Αν ρωτήσει κανείς σήμερα έναν πολίτη τι γνώμη έχει για την πολιτική στην Ελλάδα, το πιθανότερο είναι ότι θα εισπράξει μια απάντηση γεμάτη απογοήτευση, δυσπιστία και κυνισμό.
Οι περισσότεροι δηλώνουν ότι δεν ασχολούνται ιδιαίτερα με την πολιτική, ότι δεν εμπιστεύονται τους πολιτικούς και ότι θεωρούν πως τίποτα δεν αλλάζει, ανεξάρτητα από το ποιος βρίσκεται στην εξουσία. Η πολιτική δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως μέσο επίλυσης των προβλημάτων της κοινωνίας, αλλά πολλές φορές ως μέρος του ίδιου του προβλήματος. Πρόσφατες κοινωνικές έρευνες επιβεβαιώνουν αυτή την εικόνα, καταγράφοντας ως κυρίαρχα συναισθήματα την οργή, την απογοήτευση και την ανασφάλεια, ενώ τα πολιτικά κόμματα και οι θεσμοί του πολιτικού συστήματος βρίσκονται σταθερά στις τελευταίες θέσεις της εμπιστοσύνης των πολιτών.
Προσπαθώντας να κατανοήσω αυτή την πραγματικότητα, επέστρεψα στη βιβλιοθήκη μου και ξαναδιάβασα το βιβλίο του πολιτικού επιστήμονα Colin Crouch «Μεταδημοκρατία». Παρότι γράφτηκε πριν από περίπου είκοσι χρόνια, δύσκολα μπορεί κανείς να μην το χαρακτηρίσει προδρομικό. Ο Crouch περιγράφει μια κατάσταση στην οποία οι δημοκρατικοί θεσμοί εξακολουθούν να λειτουργούν τυπικά –διεξάγονται εκλογές, οι κυβερνήσεις αλλάζουν και τα Συντάγματα παραμένουν σε ισχύ– όμως η ουσιαστική πολιτική εξουσία μεταφέρεται σταδιακά σε οικονομικές και πολιτικές ελίτ. Οι πολίτες καλούνται να συμμετέχουν κυρίως ως ψηφοφόροι και θεατές, ενώ οι σημαντικές αποφάσεις λαμβάνονται ολοένα και περισσότερο πίσω από κλειστές πόρτες.
Ενα από τα σημεία της ανάλυσής του είναι η διαπίστωση ότι η πολιτική μετατρέπεται σε επικοινωνιακό θέαμα. Ο,τι ακριβώς συμβαίνει σήμερα δηλαδή και με την κυριαρχία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Τα κόμματα επενδύουν περισσότερο στην εικόνα, στις δημοσκοπήσεις και στο πολιτικό μάρκετινγκ παρά στην ουσιαστική αντιπαράθεση ιδεών. Η δημόσια συζήτηση περιορίζεται σε συνθήματα, προσωπικές αντιπαραθέσεις και επικοινωνιακές εντυπώσεις, ενώ οι πολίτες αντιμετωπίζονται περισσότερο ως καταναλωτές πολιτικών προϊόντων παρά ως ενεργά μέλη της δημοκρατίας.
Δεν μπορώ να μη συνδέσω αυτή την περιγραφή με τη σημερινή ελληνική πραγματικότητα. Τα τελευταία χρόνια έχουμε γίνει μάρτυρες αδιανόητων σκανδάλων, όπως οι αποκαλύψεις για το Predator, οι καταγγελίες γύρω από τον ΟΠΕΚΕΠΕ και άλλα ζητήματα που άπτονται της διαφάνειας και της λειτουργίας των θεσμών, τα οποία σε άλλες χώρες θα είχαν οδηγήσει σε παραίτηση της κυβέρνησης. Ωστόσο, στην Ελλάδα αντιμετωπίζονται σχεδόν ως εμμονικοί όσοι επιμένουν να μη θεωρούν κανονικότητα αυτόν τον θεσμικό ξεπεσμό. Παράλληλα, κάθε σοβαρή πολιτική πρόταση ή τεκμηριωμένος δημόσιος διάλογος δυσκολεύεται να βρει χώρο μέσα σε ένα επικοινωνιακό περιβάλλον που επιβραβεύει την ατάκα και τα ουρλιαχτά. Καθημερινά, θέλοντας και μη, παρελαύνει από τις οθόνες μας μια τοξικότητα και μια απίστευτη ανοησία, που έχουμε πλέον συνηθίσει να αντιμετωπίζουμε ως κανονικότητα.
Η κατάσταση αυτή επιδεινώνεται ακόμη περισσότερο από την κυριαρχία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Η λογική του TikTok, των σύντομων βίντεο και της αδιάκοπης εναλλαγής περιεχομένου έχει επηρεάσει και την ίδια την πολιτική. Οπως επισημαίνει ο Bruno Patino στο βιβλίο «Ο πολιτισμός του χρυσόψαρου», η οικονομία της προσοχής μας εκπαιδεύει να περνάμε συνεχώς από τη μία πληροφορία στην άλλη, χωρίς τον χρόνο που απαιτείται για κριτική σκέψη και εμβάθυνση. Αν ο Crouch εξηγεί γιατί η πολιτική μετατρέπεται σε θέαμα, ο Patino εξηγεί γιατί δυσκολευόμαστε πλέον να παρακολουθήσουμε οτιδήποτε περισσότερο από μερικά δευτερόλεπτα.
Τελικά η μεγαλύτερη επιτυχία της μεταδημοκρατίας είναι ότι κατάφερε να κανονικοποιήσει την πολιτική απάθεια. Εχουμε συνηθίσει να ακούμε για υποθέσεις διαφθοράς χωρίς να εκπλησσόμαστε. Εχουμε αποδεχθεί ότι σοβαρά ζητήματα θα ξεχαστούν γρήγορα και ότι ο δημόσιος διάλογος θα στραφεί σύντομα αλλού. Η συνεχής έκθεση σε σκάνδαλα, χωρίς ουσιαστική λογοδοσία ή συνέπειες, οδηγεί σταδιακά στον κυνισμό. Αυτός ο κυνισμός και η απάθεια τελικά λειτουργούν προς όφελος όσων ήδη κατέχουν πολιτική και οικονομική ισχύ.
Πρέπει να καταλάβουμε ότι η δημοκρατία δεν κινδυνεύει μόνο όταν καταργούνται οι εκλογές. Κινδυνεύει και όταν οι πολίτες παύουν να πιστεύουν ότι η συμμετοχή τους έχει νόημα. Ισως, λοιπόν, η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας είναι να ξαναβρούμε το ενδιαφέρον μας για τα κοινά και να πάψουμε να είμαστε απλοί θεατές μιας πολιτικής παράστασης, διεκδικώντας ξανά τον ρόλο του ενεργού πολίτη.
*Διεθνολόγος, μέλος Κεντρικής Επιτροπής ΠΑΣΟΚ
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr