Στο βιβλίο των Αρχαίων Ελληνικών «Ομηρικά έπη: Οδύσσεια» (σε μετάφραση Δ.Ν. Μαρωνίτη), το οποίο διδάσκονται τα βλαστάρια μας στην Α’ Γυμνασίου, η «Οδύσσεια» χαρακτηρίζεται ως ένα ναυτικό παραμύθι, χωρίς να αναλύονται ιδιαίτερα αυτοί οι δύο όροι. Κι όμως, όπως έχει δείξει ο Βρετανός ιστορικός Ντέιβιντ Χόπκιν σε άρθρο του δημοσιευμένο το 2025 στο διεθνές περιοδικό Folklore της Αγγλικής Λαογραφικής Εταιρείας, υπάρχει μια σαφής σύνδεση ανάμεσα σε μια συγκεκριμένη επαγγελματική ομάδα (τους ναυτικούς) και ένα συγκεκριμένο είδος της προφορικής λογοτεχνίας (το ναυτικό παραμύθι). Με άλλα λόγια, το παραμύθι και η αφήγηση είχαν τον δικό τους ρυθμιστικό ρόλο στη λειτουργία και συνοχή αυτής της επαγγελματικής ομάδας, τη δική τους αποτελεσματικότητα στην καθημερινή συμβίωση και την επικοινωνία μεταξύ των ναυτικών.
Ναυτικά παραμύθια κυκλοφορούσαν σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους, όπως φαίνεται από τα γραπτά κείμενα που έχουν διασωθεί, όχι μόνο από την «Οδύσσεια», αλλά και το αρχαίο ελληνικό μυθιστόρημα, τις «Χίλιες και μία νύχτες» και την πικαρική νουβέλα. Το ότι οι ομάδες των ναυτικών αποτελούσαν προνομιακούς χώρους κυκλοφορίας των παραμυθιών επιβεβαιώνεται και από τις νεότερες προφορικές μαρτυρίες. Σύμφωνα με τα στοιχεία που δίνει για τους Κασιώτες παραμυθάδες των αρχών του 20ού αιώνα ο Αντώνης Μηνάς Σοφός, «όταν τα χειμωνιάτικα βράδια τα καράβια μέναν άνεργα δεμένα στ’ αραξοβόλια της Μακράς και του Τρίστομου, με τη διήγηση των όσων έμαθαν οι ναυτικοί ακούγοντάς τα στ’ ανατολίτικα λιμάνια, κάναν τις ώρες να περνούν ευχάριστα». Τα ναυτικά αυτά παραμύθια ήταν εκτενείς ιστορίες πάνω στην απόκτηση πλούτου, τις δοκιμασίες, τους κινδύνους και τις περιπέτειες της περιπλανώμενης ζωής των ναυτικών: χρυσά βουνά, γιγάντια τέρατα, μετακινούμενα νησιά, καράβια-φαντάσματα και άλλα επαναλαμβανόμενα θέματα.
Στόχος αυτών των ιστοριών δεν ήταν μόνο να περάσει η ώρα, σε ταξίδια που κρατούσαν μέρες, εβδομάδες ή και μήνες, αλλά ήταν κυρίως η οικοδόμηση, ενδυνάμωση (ή αμφισβήτηση) και σχολιασμός των εργασιακών (οριζόντιων ή ιεραρχικών) σχέσεων στο πλοίο. Επομένως, πίσω από τις αφηγήσεις αχαλίνωτης φαντασίας, υπήρχε μια κρυμμένη αλήθεια για τη σκληρή και επικίνδυνη ζωή των ανθρώπων που τις αφηγούνταν.
Θα περίμενε κανείς ο Κρίστοφερ Νόλαν, που μας έχει συνηθίσει στα κινηματογραφικά όνειρα εναλλακτικών πραγματικοτήτων της μετα-νεωτερικής μυθικής σκέψης, να αγκαλιάσει τα παραμυθιακά μοτίβα και την παραμυθιακή γλώσσα του ομηρικού έπους. Κάτι τέτοιο ωστόσο δεν συμβαίνει και αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με την απουσία ή την υπαινικτική παρουσία μέρους τουλάχιστον των παραμυθιακών πλασμάτων με τα οποία όλοι είμαστε εξοικειωμένοι. Η δική του εκδοχή της πασίγνωστης ιστορίας εμφανίζεται επική αλλά όχι παραμυθένια, σοβαρή και όχι παιγνιώδης, απομαγευμένη και όχι μαγική, ρεαλιστική και όχι ποιητική, απαισιόδοξη και όχι αισιόδοξη. Δεν έχει να κάνει μόνο με μια διαφορά οπτικής γωνίας αλλά κυρίως με τη δυνατότητα να υπερνικούν οι αφηγηματικοί ήρωες, μέσω της ποιητικής του παραμυθιού, τη νομοτέλεια η οποία τελικά ορίζει τον, κατά Νόλαν, Οδυσσέα και τις πράξεις του.
* Καθηγήτρια Λαογραφίας, ΕΚΠΑ
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr