Δεν ξέρω ποιος ευλογημένος σεισμός κατακρήμνισε, πριν από ένα ή εβδομήντα εκατομμύρια χρόνια, βουνά, νερά και έφτιαξε, με το ραβδάκι της μαγείας, τη Λίμνη των Πρεσπών.
Τα τελευταία δέκα χιλιάδες χρόνια, η μία ενιαία λίμνη, από άλλα θαύματα της φύσης, διαχωρίστηκε σε δύο μεγάλα τμήματα, καθώς τα ορμητικά νερά χύνονταν από τα βουνά και δημιούργησαν τη μικρή διώρυγα που χωρίζει πλέον τη Μεγάλη από τη Μικρή Πρέσπα.
Η περιοχή έχει τις ανάσες τριών διαφορετικών λαών σήμερα: Έλληνες, Αλβανοί και Βορειομακεδόνες. Έτσι πρέπει να τους λέμε μετά τη Συμφωνία των Πρεσπών.
Έχω ζήσει από παιδί στα μέρη της Πρέσπας και κυρίως στο χωριό Πισοδέρι, όπου οι γονείς μου μας πήγαιναν για το εξαιρετικό κλίμα που έχει. Εμένα, θυμάμαι, σε ένα ξενοδοχείο και απέναντι υπήρχε μια όμορφη εκκλησιά, σαν γεράκι πάνω από την κοιλάδα, με τα καμπαναριά της απλωμένα. Συχνά, η κορυφή του καμπαναριού ήταν πιο ψηλά από τα σύννεφα, πάνω στα οποία εμείς πατούσαμε. Σ’ αυτήν την εκκλησιά πρωτόδα το παρεκκλήσι της του Αγίου Χαραλάμπους, όπου είχαν μεταφέρει το κομμένο κεφάλι του Παύλου Μελά. Νύχτα, να μην τους πάρουν χαμπάρι οι Τούρκοι και μετά, με άπειρη ευλάβεια, κρυφά τα μεσάνυχτα το πήγαν στο Μοναστήρι της Αγίας Τριάδας και από εκεί, με χίλιες προφυλάξεις, γυναίκες το πήγαν στην Καστοριά, όπου ενώθηκε με το υπόλοιπο σώμα του.
Στα χωριά της Πρέσπας κανοναρχούν οι γυναίκες. Αυτές τις ονομάζω «Κυρίες των Λιμνών» και έχουν μια ξεχωριστή, ολότελα δική τους ιστορία. Οι πιο παλιές ασχολούνται με τον τουρισμό. Πλένουν, σιδερώνουν, μαγειρεύουν. Αρκετές, συνεχίζουν να βοηθάνε τους άνδρες τους στο ψάρεμα, να αρμέγουν τα γελάδια και να καλλιεργούν τα φασόλια.
Η γέφυρα που συνδέει το νησάκι του Αγίου Αχιλλείου με τη στεριά.
Τα τελευταία χρόνια, οι Πρέσπες φυραίνουν. Τα χωριά αποδεκατισμένα, αριθμούν συνολικά σήμερα 1.500 κατοίκους. Ο Άγιος Αχίλλειος, το νησάκι στη Μικρή Πρέσπα με την ομώνυμη περίβλεπτη βασιλική, είναι το μόνο χωριό που αύξησε τον πληθυσμό του. Είχε 24 κατοίκους και τώρα έχει 30. Γιατί τα παιδιά που έκανε η μία οικογένεια παρέμειναν όλα στο νησί.
Είναι διγαμία να αγαπάς και να ονειρεύεσαι, έλεγε ο Ελύτης. Οι «Κυρίες των Λιμνών», από ό,τι φαίνεται, είναι δίγαμες. Νέμονται την αγάπη στη ζωή τους και δεν κάνουν τίποτε άλλο από το να ονειρεύονται. Νέμονται τα νερά της θεομητορικής Πρέσπας. Ιδρύουν ελευθερίες, άσχετα από το οικογενειακό δίκαιο. Καταλύουν τα σύνορα. Ξέρετε πώς καθορίζονται τα σύνορα στην Πρέσπα; Με μια σειρά από κολοκύθες! Έτσι χωρίζεται η Ελλάδα από την Αλβανία και τη Βόρεια Μακεδονία!
Δεν είναι τυχαίο που η UNESCO έχει χαρακτηρίσει τις Πρέσπες «επίγειο παράδεισο» και «Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς». Γιατί στις λίμνες αυτές υπάρχουν οι πιο μεγάλες αποικίες αργυροπελεκάνων και ροδοπελεκάνων στον κόσμο. Δεν ξέρω αν έχετε δει από κοντά κάποιον ροδοπελεκάνο ή αργυροπελεκάνο. Το άνοιγμα των φτερών τους φτάνει τα τρία μέτρα. Είναι σαν τα πελώρια jumbo της παλιάς «Ολυμπιακής». Πώς αλλιώς να κάνουν το ταξίδι που κάνουν; Για να ξεχειμωνιάσουν φτάνουν μέχρι τη Βιστωνίδα, μέχρι την Κερκίνη, το Πόρτο Λάγο, την Αφρική. Κι άλλοι έρχονται από την Τουρκία και το Ιράκ. Έρχονται με ανεμοπορία. Θα πρέπει οι κατασκευαστές των μελλοντικών αεροπλάνων να έρθουν να παρακολουθήσουν το πέταγμά τους. Η ταχύτητά τους αυξομειώνεται ανάλογα με τον καιρό. Η προσγείωσή τους είναι υπέροχη. Ο μόνος εχθρός που έχουν αυτά τα πουλιά, είναι ο άνθρωπος. Παρόλο που στην Πρέσπα έχει υπογραφτεί αόρατη συμφωνία μεταξύ πελεκάνων και ψαράδων!
Υπάρχουν και δυνατοί πελεκάνοι, που δεν φεύγουν τον χειμώνα και μένουν μέσα στους πάγους! Έμαθα και άκουσα την πιο παράξενη μουσική που ακούγεται στην Πρέσπα: είναι τα κρουστά των πάγων. Ήχοι από το σύμπαν. Αρμονίες συμπαντικές, όπως θα τις έλεγε ο Μίκης. Κάθε Φλεβάρη, οι πελεκάνοι που έχουν μείνει αρχίζουν τα ερωτικά ζευγαρώματα. «Οι 50 αποχρώσεις του γκρι», στα νερά της Μεγάλης και της Μικρής Πρέσπας.
H Πρέσπα διαθέτει μια σπάνια χλωρίδα και πανίδα. Είναι μια λίμνη-κιβωτός. | EUROKINISSI
H Πρέσπα διαθέτει μια σπάνια χλωρίδα και πανίδα. Είναι μια λίμνη-κιβωτός. Σε υψόμετρο 900 μέτρων βρίσκεις κοτσύφια, λιβαδοπέρδικες, μπεκατσίνια, πελεκάνους. Κανένας ζωγραφικός πίνακας δεν μπορεί να φτάσει την ομορφιά που έχουν τα λουλούδια της Πρέσπας. Άγρια σπαράγγια, αγριοφράουλες, κέδροι, κόκκινοι και κίτρινοι κρίνοι, νούφαρα. Ξέρετε πόσο φτάνει ο μίσχος ενός απλού νούφαρου; Τέσσερα μέτρα κάτω, μέχρι τον βυθό της Μικρής Πρέσπας. Μαζί με όλα αυτά και μέσα σ’ όλα αυτά, ζουν και άγρια ζώα: αρκούδες, λύκοι, αγριογούρουνα.
Οι γυναίκες μαζεύουν τα βατόμουρα και τα σμέουρα στα πυκνά δάση, κόβουν τα χόρτα τον Ιούλιο, δένουν τις μπάλες και τις μπαζώνουν στην αποθήκη. Αυτά ολημερίς. Το βράδυ θα τις δεις στα πανηγύρια, να φοράνε τις παλιές παραδοσιακές μακεδονίτικες στολές και να χορεύουν υπέροχο Πουστσένο, Ζάραμο και Γερόντικο.
Όταν έγινε ο Εμφύλιος Πόλεμος στην Ελλάδα, οι «Κυρίες των Λιμνών» βίωσαν μία τραγωδία. Πολλές από αυτές ήταν με τους αντάρτες και άλλες, λιγότερες, με τον Εθνικό Στρατό. Σ’ εκείνα τα μέρη, το 1949, τότε που κόχλαζε το καζάνι του Εμφυλίου, είχε κράτος και εξουσία ο Δημοκρατικός Στρατός. Μιλάμε για στρατό με Ταξιαρχία, με Διοίκηση, με Πυροβολικό, με ταχυδρόμους, με σαμποτέρ. Το μόνο που δεν είχαν ήταν νοσοκομείο, ώσπου πέρασε από εκεί ο Πέτρος Κόκκαλης, πατέρας του Σωκράτη Κόκκαλη, μέγας χειρουργός με σπουδές στην Ανατολική Γερμανία και είπε: «Θα φτιάξουμε νοσοκομείο εδώ». Κι απέναντι από τη Μικρή Πρέσπα, στο χωριό Βροντερό, ανακάλυψαν μια σπηλιά μεγάλη, με σκοτάδια στο βάθος της. Την τίναξαν οι σαμποτέρ, τη βάθυναν κι άλλο. Τη σμίλεψαν οι χτιστάδες. Δούλεψαν οι ξυλουργοί, μα πάνω απ’ όλα δούλεψαν οι γυναίκες και έφτιαξαν –στο Θεό σας– ένα κανονικό νοσοκομείο, που μπορούσε να αντιμετωπίζει μέχρι και 320 τραυματίες. Το χώρισαν στα τρία: Στο κάτω τμήμα, στο ισόγειο, ήταν οι λαβωμένοι. Στο δεύτερο οι νοσηλεύτριες, οι Κυράδες των Λιμνών. Και στο τρίτο οι γιατροί. Ανάλογα με το τι οξυγόνο χρειαζόταν ο καθένας.
Μέσα σ’ αυτόν τον μικρό κόσμο, οι Γυναίκες των Λιμνών έφτιαξαν φούρνους, ραφτάδικα και συνεργεία, απαραίτητα για τον Στρατό. Όλο το μέρος το ονόμασαν Άφρικα. Οι κάτοικοι στα χωριά άκουγαν το βράδυ, μέσα στα περάσματα, θορύβους και ήξεραν ότι περνάγανε τα φορεία με τους λαβωμένους. Τα έφερναν μέχρι τις όχθες της Μικρολίμνης κι από εκεί, με πλάβες, πισσωμένες βάρκες δηλαδή, τα πήγαιναν απέναντι στο Βροντερό και έτσι σώθηκαν, στη Σπηλιά του Κόκκαλη, εκατοντάδες τραυματίες.
Ήταν τέτοιο το νοσοκομείο αυτό, που είχε δύο χειρουργεία, αποστείρωση και μικροβιολογικό εργαστήριο! Είχε φούρνο, μαγειρειό και διαμερίσματα για ντους! Σε όλα αυτά, κανοναρχούσαν οι Κυράδες των Λιμνών. Όλοι ήταν εθελοντές, μα περισσότερο εθελοντές απ’ όλους ήταν οι «Κυρίες των Λιμνών», γιατί ήταν ο τόπος τους και τον τόπο τους τον πόναγαν όσο και τα παιδιά τους.
Ευλάβεια για τον πολιτισμό
Μια φωτεινή λόγχη φωτός, μπηγμένη στα σύνορα. Αυτό είναι οι Πρέσπες. Και καθώς τις ξέρω από μικρός και η μοίρα το έφερε να γίνω κάποια στιγμή βουλευτής Φλώρινας, μου ήρθε η ιδέα να κάνω στην περίβλεπτη βασιλική καλλιτεχνικές εκδηλώσεις κάθε Αύγουστο, φέρνοντας εκεί τον ανθό των καλλιτεχνών της χώρας. Σιγά σιγά, άνοιξα το Φεστιβάλ και στους γειτονικούς λαούς.
Μικρή Πρέσπα, μια πλάβα διασχίζει τη λίμνη.
Έτσι, φέτος, θα γίνει το 4ο Βαλκανικό Φεστιβάλ, με τη συμμετοχή της Ελλάδας, της Αλβανίας, της Βόρειας Μακεδονίας, της Βουλγαρίας και της Σερβίας. Τριάντα επτά ολόκληρα χρόνια κρατούν οι «Πρέσπες» και έχουν φιλοξενήσει όλους τους διατελέσαντες Προέδρους της Δημοκρατίας, όλους τους Πρωθυπουργούς, τον Πατριάρχη, τους εκάστοτε Αρχιεπισκόπους της χώρας, καθώς και τους εκάστοτε Αρχηγούς των Ενόπλων Δυνάμεων. Δηλαδή, το τρίπτυχο Λαός – Στρατός – Εκκλησία γίνεται από μόνο του. Αυτή η πολυπόθητη ενότητα στις Πρέσπες υπάρχει πάντα.
Είναι ένα Φεστιβάλ τολμηρό. Ο Γκόραν Μπρέγκοβιτς έλεγε πως την ωραιότερη μουσική που έχει ακούσει στη ζωή του, την άκουσε σ’ αυτό το Φεστιβάλ, πριν αρχίσει ο ίδιος τη συναυλία του. Άκουγε βατράχια, μουγκανητά αγελάδων, μακρινές φωνές λύκων και μια υπερκόσμια μουσική, που ερχόταν από τον έναστρο ουρανό…
Μέσα σ’ αυτόν τον μικρό κόσμο, οι Γυναίκες των Λιμνών έφτιαξαν φούρνους, ραφτάδικα και συνεργεία, απαραίτητα για τον Στρατό. Όλο το μέρος το ονόμασαν «Άφρικα».
Εδώ, την κλιματική αλλαγή την καταλαβαίνουμε καλύτερα από όλους, γιατί τη ζούμε χειρότερα από όλους. Θα πληρωθεί ακριβά. Αφού η θερμοκρασία φτάνει συχνά είκοσι βαθμούς κάτω από το μηδέν. Όμως όποιος ζει εδώ πάνω έχει, εκτός από τις καθημερινές αγωνίες και σκοτούρες, έντονες υπαρξιακές και μεταφυσικές αγωνίες. Γι’ αυτό και έχουμε τόσους καλλιτέχνες. Ο χειμώνας μάς περιζώνει. Γυρεύουμε την ψυχή μας, δεν γυρεύουμε τους ανεμόμυλους της Μυκόνου. Γυρεύουμε την ποίηση, όχι τη μόδα. Γυρεύουμε τη σιωπή, όχι τη δίχως τέλος λαλιά. Παρ’ όλα αυτά, εμείς πιστεύουμε πως θα θερίσει κάποια στιγμή ο άνθρωπος ανάσταση. «Θα ασπροφορέσουν κάποτε οι μπάμπουσκες στα χωριά μας», όπως εύστοχα έλεγε η Μελίνα.
Η αγωνία των συνόρων είναι να μην υπάρχουν σύνορα. Οι «Πρέσπες» αναβλύζουν εδώ και 37 χρόνια μιαν άλλη Ελλάδα. Υπάρχει και αυτή. Μεγάλη στην Τέχνη. Μεγάλη στη Σκέψη, όσο μικρή κι αν είναι στον χάρτη. Υπάρχει πάντα στη χώρα μας ένα γκρεμιστικό πάθος για μικρούς εμφυλίους. Στα μέρη μας, αυτό το φαινόμενο λιγόστεψε, γιατί εδώ πάνω παίχτηκε η τελευταία δραματική πράξη του Εμφυλίου Πολέμου. Οι άνθρωποι στα σύνορα δεν είναι λιβανιστάδες, ψευτοδιανοούμενοι, θαυμαστάδες ή αρνητές. Πιστεύουν χωρίς μανίες, δοξασίες και φανατισμούς στις αληθινές ανθρώπινες αξίες.
Η είσοδος του νοσοκομείου σήμερα γνωστή ως «Σπηλιά Κόκκαλη»
Παρόλο που ζούμε μοναχικά το θαύμα, δεν μας είναι άγνωστο. Στην Αθήνα χαστουκίζουν το θαύμα. Στη Φλώρινα το φιλούν στο στόμα. Οι «Πρέσπες» τρέφουν ευλάβεια απέναντι στον Πολιτισμό. Όλη η Ελλάδα είναι αρραβωνιασμένη με το εντυπωσιακό, το glamour. Εδώ περισσότερο κυριαρχεί η αγωνία για την ύπαρξη. Τα βλαστοκύτταρα των καλλιτεχνών μας είναι πλασμένα από αυτήν την αγωνία. Ο ουρανός, το χιόνι, το κρύο, τα ξύλα, το δάσος, δεν έχουν χάσει την παρθενία τους. Νομίζω πως οι «Πρέσπες» γυρεύουν μιαν αλλιώτικη ελληνικότητα. Γυρεύουν την παραδοξολογία του Σεφέρη, όχι την «ευρωπαϊκή ελληνικότητα», αλλά την «ελληνική ελληνικότητα».
Ας σταθούμε σε μερικούς μεγάλους σταθμούς των εκδηλώσεων:
● Συνθήκη για το «Βαλκανικό Πάρκο».
● Διμερείς και τριμερείς συναντήσεις πρωθυπουργών (Σημίτης – Γκεοργκίεφσκι, Παπανδρέου – Γκρουέφσκι – Μπερίσα).
● Συνθήκη για την εκεχειρία που υπέγραψαν 35 ολυμπιονίκες.
● Αναγγελία της υποψηφιότητας του Μίκη Θεοδωράκη για το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης στον Άγιο Αχίλλειο.
Τώρα αφήστε λίγο ελεύθερη τη φαντασία σας. Τυχαίο ήταν που μετά από 10-15 χρόνια υπογράφτηκε στους Ψαράδες η Συμφωνία των Πρεσπών; Τυχαίο ήταν να προταθούν για το Νόμπελ Ειρήνης ο Τσίπρας και ο Ζάεφ; Επαναλαμβανόμενη σύμπτωση, παύει να είναι σύμπτωση.
Στα τριάντα επτά χρόνια που πέρασαν, στις εσχατιές της Ελλάδας έγιναν μεγάλα πολιτιστικά και καλλιτεχνικά γεγονότα:
● «Η σιωπή των λιμνών», της Ελένης Καραΐνδρου.
● «Τα βαλκανικά ποδήλατα» του Διονύση Σαββόπουλου.
● Το Εθνικό Θέατρο, με τις «Νεφέλες» του Αριστοφάνη.
● Ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου (ΘΟΚ) με τις «Τρωάδες» του Ευριπίδη.
● Η Θερινή Ακαδημία Θεάτρου σε όλη την έκταση της Πρέσπας. Ιδέα του Νίκου Κούρκουλου.
● Η πρώτη έκθεση στην Ελλάδα για τη Μαρία Κάλλας.
● Η βράβευση του Θεόδωρου Αγγελόπουλου από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κάρολο Παπούλια, γιατί η Φλώρινα και οι Πρέσπες, μούσες του Αγγελόπουλου, έγιναν παγκόσμια γνωστές.
i
Το πρόγραμμα των εκδηλώσεων θα είναι μια έκπληξη. Μια αέναη έκπληξη. Οι εκδηλώσεις θα πραγματοποιηθούν την τελευταία εβδομάδα του Αυγούστου και θα τελειώσουν με τη μαγευτική συναυλία τής –κατά τη γνώμη μου– σπουδαιότερης νέας Ελληνίδας τραγουδίστριας Νατάσας Μποφίλιου. Ενδιάμεσα θα έχει μεσολαβήσει, στην Πλατεία της Φλώρινας, το μεγάλο αφιέρωμα στον Απόστολο Καλδάρα, με την εξαιρετική Ορχήστρα «Απόστολος Καλδάρας» όπου θα πάρουν μέρος η Ελένη Τσαλιγοπούλου και ο Κώστας Τριανταφυλλίδης. Οι εκδηλώσεις των Πρεσπών, εδώ και 37 χρόνια, πραγματοποιούνται χωρίς εισιτήριο, βοηθούμενες από το κράτος και από χορηγούς. Όμως, αυτό το γεγονός έχει δημιουργήσει μια ιδιαίτερη γενιά θεατών, που είναι κάθε χρόνο πιο απαιτητική από τον προηγούμενο.
Διαβάστε περισσότερα