Η μεγάλη οικονομική αξία της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν στηρίζεται μόνο στα δεδομένα αλλά και στην κοινωνικά συσσωρευμένη γνώση. Οι εταιρείες συγκεντρώνουν αυτή τη γνώση, την επεξεργάζονται με τεράστιες υποδομές και τη μετατρέπουν σε ένα νέο κεφάλαιο. Υπό αυτή την έννοια, μπορούμε να μιλήσουμε για μια νέα μορφή πρωταρχικής συσσώρευσης. Η δραστηριότητα των μεγάλων εταιρειών Τεχνητής Νοημοσύνης περιγράφεται ως η μεγαλύτερη περίφραξη του 21ου αιώνα, αφού ο κοινός ψηφιακός χώρος μετατρέπεται σε ιδιωτικό κεφάλαιο.
Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα εκπαιδεύονται πάνω στα συλλογικά ψηφιακά κοινά: σε άρθρα που κυκλοφορούν ελεύθερα στο διαδίκτυο, στη Wikipedia, σε εκατομμύρια ψηφιοποιημένα βιβλία, σε ελεύθερο κώδικα (open-source), σε έργα τέχνης που ανέβασαν ελεύθερα οι δημιουργοί τους.
Η εισροή είναι δωρεάν και ανοιχτή (τα κοινά αγαθά), αλλά η εκροή είναι κλειστή και εμπορευματοποιείται (συνδρομητικά μοντέλα AI με κλειστό κώδικα).
Με τον τρόπο αυτό, συγγραφείς, εικονογράφοι, μεταφραστές, δημοσιογράφοι και προγραμματιστές βλέπουν τα έργα τους (που συλλέχθηκαν χωρίς τη συναίνεσή τους) να χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση μηχανών που έρχονται να τους αντικαταστήσουν ή να υποβαθμίσουν την αξία της εργασίας τους.
Οι εταιρείες τεχνολογίας οχυρώνονται πίσω από ένα αυστηρό πλαίσιο πνευματικών δικαιωμάτων για τους αλγορίθμους τους, ενώ οι ίδιες παραβίασαν κάθε έννοια πνευματικής ιδιοκτησίας για να συλλέξουν τα δεδομένα εκπαίδευσης. Αυτό έχει οδηγήσει σε τεράστιες δικαστικές μάχες (π.χ. The New York Times ή ενώσεις καλλιτεχνών εναντίον εταιρειών AI).
Το ότι σήμερα η κοινωνικά παραγόμενη γνώση χρησιμοποιείται από τις εταιρείες χωρίς άμεση αμοιβή στους επιμέρους δημιουργούς δεν σημαίνει ότι αυτό αποτελεί αναγκαστικά το τελικό μοντέλο. Θα μπορούσε π.χ. να υπάρχει ένας μηχανισμός με τον οποίο ένα μέρος των εσόδων από τα μοντέλα Τ.Ν. να επιστρέφεται στους δημιουργούς της γνώσης.
Tο δημόσιο συμφέρον απαιτεί η κοινωνία να ελέγξει την Τ.Ν. μέσω δημοκρατικών θεσμών και να μην αφήσει την ανάπτυξή της αποκλειστικά στις δυνάμεις της αγοράς. Η Ε.Ε. απαιτεί πλέον από τους παρόχους γενικού σκοπού Τ.Ν. να συμμορφώνονται με το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας και να δημοσιοποιούν λεπτομερή περίληψη του περιεχομένου που χρησιμοποιήθηκε για την εκπαίδευση των μοντέλων.
Ομως, αν ένα μοντέλο έχει εκπαιδευτεί σε εκατομμύρια ή δισεκατομμύρια έργα, ποιος δικαιούται τι;
Αν η γνώση είναι σε μεγάλο βαθμό κοινωνικά παραγόμενος πόρος, τότε η αποζημίωση θα μπορούσε να έχει διττό χαρακτήρα: αποζημίωση δημιουργού αν μπορεί να αποδειχτεί χρήση συγκεκριμένου έργου, αλλά και κοινωνική ανταπόδοση – επειδή η οικονομική δραστηριότητα της Τ.Ν. στηρίζεται σε ένα τεράστιο οικοσύστημα κοινωνικά παραγόμενης και συχνά δημόσια χρηματοδοτούμενης γνώσης.
Θα μπορούσε να δημιουργηθεί, για παράδειγμα, ένα Ταμείο Κοινωνικής Ανταπόδοσης της Τ.Ν., στο οποίο θα κατευθύνεται μέρος των εσόδων των εταιρειών Τ.Ν. και το οποίο θα χρηματοδοτεί τα δημόσια πανεπιστήμια, τη δημόσια έρευνα, δημόσιες ψηφιακές υποδομές, ακόμη και δημόσια μοντέλα Τ.Ν.
Σε περίπτωση που υποστηριχθεί ότι προτάσεις τέτοιου τύπου είναι εκτός πραγματικότητας, αξίζει να αναφερθεί ότι η ιδέα πως η οικονομική αξιοποίηση έργων για την εκπαίδευση συστημάτων Τ.Ν. πρέπει να συνοδεύεται από αποζημίωση ή συλλογική ανταπόδοση ήδη συζητείται διεθνώς.
Το Ινστιτούτο Max Planck για την Καινοτομία και τον Ανταγωνισμό δημοσίευσε το 2026 πρόταση για δίκαιη αποζημίωση δημιουργών των οποίων τα έργα χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση Τ.Ν., ακόμη και μέσω συλλογικών συστημάτων διαχείρισης δικαιωμάτων. Ενώ σε ευρωπαϊκό επίπεδο, συζητούνται συλλογικές συμφωνίες αδειοδότησης, ώστε οι εταιρείες Τ.Ν. να χρησιμοποιούν περιεχόμενο με σαφέστερους όρους και με αμοιβή των δικαιούχων.
Προφανώς, μια πρόταση για κοινωνική ανταπόδοση της Τ.Ν. χρειάζεται σοβαρή επεξεργασία. Ωστόσο, η ουτοπική της διάσταση δεν την καθιστά άνευ αξίας. Μπορεί να λειτουργήσει ως αφετηρία για να σκεφτούμε εναλλακτικές δυνατότητες κοινωνικής οργάνωσης, πέρα από τα όρια που θέτουν οι σημερινοί οικονομικοί συσχετισμοί. Αλλωστε, αν περιοριζόμαστε αποκλειστικά σε όσα θεωρούνται σήμερα ρεαλιστικά, κινδυνεύουμε να αναπαράγουμε ως αμετάβλητη την πραγματικότητα που θέλουμε να αλλάξουμε.
*Εκπαιδευτικός Πληροφορικής, πρόεδρος ΕΛΜΕ Σιβιτανιδείου
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr
