξη (1994-1996), μόνιμο μέλος του “Carrefour européen des sciences et la culture” που οργανώθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση υπό την προεδρία του Jacques Delors, Μέλος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής, Senior Research Fellow στο Πανεπιστήμιο Yale (1967-1968), Καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Paris VIII Vincennes (1969-1981), Καθηγητής Κοινωνιολογίας στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (1981-1985), Καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών (1985-2004) και Πρόεδρος του Τμήματος, Επισκέπτης Καθηγητής στα Πανεπιστήμια Panthéon-Sorbonne (Paris1), Princeton, Columbia, City University of New York, Bosporus και UAM Iztapalapa της Πόλης του Μεξικού, Ομότιμος Καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών, Επίτιμος Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Κρήτης (2009), Επίτιμος Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πελοποννήσου (2011). Έχει συμμετάσχει με ομιλίες και παρεμβάσεις σε συνέδρια που πραγματοποιήθηκαν σε διάφορα πανεπιστήμια της Ευρώπης, της Αμερικής και της Αυστραλίας. Έχει διατελέσει πρόεδρος ιδρυμάτων, επιτροπών, εταιρειών και μουσείων και έχει τιμηθεί με αριστεία για τη συμβολή του στις επιστήμες και τις τέχνες.
Ανέπτυξε πλούσιο και υψηλού επιπέδου συγγραφικό έργο. Μεταξύ των κυριότερων έργων του συγκαταλέγονται τα εξής: The Greek Tragedy, Harmondsworth Penguin (1969), Είδωλα πολιτισμού: Ελευθερία, ισότητα και αδελφότητα στη σύγχρονη πολιτεία. Αθήνα, Θεμέλιο (1982), Πόλεμος και ειρήνη μετά το τέλος της ιστορίας, Αθήνα, Εκδόσεις Καστανιώτη (2006), Age of Anxiety, London, Eris (2018). Ένα από τα πιο πρόσφατα έργα του είναι το The Greek Revolution. A critical dictionary. Edited by Paschalis M. Kitromilidis and Constantinos Tsoukalas, Cambridge, MA: Harvard University Press (2021).
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς εξελέγη το 2025 τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, στην έδρα “Κοινωνιολογίας-Κοινωνικής Θεωρίας”, στη Γ’ Τάξη των Ηθικών και Κοινωνικών Επιστημών. Τα τακτικά μέλη, το ερευνητικό και διοικητικό προσωπικό της Ακαδημίας εκφράζουν τα ειλικρινή συλλυπητήριά τους προς τους οικείους και συνεργάτες του. Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς υπήρξε ένας σπουδαίος στοχαστής και μία εμβληματική προσωπικότητα στο πεδίο των Κοινωνικών Επιστημών. Περνάει στην αιωνιότητα ως ένας σημαίνων Κοινωνικός Φιλόσοφος, ο οποίος άφησε μία πολύτιμη παρακαταθήκη στην ελληνική και διεθνή κοινότητα με το πολυσχιδές ακαδημαϊκό του έργο, την οξυδερκή κριτική του θεώρηση αλλά και την καθοριστική συμβολή του ως ενεργού πολίτη, ενισχύοντας ουσιαστικά την Κοινωνία των Πολιτών. Το κενό που αφήνει στην Ακαδημία Αθηνών αλλά και στον επιστημονικό χώρο εν γένει είναι δυσαναπλήρωτο.
Η Ακαδημία Αθηνών αναρτά μεσίστιο τη σημαία του Μεγάρου της επί τρεις ημέρες από σήμερα».
Αλέξης Τσίπρας: «Ένας από τους σημαντικότερους διανοητές του τόπου μας»
«Με βαθιά θλίψη αποχαιρετώ έναν από τους σημαντικότερους διανοητές του τόπου μας, έναν γλυκύτατο άνθρωπο, τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά. Στη Φωτεινή και τους οικείους του εκφράζω τα ειλικρινή μου συλλυπητήρια».
Κώστας Τσουκαλάς: «Το έργο του άνοιξε νέους δρόμους στην κατανόηση της ελληνικής κοινωνίας»
«Έφυγε ένας κορυφαίος Έλληνας διανοητής, ο ακαδημαϊκός Κωνσταντίνος Τσουκαλάς. Το έργο του άνοιξε νέους δρόμους στην κατανόηση του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού. Άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμά του στην κοινωνιολογία και στην ακαδημαϊκή ζωή του τόπου. Τον αποχαιρετούμε με σεβασμό και ευγνωμοσύνη για τη συνεισφορά του στην πνευματική αναβάθμιση της ελληνικής σκέψης. Συλλυπητήρια στους οικείους του».
ΣΥΡΙΖΑ: «Ένας σπουδαίος δάσκαλος, ένας βαθιά πολιτικός διανοούμενος»
«Με βαθιά θλίψη αποχαιρετούμε τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά, έναν από τους σημαντικότερους Έλληνες κοινωνιολόγους και διανοούμενους της μεταπολεμικής Ελλάδας, που έφυγε σήμερα από τη ζωή σε ηλικία 89 ετών.
Η ακαδημαϊκή και πνευματική διαδρομή του υπήρξε σπουδαία και διεθνής. Καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, με μακρά παρουσία σε πανεπιστήμια της Ευρώπης και της Αμερικής και σημαντική συμβολή στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, άφησε πίσω του ένα πλούσιο επιστημονικό και συγγραφικό έργο που επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο μελετάμε την ελληνική κοινωνία, το κράτος, την εκπαίδευση, τις κοινωνικές ανισότητες και τους μηχανισμούς αναπαραγωγής τους.
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς δεν περιορίστηκε ποτέ στα όρια της πανεπιστημιακής αίθουσας. Υπήρξε ενεργός δημόσιος διανοούμενος, με σταθερή παρουσία στις μεγάλες ιδεολογικές και πολιτικές συζητήσεις της εποχής του και βαθιά σχέση με τις αξίες και τους αγώνες της Αριστεράς.
Το 2015 αποδέχθηκε να τεθεί επικεφαλής του ψηφοδελτίου Επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ και εξελέγη βουλευτής σε μια ιστορική στιγμή για την ελληνική Αριστερά.
Αποχαιρετούμε έναν σπουδαίο δάσκαλο, έναν βαθιά πολιτικό διανοούμενο και έναν άνθρωπο που συνέδεσε τη γνώση με την κριτική σκέψη και τη δημόσια παρέμβαση.
Η ελληνική Αριστερά και οι κοινωνικές επιστήμες είναι από σήμερα φτωχότερες».
Νέα Αριστερά: «Το έργο του άνοιγε νέες οδούς για την επιστημονική και πολιτική σκέψη»
«Ο θάνατος του Κωνσταντίνου Τσουκαλά αφήνει δυσαναπλήρωτο κενό στο χώρο των κοινωνικών επιστημών, της ιστορίας και της πολιτικής. Σπουδαίος ερευνητής, πανεπιστημιακός δάσκαλος και μεγάλος διανοητής, συνέβαλε όσο κανένας άλλος στην ανάπτυξη των κοινωνιολογικών σπουδών στην Ελλάδα και την Ευρώπη.
Με τη ματιά του, πάντα διεισδυτική και αναλυτική, αποτέλεσε κορυφαίο διανοούμενο. Είχε σταθερό το βλέμμα στις κοινωνικές διεργασίες και ανάγκες, ενώ το επιστημονικό και συγγραφικό του έργο άνοιγε νέες οδούς για την επιστημονική και πολιτική σκέψη.
Η στράτευση στον προοδευτικό χώρο και την Αριστερά ήταν διαχρονική και σταθερή, ενώ ήδη από την εποχή που δίδασκε στο Παρίσι συνέβαλε καθοριστικά στην συζήτηση για την Μεταπολίτευση και τον μετασχηματισμό της Ελλάδας σε μια κοινωνική δημοκρατία. Η ματιά του για τον γαλλικό Μάη του ’68 και η πρωτοπόρα επιστημονική και ερευνητική του πορεία στο Παρίσι, άλλωστε, δεν τον απομάκρυναν από τα τεκταινόμενα: αντίθετα διεύρυναν την οπτική του και την ανάλυση του για τις κοινωνίες του σήμερα.
Αποχαιρετούμε με συγκίνηση τον σπουδαίο διανοητή Κωνσταντίνο Τσουκαλά. Εκφράζουμε τα συλλυπητήρια μας στην οικογένεια και τους οικείους του».
Ευάγγελος Βενιζέλος: «Αποχαιρετώ το φωτεινό μυαλό του, την χάρη του λόγου του»
«Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς κατάφερε να μείνει πάντα νέος αναζητώντας διαρκώς νέες ερμηνευτικές προτάσεις, ενώ αυτές που είχε αναδείξει πριν πενήντα και πλέον χρόνια ως εργαλεία για την κατανόηση της ελληνικής κοινωνίας έχουν καταστεί εδώ και δεκαετίες κοινής αποδοχής.
Αποχαιρετώ με μεγάλη θλίψη και αγάπη τον συγκάτοικό μου στο ίδιο γραφείο στη Νομική Σχολή Θεσσαλονίκης, τον χρήστη της ίδιας τηβέννου, αυτής του παιδικού του φίλου και δασκάλου μου Δημήτρη Τσάτσου.
Αποχαιρετώ το φωτεινό μυαλό του, την χάρη του λόγου του, το μοναδικό του ύφος, τη συστολή που καταβάθος τον χαρακτήριζε, την ευγένεια με την οποία χειριζόταν τις πολιτικές διαφωνίες, την ικανότητα του να αναθεωρεί.
Η Φωτεινή που φώτισε τη ζωή του τώρα καλείται να διαφυλάξει μια μεγάλη παρακαταθήκη».
Η ζωή και το έργο του μεγάλου στοχαστή
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς υπήρξε ο πρώτος και μοναδικός σύμβουλος έκδοσης της «Εφ.Συν.», αρθρογραφούσε σε αυτήν και έμεινε αδιάλειπτα στο πλευρό της εφημερίδας όλα αυτά τα χρόνια.
Δείτε ΕΔΩ την τελευταία του συνέντευξη στην «Εφ.Συν.» τον Ιανουάριο του 2026.
Κοινωνιολόγος, καθηγητής πανεπιστημίου, συγγραφέας, ερευνητής, διανοούμενος, πολιτικός, δικηγόρος
Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1937. Σπούδασε νομική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές Φιλοσοφίας του Δικαίου και Κοινωνιολογίας στα Πανεπιστήμια Χαϊδελβέργης και Μονάχου, καθώς επίσης στη Σορβόνη και στο Γέιλ, και το 1974 αναγορεύθηκε διδάκτορας της Σορβόνης στον τομέα Γραμμάτων και Ανθρωπιστικών Σπουδών. Από το 1968 έως το 1985 δίδαξε κοινωνιολογία στη Σορβόνη.
ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ
Στη συνέχεια επέστρεψε στην Ελλάδα και έγινε καθηγητής κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Παράλληλα εργάστηκε ως ερευνητής στο Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών Αθηνών, και στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS) της Γαλλίας, αλλά και ως δικηγόρος. Διετέλεσε επιστημονικός διευθυντής του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών.
Δίδαξε και σε άλλα σημαντικά πανεπιστήμια της Ελλάδας και του εξωτερικού, μεταξύ των οποίων το Columbia, το Princeton και το Πανεπιστήμιο Νέας Υόρκης.
Το 2025 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Κατά την υποδοχή του στο ίδρυμα τον Οκτώβριο του 2025, μίλησε μεταξύ άλλων για τις κοινωνικές αλλαγές, τη δικτατορία, τον Μάη του ’68, τον νεοφιλελευθερισμό, και τις σύγχρονες αντιφάσεις της ανάπτυξης, υπογραμμίζοντας τη σύγκρουση ανάμεσα στην οικονομική ανάπτυξη και στην προστασία του περιβάλλοντος.
Υπήρξε πολυγραφότατος μελετητής της ελληνικής κοινωνίας και της ιστορικής της εξέλιξης. Ανάμεσα στα σημαντικότερα έργα του βρίσκονται η «Ελληνική Τραγωδία: Από την Απελευθέρωση ως τους Συνταγματάρχες», η «Εξάρτηση και Αναπαραγωγή» και η «Κοινωνική Ανάπτυξη και Κράτος».
Η «Εξάρτηση και Αναπαραγωγή», ειδικότερα, αποτέλεσε σημαντική συμβολή στη μελέτη του κοινωνικού ρόλου των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα. Μέσα από το έργο του επιχείρησε να φωτίσει τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκαν οι κοινωνικές και πολιτικές δομές της Ελλάδας, αλλά και τον ρόλο της εκπαίδευσης, του κράτους και των κοινωνικών μηχανισμών στη διαμόρφωση της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας.
Το 2015 τέθηκε επικεφαλής του ψηφοδελτίου Επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ και εξελέγη βουλευτής του κόμματος.
Ήταν στενός φίλος του σπουδαίου Έλληνα πολιτικού φιλόσοφου και κοινωνιολόγου Νίκου Πουλαντζά.
Η κηδεία του, σύμφωνα με τις μέχρι στιγμής πληροφορίες, θα πραγματοποιηθεί αύριο Τετάρτη στο αποτεφρωτήριο της Ριτσώνας.
Efsyn.gr