Η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από ένα Κοινοβούλιο που μέχρι πρότινος το απέρριπτε και στηριζόταν στις δυνάμεις του Χαλίφα Χαφτάρ, του στρατάρχη που είχε συγκρουστεί στρατιωτικά με την Τουρκία δεν είναι κεραυνός εν αιθρία. Πώς φθάσαμε όμως στη σημερινή εξέλιξη;
Σπύρος Σιδέρης
Η ομόφωνη απόφαση της 20ής Οκτωβρίου έρχεται έπειτα από μια αλληλουχία κινήσεων που περιλαμβάνει την αιφνίδια απομάκρυνση του επί δώδεκα χρόνια προέδρου της Βουλής, Ακίλα Σάλεχ όπως είχε γράψει το libre, την ανάδειξη νέας κοινοβουλευτικής ηγεσίας, τις στενές επαφές της οικογένειας Χαφτάρ με την τουρκική πολιτική και στρατιωτική ηγεσία και ένα οικονομικό παζάρι με επίκεντρο την ανοικοδόμηση της ανατολικής Λιβύης.
Πίσω από την κοινοβουλευτική διαδικασία διαγράφεται μια βαθύτερη ανατροπή , με τον Σαντάμ Χαφτάρ να αναδεικνύεται σε πρόσωπο-κλειδί και τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να αποκομίζει ένα σημαντικό διπλωματικό κέρδος.
Για την Αθήνα, που είχε επενδύσει στην προσέγγιση με τη Βεγγάζη,η εξέλιξη δεν είναι ευχάριστη. Η συμφωνία που αμφισβητεί τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα αποκτά πλέον την υποστήριξη και του λιβυκού Κοινοβουλίου, αφήνοντας την ελληνική διπλωματία αντιμέτωπη με μια πραγματικότητα που οι προηγούμενες διαβεβαιώσεις δεν προμήνυαν.
Η ψηφοφορία που άλλαξε τις ισορροπίες
Η λιβυκή Βουλή επικύρωσε ομόφωνα το μνημόνιο του 2019 για την οριοθέτηση θαλάσσιων δικαιοδοσιών μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης, καταργώντας παράλληλα δύο αποφάσεις του 2020, με τις οποίες είχε απορρίψει τις συμφωνίες με την Άγκυρα και είχε διακόψει τις πολιτικές σχέσεις μαζί της.
Η ανατροπή είναι εντυπωσιακή. Το ίδιο θεσμικό όργανο που αμφισβητούσε τη συμφωνία της κυβέρνησης του Φαγέζ αλ Σάρατζ με την Τουρκία, έξι χρόνια αργότερα την επικυρώνει χωρίς καταγεγραμμένη αντίθετη ψήφο.
Η απόφαση αποτυπώνει τη μετατόπιση της ανατολικής λιβυκής ηγεσίας. Και το ενδιαφέρον στρέφεται πλέον στις κινήσεις που προηγήθηκαν της συνεδρίασης.
Η εκπαραθύρωση του Σάλεχ και το κοινοβουλευτικό παρασκήνιο
Ο Ακίλα Σάλεχ αποτελούσε επί χρόνια ένα από τα σημαντικότερα εμπόδια στην τουρκική στρατηγική. Διατηρούσε στενές σχέσεις με την Αίγυπτο και αντιστεκόταν στις πιέσεις για επικύρωση του μνημονίου.
Η απομάκρυνσή του πραγματοποιήθηκε με μια αμφιλεγόμενη κοινοβουλευτική διαδικασία, στην οποία καθοριστική φέρεται να ήταν η επιρροή του Σαντάμ Χαφτάρ. Η αλλαγή στηρίχθηκε σε απόφαση περιορισμού της διάρκειας της προεδρικής θητείας, η οποία άνοιξε τον δρόμο για νέα ηγεσία.
Η ανάδειξη του Σαλεχίν αλ Ομπέιντι, ο οποίος είχε συνδεθεί με την κοινοβουλευτική ομάδα φιλίας Λιβύης–Τουρκίας, αποδείχθηκε κρίσιμη.
Στην πρώτη συνεδρίαση υπό τη νέα προεδρία, το τουρκολιβυκό μνημόνιο βρέθηκε στην κορυφή της ημερήσιας διάταξης.
Η χρονική αλληλουχία τροφοδοτεί ερωτήματα για τον πραγματικό ρόλο της οικογένειας Χαφτάρ. Η απομάκρυνση του Σάλεχ εξακολουθεί να προκαλεί αμφισβητήσεις ως προς τη θεσμική της νομιμότητα.
Ο Σαντάμ Χαφτάρ και τα ανταλλάγματα της Άγκυρας
Η προσέγγιση της οικογένειας Χαφτάρ με την Τουρκία δεν προέκυψε ξαφνικά. Είχαν προηγηθεί επαφές με τον υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν και τον επικεφαλής των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών Ιμπραήμ Καλίν, με αντικείμενο τη στρατιωτική συνεργασία, τις πολιτικές σχέσεις και την οικονομική παρουσία της Άγκυρας.
Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Σαντάμ Χαφτάρ, ο οποίος έχει αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαχείριση των διεθνών σχέσεων της ανατολικής Λιβύης.
Η Τουρκία εμφανίζεται να αξιοποίησε δύο ισχυρά χαρτιά: τις επενδύσεις στην ανοικοδόμηση της Βεγγάζης και τη δυνατότητα να ενισχύσει εκ νέου στρατιωτικά την αντίπαλη πλευρά της Τρίπολης.
Οι πληροφορίες για πιέσεις και οικονομικά ανταλλάγματα δεν έχουν επιβεβαιωθεί επίσημα. Ωστόσο, η αλληλεξάρτηση των τουρκικών επιχειρηματικών σχεδίων και των πολιτικών επιλογών της οικογένειας Χαφτάρ αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Ο Μπελκάσεμ Χαφτάρ διαχειρίζεται σημαντικό μέρος των προγραμμάτων ανοικοδόμησης, ενώ ο Χάλεντ Χαφτάρ διατηρεί στρατιωτικές και διπλωματικές επαφές.
Η οικογένεια φαίνεται αποφασισμένη να αξιοποιήσει τις αντιπαλότητες των ξένων δυνάμεων, χωρίς να δεσμεύεται από τις παλαιότερες συμμαχίες της.
Η Κρήτη, η Αίγυπτος και το ελληνικό διπλωματικό αδιέξοδο
Η επικύρωση δεν νομιμοποιεί τις θαλάσσιες διεκδικήσεις που παραβιάζουν τα δικαιώματα τρίτων κρατών. Το Δίκαιο της Θάλασσας εξακολουθεί να αποτελεί το κρίσιμο νομικό πεδίο, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επανειλημμένα απορρίψει το μνημόνιο.
Η πολιτική πραγματικότητα, όμως, έχει μεταβληθεί.
Η Αθήνα βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα πρόσθετο εμπόδιο στις συνομιλίες για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών, την ώρα που προωθούνται ενεργειακές έρευνες νοτίως της Κρήτης.
Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης είχε επιδιώξει την ενίσχυση των σχέσεων με την ανατολική Λιβύη. Οι επαφές με την οικογένεια Χαφτάρ είχαν δημιουργήσει προσδοκίες ότι η Βεγγάζη δεν θα προχωρούσε σε μια τέτοια κίνηση.
Ανάλογη αμηχανία προκαλείται στο Κάιρο, το οποίο στήριζε τον Ακίλα Σάλεχ και αντιμετωπίζει με καχυποψία την τουρκική στρατιωτική παρουσία στη Λιβύη.
Η Άγκυρα πέτυχε να μετατρέψει έναν παλαιό αντίπαλο σε πολιτικό συνομιλητή πρόθυμο να στηρίξει τις θαλάσσιες επιδιώξεις της.
Για την Ελλάδα, το πρόβλημα υπερβαίνει πλέον το ίδιο το μνημόνιο. Αφορά την αξιοπιστία των συμμαχιών της και την ικανότητά της να διαβάζει εγκαίρως τις μετακινήσεις ισχύος στην περιοχή.
Ο Χαφτάρ συνομιλούσε με την Αθήνα, διαπραγματευόταν με την Άγκυρα και τελικά η Βεγγάζη ψήφισε υπέρ του Ερντογάν. Η εξήγηση αυτής της αντίφασης είναι το επόμενο δύσκολο κεφάλαιο για την ελληνική διπλωματία.