Θα ξεκινήσω την ανάπτυξη των σκέψεών μου μ’ ένα απόσπασμα από το μυθιστόρημα του Αμερικανού συγγραφέα Τζόναθαν Λίτελ: «Ευμενίδες» (έτος έκδοσης 2006). Το παράθεμα είναι το εξής: «οι συνηθισμένοι άνθρωποι, από τους οποίους αποτελείται το κράτος, ιδίως σε χαλεπούς καιρούς είναι ο πραγματικός κίνδυνος».
Το ζήτημα, για το οποίο θέλω να μιλήσω, μπορεί να διατυπωθεί ως προβληματική ως εξής: πώς και γιατί η Ευρώπη, αλλά και η οικουμένη γενικότερα, εγκαταλείπει τις αρχές και τις ιδέες του Διαφωτισμού πάνω στις οποίες θεμελιώθηκε και διολισθαίνει στα μονοπάτια του νέου ολοκληρωτισμού;
Ο Λίτελ ακολουθώντας το πνεύμα της Χάνα Αρεντ υποστηρίζει ουσιαστικά ότι το «κοινωνικό κακό» είναι δημιούργημα των συνηθισμένων ανθρώπων. Δεν γεννιέται από ένα σατανικό πνεύμα. Ενας τέτοιος συνηθισμένος άνθρωπος είναι και ο υποψήφιος της «Εναλλακτικής για τη Γερμανία» (AfD) στο κρατίδιο Σαξονία-Ανχαλτ, Ούλριχ Ζίγκμουντ, ο οποίος, σύμφωνα με τις δημοσκοπικές μετρήσεις θα επικρατήσει στις κοινοβουλευτικές εκλογές της 6ης Σεπτεμβρίου 2026.
Συνηθισμένος άνθρωπος, εξ άλλου, ήταν και ο Αδόλφος Χίτλερ στις αρχές του εικοστού αιώνα. Αλλοι παράγοντες και άλλοι μηχανισμοί και άλλες κοινωνικές διαδικασίες είναι εκείνοι που οδηγούν την ανθρωπότητα στην καταστροφή. Οι συνηθισμένοι άνθρωποι, όπως π.χ. ο Αδόλφος Χίτλερ ή ο Ούλριχ Ζίγκμουντ, μπορεί να είναι επικίνδυνοι, αλλά από μόνοι τους οι ίδιοι δεν μπορούν να μας οδηγήσουν στην καταστροφή.
Μετά απ’ αυτές τις εισαγωγικές παρατηρήσεις στην προβληματική σχετικά με την εμφάνιση του νέου ολοκληρωτισμού -όχι μόνον στην Ευρώπη, αλλά σε ολόκληρο τον κόσμο- ας εξετάσουμε τις παραμέτρους της νέας ιστορικής φάσης στην εξέλιξη της ανθρωπότητας. Εξ αρχής θα πρέπει να διευκρινιστεί πως όταν μιλάμε για ολοκληρωτισμό δεν εννοούμε μόνον έναν τύπο διακυβέρνησης στην πολιτική σφαίρα. Εννοούμε πρωτίστως μια μορφή ζωής (στο επίπεδο της συνείδησης και στο επίπεδο της πολιτικής σφαίρας) στην οποία ο άνθρωπος δεν ορίζεται ως ελεύθερο και αυτόνομο ον, αλλά ως ετεροπροσδιοριζόμενη οντότητα χωρίς συνείδηση, χωρίς βούληση και χωρίς ηθική ευθύνη.
Αποκτούν για τους σημερινούς χαλεπούς καιρούς ιδιαίτερη σπουδαιότητα όσα γράφει σχετικά για τον ολοκληρωτισμό η Χάνα Αρεντ: «ο ολοκληρωτισμός προϋποθέτει την κατάργηση του πολιτικού ως σχέση σύγκρουσης και του πλουραλισμού στη δημόσια σφαίρα». Προς αυτήν ακριβώς τη συνειδησιακή και πολιτική συνθήκη βαδίζουμε ολοταχώς στην εποχή μας. Η πολιτική ως μέθοδος επίλυσης των κοινωνικών προβλημάτων δεν έχει απλώς υποχωρήσει όπως υποστήριξε ο Ζακ Ντεριντά το 2003. Η πολιτική τείνει να καταργηθεί, επειδή οι πραγματολογικές συνθήκες της ανθρώπινης ζωής έχουν αλλάξει ριζικά. Υποστηρίζω ότι τα δύο αυτά φαινόμενα, δηλ. η εμφάνιση του νέου ολοκληρωτισμού και η υπό κατάργηση πολιτική είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Από φαινομενολογικής απόψεως διακρίνουμε στον κοσμικό ορίζοντα να διεξάγεται μεταξύ πολιτικής και ολοκληρωτισμού ένας πόλεμος, του οποίου η ιστορική τύχη θα καθορίσει το μέλλον της ανθρωπότητας.
Οσοι επιμένουν να βλέπουν τις κοινοβουλευτικές εκλογές στο κρατίδιο Σαξονία – Ανχαλτ ως τυπική δημοκρατική διαδικασία εθελοτυφλούν. Θα έλεγα, μάλιστα, ότι είναι αυτοί που ως δρώντες αποφασίζουν και πράττουν εντός των πραγματολογικών ορίων του νέου ολοκληρωτισμού. Με άλλα λόγια, προετοιμάζουν το πολιτικό έδαφος για να επικρατήσει η «Εναλλακτική για τη Γερμανία» και τότε το εκλογικό αποτέλεσμα θα είναι μια θηλιά στον λαιμό του δημοκρατικού κόσμου ολόκληρης της Ευρώπης.
Δεν θα πρέπει να περιμένουμε τις προεδρικές εκλογές στη Γαλλία (Μάιος του 2027) για να αφυπνισθούμε μπροστά στη «σκοτεινιά του κόσμου» που θα βιώσουμε με την άνοδο του νέου ολοκληρωτισμού. Τότε θα είναι αργά. Ως ψηφοφόροι στις δημοκρατικές διαδικασίες θα είμαστε περιττοί. Και ως πολίτες στις ίδιες διαδικασίες θα είμαστε άχρηστοι.
Τι προτείνω να γίνει «εδώ και τώρα» σε πανευρωπαϊκό, συνειδησιακό και πολιτικό επίπεδο; Προτείνω να ιδρυθεί η «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΔΙΕΘΝΗΣ». Οχι κατ’ ανάγκην σύμφωνα με τα ιστορικά πρότυπα προηγούμενων διεθνών πρωτοβουλιών. Σκιαγραφώντας σε γενικό επίπεδο την πρότασή μου προτείνω λαοί, κοινωνίες, κράτη, πολιτικές κοινότητες και θεσμικές συλλογικότητες που αυτοπροσδιορίζονται στα όρια της πολιτικής μορφής που λέγεται ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ να συνασπιστούμε, να αντισταθούμε μπροστά στη λαίλαπα του νέου ολοκληρωτισμού που επέρχεται.
Κρίνω πως για να ιδρυθεί η «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΔΙΕΘΝΗΣ» χρειάζεται λαοί, έθνη, κράτη, πολιτικές κοινότητες να υπερβούν τις διαφορές τους και να αυτοπροσδιοριστούν ως ύψιστη θεσμική αρχή (Instanz) της οικουμένης, που θα υπερασπίζεται την πολιτική και τη δημοκρατία. Εξ άλλου το ποίημα του Μιχάλη Κατσαρού «Θα σας περιμένω» είναι μια προσταγή αφύπνισης και εγρήγορσης προς όλους μας:
«Μην αμελήσετε
Πάρτε μαζί σας νερό.
Το μέλλον μας έχει
πολλή ξηρασία».
Οι πηγές της δημοκρατίας δεν θα στερέψουν και εμείς δεν θα οδηγηθούμε δέσμιοι στις συνθήκες του ολοκληρωτισμού. Επιτέλους, ας αφυπνιστούμε.
*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr