Η προστασία των παιδιών στο διαδίκτυο απαιτεί ουσιαστικές παρεμβάσεις απέναντι στον διαδικτυακό εκφοβισμό, την έκθεση σε επιβλαβές περιεχόμενο, τις παραβιάσεις της ιδιωτικότητας και τους μηχανισμούς που ενθαρρύνουν την υπερβολική χρήση και τον εθισμό.
Η κυβερνητική πρωτοβουλία για την απαγόρευση πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σε παιδιά κάτω των 15 ετών επαναφέρει τη συζήτηση στο προσκήνιο. Ωστόσο, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο από ποια ηλικία επιτρέπουμε ή απαγορεύουμε στα παιδιά να χρησιμοποιούν αυτές τις υπηρεσίες, αλλά και σε τι είδους ψηφιακό περιβάλλον αποκτούν πρόσβαση.
Το πρόβλημα και η ευθύνη των ψηφιακών πλατφορμών
Οι μηχανισμοί που κρατούν τους χρήστες διαρκώς συνδεδεμένους δεν είναι αναπόφευκτα χαρακτηριστικά της τεχνολογίας. Αποτελούν επιλογές σχεδιασμού, συχνά συνδεδεμένες με επιχειρηματικά μοντέλα που βασίζονται στην εμπορική αξιοποίηση της προσοχής των χρηστών.
Η αδιάκοπη ροή περιεχομένου, η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο, οι συνεχείς ειδοποιήσεις και τα αλγοριθμικά συστήματα συστάσεων μπορούν να ενθαρρύνουν την παρατεταμένη χρήση. Δεν είναι όλες αυτές οι λειτουργίες εξ ορισμού επιβλαβείς. Όταν όμως σχεδιάζονται με γνώμονα τη μεγιστοποίηση της αλληλεπίδρασης, χωρίς επαρκή συνεκτίμηση της ηλικίας και της ευαλωτότητας των χρηστών, εντείνουν τους κινδύνους.
Ο ίδιος ο Πρωθυπουργός αναγνωρίζει ότι οι ψηφιακές πλατφόρμες χρησιμοποιούν αλγορίθμους σχεδιασμένους να διατηρούν τα παιδιά διαρκώς μπροστά σε μια οθόνη. Πρόκειται για ουσιαστική παραδοχή: οι κίνδυνοι δεν συνδέονται μόνο με τη συμπεριφορά των παιδιών ή τη γονική επίβλεψη, αλλά και με τον σχεδιασμό και τη λειτουργία των ίδιων των υπηρεσιών.
Η προστασία των παιδιών πρέπει επομένως, να αφορά και τις υποχρεώσεις των επιχειρήσεων που παρέχουν αυτές τις υπηρεσίες. Εφόσον αναγνωρίζεται αυτή η πλευρά του προβλήματος, γιατί η κυβερνητική παρέμβαση επικεντρώνεται τόσο έντονα στη θέσπιση ενός ηλικιακού ορίου;
Τα όρια και τα ερωτήματα εφαρμογής της ελληνικής απαγόρευσης
Οι ηλικιακοί περιορισμοί μπορούν να αποτελούν μέρος μιας πολιτικής προστασίας των ανηλίκων. Δεν αρκούν, όμως, από μόνοι τους, ούτε η αποτελεσματικότητά τους πρέπει να θεωρείται δεδομένη.
Μια γενική οριζόντια απαγόρευση, χωρίς επαρκή διαφοροποίηση ανάλογα με την ηλικία, τη φύση της υπηρεσίας και τους κινδύνους που παρουσιάζει, εγείρει επίσης, ζητήματα αναλογικότητας. Οι ανάγκες ενός παιδιού 12 ετών διαφέρουν από εκείνες ενός εφήβου 14 ετών, όπως διαφέρουν και τα χαρακτηριστικά των ψηφιακών υπηρεσιών.
Το ελληνικό σχέδιο νόμου δεν προσδιορίζει με επαρκή σαφήνεια ποιες επιγραμμικές υπηρεσίες υπάγονται στην απαγόρευση, ποιες συγκεκριμένες υποχρεώσεις, και ποια τεχνικά μέτρα οφείλουν να εφαρμόζουν, οι πλατφόρμες, πώς θα εποπτεύεται η εφαρμογή του μέτρου και ποιες ακριβώς κυρώσεις θα επιβάλλονται σε περίπτωση παραβίασης. Οι ασάφειες αυτές δημιουργούν σοβαρά προβλήματα εφαρμοσιμότητας και αποτελεσματικότητας της ρύθμισης.
Παράλληλα, απαιτούνται αξιόπιστοι μηχανισμοί διασφάλισης ηλικίας. Παρότι υπάρχουν τεχνολογικές λύσεις που επιτρέπουν την επιβεβαίωση ενός ηλικιακού ορίου χωρίς αποκάλυψη άλλων προσωπικών στοιχείων στην πλατφόρμα, παραμένουν ζητήματα αξιοπιστίας, παράκαμψης, αδικαιολόγητων αποκλεισμών και προστασίας δεδομένων, τόσο για τα παιδιά όσο και για τους ενήλικους χρήστες. Το ελληνικό νομοσχέδιο οφείλει να αντιμετωπίζει αυτά τα ζητήματα με συγκεκριμένες τεχνικές και θεσμικές εγγυήσεις.
Η ίδια η κυβέρνηση και οι αρμόδιοι υπουργοί έχουν αναγνωρίσει τεχνικές δυσκολίες εφαρμογής, επισημαίνοντας ότι η αποτελεσματικότητα του μέτρου θα διαπιστωθεί στην πράξη. Παράλληλα, αρμόδιοι φορείς και οργανώσεις έχουν εκφράσει ρητά επιφυλάξεις τόσο για το ίδιο το μέτρο όσο και για τον τρόπο με τον οποίο θεσπίζεται. Η κυβέρνηση, ωστόσο, προχωρά στη νομοθέτησή του.
Η διεθνής εμπειρία ενισχύει αυτούς τους προβληματισμούς. Στη Γαλλία, το Συνταγματικό Συμβούλιο έκρινε τον Αύγουστο του 2026 αντισυνταγματική την κεντρική διάταξη νόμου που απαγόρευε την πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 15 ετών, αναδεικνύοντας ζητήματα ελευθερίας έκφρασης και αναλογικότητας, χωρίς να αποκλείει κάθε ηλικιακό περιορισμό.
Στην Αυστραλία, όπου εφαρμόζεται ηλικιακός περιορισμός για τους κάτω των 16 ετών, οι πρώτες επίσημες αξιολογήσεις δείχνουν ότι το μέτρο έχει περιορίσει τον αριθμό των ανηλίκων που διαθέτουν λογαριασμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, χωρίς ωστόσο να έχει αποτρέψει την πρόσβασή τους. Παράλληλα, δεν διαπιστώθηκε μετρήσιμη μεταβολή στον εθισμό, στην προβληματική χρήση ή στις δραστηριότητες εκτός οθόνης, ενώ έχει ήδη προταθεί σχετική νομοθετική μεταρρύθμιση.
Αντίστοιχα, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, στη γνωμοδότησή της για το ελληνικό σχέδιο νόμου, επεσήμανε ότι η μέχρι τώρα εμπειρία δεν επιτρέπει να θεωρείται δεδομένη η αποτελεσματικότητα τέτοιων μέτρων.
Η διεθνής εμπειρία επιβάλλει, επομένως, τεκμηριωμένο σχεδιασμό και συστηματική αξιολόγηση. Δεν αρκεί να μετράμε πόσοι λογαριασμοί ανηλίκων αποκλείστηκαν. Χρειάζεται να διαπιστώνουμε αν περιορίστηκε η έκθεσή τους σε κινδύνους και αν προέκυψαν ανεπιθύμητες συνέπειες, όπως η μετακίνησή τους σε λιγότερο ασφαλείς υπηρεσίες. Η ανεξάρτητη αξιολόγηση, με σαφείς δείκτες και δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων, πρέπει να αποτελεί μέρος του σχεδιασμού.
Το ευρωπαϊκό πλαίσιο: Από τους ηλικιακούς περιορισμούς στην ευθύνη των πλατφορμών
Η συζήτηση για την ευθύνη των ψηφιακών πλατφορμών δεν ξεκινά σήμερα. Ο Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act – DSA) επιβάλλει ήδη στις πλατφόρμες που είναι προσβάσιμες σε ανηλίκους την υποχρέωση να διασφαλίζουν υψηλό επίπεδο ιδιωτικότητας, ασφάλειας και προστασίας. Προβλέπει, επίσης, για συγκεκριμένες παραβάσεις, πρόστιμα που μπορούν να φτάσουν έως το 6% του παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών μιας πλατφόρμας.
Τον Ιούλιο του 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξειδίκευσε αυτή την προσέγγιση με κατευθυντήριες γραμμές που περιλαμβάνουν συγκεκριμένα μέτρα: ιδιωτικούς λογαριασμούς ανηλίκων ως προεπιλογή, περιορισμό λειτουργιών που ενθαρρύνουν την υπερβολική χρήση, όπως η αυτόματη αναπαραγωγή και ορισμένες ειδοποιήσεις, καθώς και προσαρμογές στα συστήματα συστάσεων ώστε να περιορίζεται η έκθεση σε επιβλαβές περιεχόμενο.
Οι κατευθυντήριες αυτές γραμμές δεν είναι αυτοτελώς δεσμευτικές, αλλά αποτελούν σημείο αναφοράς για την αξιολόγηση της συμμόρφωσης των πλατφορμών με τις υποχρεώσεις του DSA.
Η πρόταση ευρωπαϊκού Κανονισμού EU KIDS ACT, που παρουσιάστηκε τον Σεπτέμβριο του 2026, επιχειρεί να προχωρήσει περαιτέρω, συνδυάζοντας ηλικιακούς περιορισμούς με υποχρεώσεις ασφάλειας εκ σχεδιασμού και διαφοροποιημένες απαιτήσεις ανά κατηγορία ψηφιακής υπηρεσίας.
Για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η πρόταση προβλέπει απαγόρευση πρόσβασης και δημιουργίας λογαριασμού για παιδιά κάτω των 13 ετών, ενώ για τις ηλικίες από 13 έως 15 ετών προβλέπει ειδικούς περιορισμένους λογαριασμούς («mini accounts»), οι οποίοι δημιουργούνται και εποπτεύονται από γονέα ή κηδεμόνα, με ενεργά γονικά εργαλεία, ημερήσιο χρονικό όριο έως μία ώρα και γονική έγκριση επαφών. Παράλληλα, περιλαμβάνει ρυθμίσεις για άλλες κατηγορίες υπηρεσιών, όπως οι πλατφόρμες διαμοιρασμού βίντεο, τα διαδικτυακά παιχνίδια, τα καταστήματα εφαρμογών και ορισμένα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.
Η προσέγγιση αυτή μεταφέρει μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης στους παρόχους, οι οποίοι οφείλουν να αποδεικνύουν στις ευρωπαϊκές αρχές ότι τα προϊόντα τους είναι ασφαλή για τα παιδιά και ότι διαθέτουν αξιόπιστα συστήματα επαλήθευσης της ηλικίας.
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, στα συμπεράσματα της Συνόδου της 15ης και 16ης Οκτωβρίου 2026, καλεί τους συννομοθέτες να εξετάσουν τάχιστα την εν λόγω πρόταση, προς την κατεύθυνση ενίσχυσης της ευθύνης των επιγραμμικών πλατφορμών, ώστε να διασφαλίζεται ασφαλές περιβάλλον για όλους τους χρήστες, με παράλληλη προστασία της ιδιωτικότητάς τους.
Πρόκειται ακόμη για νομοθετική πρόταση και όχι για ισχύοντα Κανονισμό. Αναδεικνύει, ωστόσο, μια ουσιαστική διαφοροποίηση: η ευρωπαϊκή συζήτηση δεν περιορίζεται στο πότε επιτρέπεται η πρόσβαση των ανηλίκων, αλλά επεκτείνεται στο πώς λειτουργούν οι ίδιες οι ψηφιακές υπηρεσίες και ποιες ευθύνες αναλαμβάνουν οι πάροχοί τους.
Τι διεκδικεί η Ελλάδα στην Ευρώπη;
Η ελληνική κυβέρνηση παρουσιάζει την πρωτοβουλία της για τη γενική απαγόρευση πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 15 ετών ως συμβολή στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής πολιτικής.
Είναι, επομένως, εύλογο να ζητείται μια σαφής απάντηση: Πέρα από το ηλικιακό όριο, ποιες συγκεκριμένες αλλαγές στις πρακτικές των ψηφιακών πλατφορμών προωθεί η Ελλάδα σε ευρωπαϊκό επίπεδο;
Η ευρωπαϊκή διάσταση προσφέρει δυνατότητες που υπερβαίνουν εκείνες μιας μεμονωμένης εθνικής παρέμβασης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει μεγαλύτερη ρυθμιστική ισχύ απέναντι στις διεθνείς πλατφόρμες, καθώς μπορεί να θεσπίζει κοινούς δεσμευτικούς κανόνες, να ελέγχει την εφαρμογή τους και να επιβάλλει κυρώσεις. Η Ελλάδα μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση αυτών των κανόνων και στην αποτελεσματική εφαρμογή των ήδη ισχυουσών υποχρεώσεων, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της.
Χρειάζονται, επομένως, συγκεκριμένες ελληνικές θέσεις για τον περιορισμό των μηχανισμών που ενθαρρύνουν την υπερβολική χρήση, τη διαφάνεια των αλγοριθμικών συστημάτων, την αποτελεσματική εποπτεία των πλατφορμών και τα πρόσθετα μέτρα που θα υποστηρίξει η χώρα κατά τη διαπραγμάτευση του νέου ευρωπαϊκού Κανονισμού.
Αν η κυβέρνηση επιδιώκει να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην ευρωπαϊκή πολιτική προστασίας των ανηλίκων, ο δημόσιος διάλογος δεν μπορεί να περιορίζεται στο ηλικιακό όριο που προτείνει. Πρέπει να περιλαμβάνει τις συγκεκριμένες υποχρεώσεις που επιδιώκει να επιβληθούν στις ίδιες τις πλατφόρμες, με ουσιαστική συμμετοχή στη διαμόρφωσή τους της επιστημονικής κοινότητας, των αρμόδιων φορέων, των οργανώσεων για τα δικαιώματα των παιδιών και των ίδιων των νέων.
Η προστασία των ανηλίκων απαιτεί ουσιαστική νομοθετική παρέμβαση και όχι ρυθμίσεις επικοινωνιακού χαρακτήρα, χωρίς επαρκή τεκμηρίωση της αποτελεσματικότητας και της εφαρμοσιμότητάς τους. Απαιτεί σαφείς κανόνες, εποπτεία και δημόσια αξιολόγηση των αποτελεσμάτων. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος η πολιτική εξαγγελία να αποδειχθεί ισχυρότερη από την πραγματική προστασία που προσφέρει.
Προστασία σημαίνει και ασφαλής συμμετοχή
Η αποτελεσματική προστασία των παιδιών απαιτεί στοχευμένους και αναλογικούς ηλικιακούς περιορισμούς, όπου είναι αναγκαίοι, μέτρα περιορισμού της πρόσβασης σε ακατάλληλο περιεχόμενο, ασφαλή σχεδιασμό των ψηφιακών υπηρεσιών, ουσιαστική εποπτεία των παρόχων και συστηματική ψηφιακή παιδεία.
Απαιτεί, επίσης, να αναγνωρίσουμε ότι το διαδίκτυο αποτελεί χώρο μάθησης, ενημέρωσης, δημιουργίας και κοινωνικής συμμετοχής, στον οποίο τα παιδιά έχουν δικαιώματα που οφείλουμε να προστατεύουμε.
Για την ΕΛ.Α.Σ., η ψηφιακή πολιτική δεν μπορεί να εξαντλείται σε απαγορεύσεις και στην ατομική ευθύνη των χρηστών. Οφείλει να θέτει την τεχνολογία στην υπηρεσία της κοινωνίας, να προστατεύει τα δικαιώματα και να απαιτεί λογοδοσία από τις μεγάλες ψηφιακές πλατφόρμες. Η προστασία των ανηλίκων αποτελεί χαρακτηριστικό πεδίο εφαρμογής αυτής της αντίληψης.
Το ζητούμενο δεν είναι να περιοριστούμε στον αποκλεισμό των παιδιών από ένα προβληματικό ψηφιακό περιβάλλον για λίγα ακόμη χρόνια, αλλά να διεκδικήσουμε, και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, την αλλαγή των πρακτικών που το καθιστούν επικίνδυνο. Πρέπει να αναλάβουμε την ευθύνη να διαμορφώσουμε ένα ψηφιακό περιβάλλον ασφαλέστερο, δικαιότερο, συμπεριληπτικό και περισσότερο υπόλογο στην κοινωνία.
*Γραμματή Πάντζιου, Καθηγήτρια ΠΑ.Δ.Α., Τομεάρχης Ψηφιακής Πολιτικής της ΕΛ.Α.Σ.
*Σέβη Στεφανίδη, Δικηγόρος IP/IT, LL.M., Μέλος του Τομέα Ψηφιακής Πολιτικής της ΕΛ.Α.Σ.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr