Στο Αρχείο μου, έχω ανάκατες περίπου δύο χιλιάδες φωτογραφίες. Αλλες τόσες έχω και στη Βιβλιοθήκη μου, στο Αμύνταιο. Είναι η Ελλάδα, οριζοντίως και καθέτως, τρεις ήπειροι και δύο ωκεανοί, και εκατοντάδες πρόσωπα που μάγεψαν την Ιστορία και την πήραν με το μέρος τους.
Το Αρχείο μου είναι ένα παλίμψηστο, όπου μέσα κυκλοφορούν χιλιάδες άνθρωποι, φυσούν θυελλώδεις άνεμοι, υπάρχουν θάλασσες, νησιά, νησίδες, μάρμαρα και αγάλματα. Ερωτιδείς και ρόδα. Πικροδάφνες και τσουκνίδες. Μαβιές, μαύρες και κρεολές γυναίκες. Η δίψα του ζην επικινδύνως. Αποφάσισα, λοιπόν, μερικές από αυτές τις έρημες νησίδες να τις παρουσιάζω στην «Εφημερίδα των Συντακτών» κάθε μήνα. Στο σημερινό φύλλο, οι τέσσερις ιστορίες είναι: η τελευταία φωτογραφία του Κώστα Βάρναλη, στο Παγκράτι. Οι δύο Μεγάλοι μας Ποιητές, Γιάννης Ρίτσος και Οδυσσέας Ελύτης, σε μια ιστορική πόζα. Η πολύκροτη ιστορία των γυμνών φωτογραφιών της Ζωής Λάσκαρη στη Μύκονο και στη Δήλο και, τέλος, η γαλαζοαίματη φωτογραφία, όπου ο τέως βασιλεύς, τότε διάδοχος Κωνσταντίνος Γκλύξμπουργκ, υποκλίνεται στη «βασίλισσα» του ελληνικού κινηματογράφου, Αλίκη Βουγιουκλάκη
ΚΩΣΤΑΣ ΒΑΡΝΑΛΗΣ
Ισως αυτή είναι η τελευταία φωτογραφία του Κώστα Βάρναλη. Στο σπίτι του, στο Παγκράτι, και πίσω του διακρίνεται ελαφρώς η γυναίκα του, Δώρα Μοάτσου.
Είναι ολοφάνερο πως ο μεγάλος ποιητής προσπαθεί να μου υποδηλώσει τα χάλια του. Δεν χρειαζόταν. Τον είχα συναντήσει για πολλές ώρες πριν στη Γενική Κλινική Αθηνών. Εκεί είχα φρικάρει. Δεν ήταν κανένας δίπλα του, εκτός από τη Νανά Καλλιανέση, την εκδότρια του «Κέδρου», όπου έβγαζε τα βιβλία του.
Από τον ίδιο πληροφορήθηκα πως δεν είχε περάσει να τον δει ούτε ένας από τον χώρο των Γραμμάτων, πλην του «Μαραμπού». Ο Νίκος Καββαδίας πήγε ένα πρωινό και πήρε τον Δάσκαλο περίπατο στη χειμωνιάτικη λιακάδα. Τον πήγε μέχρι το καφενεδάκι της «Δεξαμενής», εκεί που ήθελε να πάει ο Βάρναλης, γιατί είχε αναμνήσεις από τα χρόνια που μαζεύονταν με τον Παπαδιαμάντη και τον Μαλακάση.
Το δωμάτιο 602 της Γενικής Κλινικής το είχε δώσει από φιλευσπλαχνία η ιδιοκτήτρια, αναγνωρίζοντας τη δόξα αυτού που δίκαια τον αποκάλεσαν «Διδάσκαλο του Γένους».
Στο κρεβάτι του ο Βάρναλης έμοιαζε τοσοδούλης. Με ένα κορμί λεπτό, έτοιμο θαρρείς να πετάξει. Στο κομοδίνο του, μια ξένη ανθολογία που προσπαθούσε να τη μεταφράσει, αν και ήταν πληγωμένος από την εγχείρηση καταρράκτη που είχε κάνει. Διαφορετικά τα φανταζόμουν τα στερνά των μεγάλων ποιητών.
Ο Βάρναλης, μετά τον θάνατο του Παλαμά και του Σικελιανού, ήταν η γνησιότερη ποιητική φωνή που διέθετε η Ελλάδα. Ο στοχασμός και ο λυρισμός στα ποιήματά του είναι δοσμένος με το πενταπόσταγμα του λαϊκού μας λόγου. Ενας πλάτανος στα Ελληνικά Γράμματα, με κλώνους απλωμένους πέρα από την πατρίδα μας και με καρπούς πλούσιους. Ο Λεκατσάς τον χαρακτήρισε «εθνικό ποιητή» με την κύρια σημασία του όρου.
Ο Βάρναλης ήταν και μεγάλος χωρατατζής. Και καθώς μου έλεγε η Ελλη Αλεξίου, η «γιαγιά» των Ελληνικών Γραμμάτων, παιδικός της έρωτας. «Αλλά μεγάλος γυναικάς, βρε παιδί μου»!
Οταν του πήρα τη συνέντευξη, στα 90 του «παππού», ο Βάρναλης περίμενε να δει αν θ’ ανεβεί στην Επίδαυρο η μετάφραση που έκανε ο ίδιος για τον «Ιππόλυτο». Τον ρώτησαν αν θα πάει το καλοκαίρι στην Επίδαυρο. «Τι μου λες; Να πάω να δω τον Αη Γιάννη τον Πρόδρομο; Πού είναι; Υπάρχει;»
Εκείνη τη συνέντευξη τη θυμάμαι σαν τώρα. Είχε τελειώσει κάπως σκαμπρόζικα:
– Παππού, τι αγάπησες πολύ εκτός από το γράψιμο;
Δεν γράφεται.
– Μα, λένε ότι είστε γυναικάς. Ποια γυναίκα ξεχωρίσατε;
Του αλλουνού!
ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ – ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ
Ο Οδυσσέας Ελύτης δεξιά και ο Γιάννης Ρίτσος απέναντι, φωτογραφημένοι από τον Τάκη Πανανίδη, στο δημαρχείο τηςΑθήνας. Εντυπωσιάζει η ομοιότητα και το ύφος της στάσης τους
Μια σπάνια, σπανιότατη φωτογραφία. Ο Οδυσσέας Ελύτης δεξιά και ο Γιάννης Ρίτσος απέναντι, φωτογραφημένοι από τον Τάκη Πανανίδη, στο δημαρχείο της Αθήνας. Ενα Νόμπελ και δίπλα του ένα Λένιν. Αυτή ήταν η Ελλάδα τότε.
Απ’ ό,τι ξέρω, υπήρχε μεταξύ τους μια αλληλοεκτίμηση. Είναι ζήτημα βέβαια αν υπάρχουν δυο-τρία γράμματα. Ο Ρίτσος, όμως, μου έλεγε ότι μιλούσαν συχνά στο τηλέφωνο.
Στη φωτογραφία αυτή εντυπωσιάζει η ομοιότητα και το ύφος της στάσης τους. Ο Ελύτης, με το χέρι του ακουμπημένο στο τραπέζι, κρατάει ένα τσιγάρο. Ο Ρίτσος απέναντι κρατάει, με τον ίδιον ακριβώς τρόπο, μια μικρή πίπα. Τα πόδια τους είναι σταυρωμένα. Αγέλαστοι και οι δυο, θα μπορούσα να πω αγέρωχοι. Με τα μάτια τους να κοιτάνε ψηλά, θέλοντας να πιάσουν κάτι μεταφυσικό.
Ο Ρίτσος παρέλαβε ο ίδιος το Βραβείο Λένιν, στα 60χρονα από την Οκτωβριανή Επανάσταση. Εγινε μεγάλη και ειδική τελετή στο Κρεμλίνο, στην οποία παραβρέθηκε, τιμώντας τον Ρίτσο, και ο Λουί Αραγκόν.
Για το βραβείο, ο Ρίτσος μου είχε πει: «Ετοιμαζόμουν να φύγω για τον Κάλαμο, όταν μου τηλεφώνησαν από τη Σοβιετική Πρεσβεία, λέγοντάς μου πως ο πρεσβευτής θέλει να με δει αμέσως. Ο πρεσβευτής, όμως, μου ανήγγειλε την απόφαση της Επιτροπής των Βραβείων Λένιν… Μόλις άκουσα το όνομα “Λένιν” συγκινήθηκα τόσο πολύ που άρχισα να τρέμω. Δεν το συνηθίζω. Απάντησα στον πρεσβευτή πως δεν έβρισκα λέξεις να πω, γιατί θεωρούσα τον Λένιν –και είναι για μένα– η μεγαλύτερη μορφή του αιώνα μας. Για μένα ο Λένιν δεν είναι μόνο ο μεγάλος θεωρητικός, ο φιλόσοφος, ο ιστορικός, ο κοινωνιολόγος, αλλά ο πρώτος που τόνισε την Επανάσταση, για να φτάσει στα μεγαλύτερα Ιδανικά της Ανθρωπότητας.
Θεωρώ πολύ μεγάλη την τιμή που μου κάνετε και δεν θα την αποδεχόμουν αν δεν ήξερα πως στο πρόσωπό μου και στο έργο μου δεν βραβεύεται παρά ό,τι μπόρεσα να εκφράσω από τον διαρκώς βασανιζόμενο και αγωνιζόμενο ελληνικό λαό».
Είχα την τύχη να συναντήσω κι εγώ τον Αραγκόν, γιατί ο Ρίτσος με προσκάλεσε όταν ήρθε ο μεγάλος Γάλλος ποιητής και ζήτησε να πάνε μαζί στη Μόσχα. Μάλιστα, ο Ρίτσος παραχώρησε σε μένα την καταπληκτική επιστολή, με την οποία ο Αραγκόν τον παρακαλούσε, τον Μάρτιο του 1977, να πάνε μαζί στη Μόσχα.
Η επιστολή αναφέρει κάπου: «Αγαπητέ Γιάννη, σας θεωρώ τον μεγαλύτερο ποιητή του αιώνα μας και καθώς σας διαβάζω αδιάκοπα νιώθω το βίαιο τράνταγμα της μεγαλοφυΐας μέσα μου».
Για τον Ελύτη έχω να πω λίγα περισσότερα, καθώς βρέθηκα στην απονομή του Βραβείου Νόμπελ στον ποιητή μας. Βρέθηκα στη Στοκχόλμη, μαζί με την Ελένη Βλάχου. Κανένας άλλος δεν είχε έρθει από την Ελλάδα.
Η Σουηδική Ακαδημία είδε τον Ελύτη σαν έναν σύγχρονο «Οδυσσέα του Πνεύματος», με γνωρίσματα τη δίψα για την ελευθερία και την ακόρεστη περιέργεια για κάθε είδους περιπέτεια που μπορεί να προσφέρει με διαφάνεια ο βαθύπλουτος κόσμος των ελληνικών νησιών και της θάλασσας.
Ο Λαρς Γίλενστεν, γραμματέας της Σουηδικής Ακαδημίας, ο παντοδύναμος «νάνος», μου ανέλυσε τι σημαίνει γι’ αυτόν το όνομα Ελύτης: «Το όνομα είναι μια σύνθεση με φόντο πολλές έννοιες, προσφιλείς στον ποιητή. Είναι κατά κάποιον τρόπο ένα είδος της προγραμματικής του δήλωσης. Τα συνθετικά του θυμίζουν τις λέξεις Ελπίδα, Ελευθερία και τη μυθική γυναίκα, που είναι η προσωποποίηση της ομορφιάς, του ερωτικού αισθησιασμού, αλλά και της μοναδικής δύναμης, την Ελένη».
Κάποτε, είχα ρωτήσει τον Οδυσσέα Ελύτη τι σήμαινε γι’ αυτόν η παραμονή του στο Παρίσι: «Οσο κι αν φανεί παράξενο, η παραμονή μου στην Ευρώπη για μια τετραετία περίπου με έφερε πιο κοντά στο δράμα του τόπου μας. Εκεί, το άδικο απειλούσε πιο ανάγλυφα κάθε στιγμή στα μάτια μου. Το άδικο που κατάτρεχε την Ελλάδα και το άδικο που κατάτρεχε τον ποιητή. Σιγά-σιγά ταυτίστηκαν μέσα μου η εντιμότητα, η αφοσίωση, η θυσία χωρίς ανταμοιβή. Μπορεί να φαίνεται παράξενο, αλλά το έβλεπα καθαρά. Η μοίρα της Ελλάδας μέσα στη μοίρα των άλλων εθνών ήταν ό,τι ακριβώς η μοίρα του ποιητή μέσα στη μοίρα των άλλων ανθρώπων. Των ανθρώπων του χρήματος και της εξουσίας. Ετσι γεννήθηκε το Αξιον Εστί, που μερικοί στην αρχή παρασύρθηκαν από τον τίτλο και το πέρασαν για θρησκευτικό ποίημα. Οπως και να ’ναι, πάνω που ετοιμαζόμουν, το 1967, να εκδώσω τα “Ανοιχτά Χαρτιά” μας ήρθε η 21η Απριλίου. Κλείστηκα και σώπασα, όπως όλοι μας. Στο τέλος τα παράτησα όλα. Και, για δεύτερη φορά, πήγα να εγκατασταθώ στη Γαλλία. Εχει σημασία για τον τρόπο που λειτουργούσα, το γεγονός ότι εκεί με απασχολούσε και πάλι η Ελλάδα, περισσότερο απ’ ό,τι όταν ήμουν στην Ελλάδα. Στη θέση του Θεού είχα βάλει τη συνείδηση».
ΖΩΗ ΛΑΣΚΑΡΗ
Η φωτογράφιση της Λάσκαρη έγινε στη Μύκονο και στη Δήλο από τον σπουδαίο Ντίνο Διαμαντόπουλο για το περιοδικό Playboy
Μια φωτογραφία, που δείχνει την ημίγυμνη Ζωή Λάσκαρη ιππαστί πάνω σε ένα από τα πέτρινα λιοντάρια της Δήλου. Η φωτογράφηση αυτή έγινε στη Μύκονο και στη Δήλο από τον σπουδαίο Ντίνο Διαμαντόπουλο για το περιοδικό Playboy. Ηταν μεγάλη πρόκληση για μένα το ότι μου ζήτησαν να γράψω το κείμενο και τις λεζάντες στις υπέροχες αυτές φωτογραφίες.
Οι λεζάντες ήταν εύκολες για μένα. Ηταν στίχοι του Οδυσσέα Ελύτη, του «Ηλιοπότη», καθώς απεικόνιζαν την άχραντη ομορφιά του Αιγαίου. Τολμηρές φωτογραφίες, αλλά με όση πρόκληση χρειαζόταν ώστε να μη φτάνουν στο χυδαίο.
Το κείμενο που έγραψα ήταν όντως προκλητικό, γιατί έπρεπε να αρθώ στο ύψος των περιστάσεων. Γυμνή η Ζωή Λάσκαρη; Μα τον Θεό, έπρεπε να γράψω ένα κείμενο πιο προκλητικό από τις γυμνές της φωτογραφίες. Παραθέτω ένα απόσπασμα: «Ζωή, γυμνή στις σελίδες του Playboy. Αξιον Εστί το Σώμα σου. Σώμα εθνική οδός. Γεμάτο driving για κοιμισμένες νταλίκες, λεωφορεία-πόθους και τα παιδιά με Alfa Romeo, Porsche, Honda, Kawasaki. Τώρα υπερυψούσαι στους τοίχους της Αθήνας, εκτεθειμένο γυμνό. Τι διαδρομή! Γεννήθηκες στην Πρωτεύουσα των Προσφύγων (Θεσσαλονίκη), από τις αμφίβολες λαγνουργίες γονιών που δεν χόρτασαν τον έρωτα. Απογειώθηκαν νωρίς και χάθηκαν κι οι δυο, στα πρώτα σου επτά χρόνια. Μολονότι ζεις “Χωρίς Ταυτότητα”, είσαι το αντιπροσωπευτικό σώμα της σπαργώσης Γενιάς του ’60. Σώμα που υπηρέτησες με “Ίλιγγο”, όλες τις κλάσεις, σε πόλεμο και ειρήνη. Σώμα, θυμήσου ότι τίποτα πια δεν υπάρχει, κανένα απόσταγμα κατά “τες συνταγές αρχαίων Ελληνοσύρων Μάγων, για να σε φέρει στα 23 σου χρόνια ξανά”. Φύγε λοιπόν μπροστά, γυρεύοντας την ψυχή σου. Το πάμφωτο καλοκαίρι. Το λύχνο του άστρου σου. Φύγε με γεμάτες τις “κανονιοφόρους του έρωτα”. Σβήσε τη δίψα των αναγνωστών του Playboy. Ξεδιπλώσου ξανθό στις σελίδες του, για να σκεπάσεις με τα ηδονικά σου μέλη την ανέραστη Ελλάδα, τη λύπη μας, τον χαλασμό του κόσμου, για να αποκριθεί, έστω σιγά, στα αναπάντητα “γιατί” της ζωής μας. Από μένα, Νυν και Αεί. Αξιον Εστί το σώμα και η ψυχούλα σου Ζωίτσα».
ΑΛΙΚΗ ΒΟΥΓΙΟΥΚΛΑΚΗ
Η Αλίκη ήταν αληθινή βασίλισσα στη συνείδηση μερικώνεκατομμυρίων Ελλήνων
«Μια φωτογραφία ισούται με χίλιες λέξεις» λέει ένας άγραφος δημοσιογραφικός κανόνας. Η Αλίκη Βουγιουκλάκη είχε βάλει τότε πλώρη για τ’ αστέρια και ο πρίγκιπας Κωνσταντίνος, διάδοχος του τότε υπάρχοντος θρόνου, συναντώνται σε μια πρεμιέρα.
Ω! της εκπλήξεως, η Αλίκη δεν σηκώνεται να τον χαιρετίσει. Με γλυκύτατο χαμόγελο και τσαχπινιά τον υποχρεώνει να σκύψει αυτός. Εκείνη την εποχή, η Αλίκη μου είχε παραχωρήσει δύο μεγάλες συνεντεύξεις, για τα «Επίκαιρα» και τον «Ταχυδρόμο». Στη μία ποδοπατούσε τον χάρτινο θρόνο της. Στην άλλη, απάντησε στην εξής ερώτησή μου: Κυρία Βουγιουκλάκη, θα ήθελα να σας ρωτήσω κάτι πολύ λεπτό. Πριν κάμποσα χρόνια, στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό, είχε ψιθυριστεί επίμονα η φήμη ενός ειδυλλίου σας με τον βασιλέα Κωνσταντίνο. Μάλιστα, ένα ξένο περιοδικό έγραφε πως η βασίλισσα Φρειδερίκη, για να γλιτώσει τον τότε διάδοχο από τη γοητεία σας, τον έστειλε για εκπαίδευση στα σύνορα… Ομολογώ ότι το θέμα είναι άκρως απόρρητο. Θα ήθελα, όμως, να το σχολιάσετε.
«Με τον βασιλέα Κωνσταντίνο υπάρχει μια απλή φιλία. Ξεκίνησε πριν πολλά χρόνια και είναι αλήθεια πως, στο εξωτερικό κυρίως, έγραψαν ότι υπήρχε ειδύλλιο ανάμεσά μας. Φαντάζομαι ότι ο βασιλιάς θαύμαζε την καλλιτέχνιδα και όχι την Αλίκη Βουγιουκλάκη. Στο τελευταίο μου ταξίδι στην Ιταλία, είχα τη μεγάλη έκπληξη να ακούσω τη φωνή του στο τηλέφωνο. Με ρώτησε, με το συνηθισμένο του ενδιαφέρον, για την εξέλιξή μου και ευχήθηκε σ’ εμένα και τον Δημήτρη με αληθινή θέρμη».
Μόνο που εκείνο το διάστημα, η σχέση με τον Δημήτρη είχε κλονιστεί και οδηγείτο σε διαζύγιο. Επίσης, εκείνο το διάστημα οργίαζαν οι φήμες ότι η Finos Film ή κάποιος άλλος είχαν φτιάξει ένα μικρό δρομίσκο ασφαλτοστρωμένο, από το Τατόι μέχρι το πλατό όπου γύριζε ταινία η Αλίκη! Δεν το αποκλείω.
Η Αλίκη ήταν αληθινή βασίλισσα στη συνείδηση μερικών εκατομμυρίων Ελλήνων. Είχε δώσει πάνω από χίλιες συνεντεύξεις, που δημοσιεύτηκαν σε 500 και πλέον εξώφυλλα! Και πάνω από 10 χιλιάδες φωτογραφίες, που μέσα στις σελίδες έδειχναν τις περίπου 50 ταινίες που γύρισε σε 20 χρόνια. Ταινίες που είδαν πάνω από 12 εκατομμύρια Ελληνες!
Κι όμως, αυτό το πρόσωπο είχε μια σπαρακτική μοναξιά.
«Ο κινηματογράφος δεν μου άρεσε καθόλου στην αρχή. Οταν είδα τον εαυτό μου στο “Ποντικάκι” πάτησα τα κλάματα. Δεν είχα δει ποτέ μου τόσο άσχημη κοπέλα. Η σχέση μου με τον κινηματογράφο έγινε σχέση εραστή και ερωμένης. Αυτός όλο ζητούσε κι εγώ όλο έδινα. Με τον Φίνο, που είναι για μένα ένα πατρικό σύμβολο, άρχισα αυτόν τον χορό το 1957. Ο χορός κρατάει 15 χρόνια.
Σήμερα παίρνω υπνωτικά για να κοιμηθώ τα βράδια και με τα χέρια μου προσπαθώ, παίζοντας την τυφλόμυγα, να γνωρίσω τους ανθρώπους τριγύρω μου χωρίς να τους βλέπω. Η μάχη για τα πρωτεία είναι τρομακτική. Οταν κρατάς τα ηνία στο χέρι, τότε μεθάς κι εσύ από τον καλπασμό. Θέλεις να ’σαι μόνο πρώτη».
Με τον τέως βασιλιά Κωνσταντίνο συναντήθηκα όλως τυχαίως, όταν είχε φύγει από την Ελλάδα, στο αεροδρόμιο της Λευκωσίας. Του ζήτησα μια συνέντευξη και πράγματι, για 20 λεπτά περίπου, μου μίλησε, αλλά όσα μου είπε ενίσχυσαν την εικόνα της τεράστιας ευθύνης που είχε απέναντι στους πραξικοπηματίες. Εγραψα ένα σκληρότατο κείμενο. Αυτά γύρω στο 1970.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr