Τελευταία όλο και πυκνώνουν δημοσιεύματα για την ΤΝ (Τεχνητή Νοημοσύνη) ή ΑΙ (Artificial Intelligence), με κύριο φόντο τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα, καθώς και τις προϋποθέσεις αξιοποίησης της χωρίς κινδύνους. Η «Τεχνητή Νοημοσύνη» (ΤΝ ή ΑΙ), είναι πυρήνας της «ψηφιακής επανάστασης» ή της λεγόμενης «τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης».1 Οι εφαρμογές της καλύπτουν, «αυτόνομα ρομπότ», «αναγνώριση προσώπων», «βιομηχανικό αυτοματισμό», «γεωργία ακρίβειας», «κυβερνοασφάλεια», «drones», «αμυντικούς εξοπλισμούς», «κατασκοπία», μέτρηση αποδόσεων εργαζόμενων, ανάλυση χρηματοοικονομικών ροών, τραπεζικές συναλλαγές, διαχείριση εφοδιαστικής αλυσίδας (logistics), ιατρική διάγνωση, εκπαίδευση, επιστημονικές έρευνες, «μέσα ενημέρωσης» (social media), κ.ά. Από τις εφαρμογές της ΤΝ προκύπτουν σοβαρά ερωτήματα, από οικονομική, κοινωνική, πολιτική, στρατιωτική και ηθική άποψη, καθώς και διεθνών σχέσεων. Το κρίσιμο ερώτημα, κατά πόσο ένα σύστημα ΤΝ, πρέπει να ελέγχεται από εκείνους που το κατασκευάζουν ή κατέχουν οικονομική δύναμη ή ασκούν πολιτική εξουσία, ή θα πρέπει να συνοδεύεται από «ασφαλιστικές δικλείδες» και ρυθμίσεις για αποφυγή καταχρηστικών και επικίνδυνων πρακτικών σε διάφορα επίπεδα.
Ανταγωνισμός πολυεθνικών, μεγάλες επενδύσεις και κερδοσκοπία
Στο πεδίο της ΤΝ, γίνεται τελευταία μια μεγάλη σύγκρουση μεταξύ πολυεθνικών, για κατάκτηση «κυρίαρχης» ως και μονοπωλιακής θέσης, στην παραγωγή και εμπορία λογισμικών ΤΝ, τόσο εντός μεγάλων καπιταλιστικών χωρών (πχ ΗΠΑ), όσο και μεταξύ πολυεθνικών διαφορετικών χωρών, με έντονες γεωπολιτικές προεκτάσεις (μεταξύ ΗΠΑ, Κίνας, Ρωσίας, ΕΕ, Ιαπωνίας, Ν.Κορέας, κλπ). Ήδη στις ΗΠΑ κυριαρχούν οι «Επτά Υπέροχοι» (Magnificent Seven)! Δηλ. εταιρίες που κυριαρχούν στην ανάπτυξη υποδομών και μοντέλων ΤΝ/AI: Nvidia (Υποδομή & Μικροτσίπ), Microsoft (Λογισμικό & Εταιρικές Εφαρμογές), Alphabet (Μοντέλα AI & Υπηρεσίες Αναζήτησης), Amazon (Υποδομή Cloud & Ηλεκτρονικό Εμπόριο), Meta (Μοντέλα Ανοιχτού Κώδικα & Social Media), Apple (AI για Καταναλωτικές Συσκευές) και Tesla (Αυτοματοποίηση & Ρομποτική). Έκφραση των μεγάλων προσδοκιών είναι οι υπερεπενδύσεις και αύξηση χρηματιστηριακού «τζόγου» με κερδισμένους και χαμένους. Χαρακτηριστικό οι 4 αμερικανικοί ψηφιακοί γίγαντες (Alphabet/Google, Meta/Facebook, Amazon, Microsoft), σχεδιάζουν να δαπανήσουν το 2026 σχεδόν 650 δις δολάρια (!) σε ΑΙ (νέα data centers και εξοπλισμό), δημιουργώντας έντονη επιφυλακτικότητα στους επενδυτές της Wall Street για τα «ρίσκα» που έχει η αγορά μετοχών των άνω εταιριών, όσο και άλλων που επενδύουν σε ΤΝ.
Ωστόσο τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα. Δίπλα στα όποια πλεονεκτήματα, προκύπτουν σοβαρά προβλήματα «αθέατα» για τους μη ειδικούς. Α) Η καινοτόμος τεχνολογία, δαπανά σε ετήσια βάση κεφάλαια ύψους 400 δις δολ. για υποδομές ΤΝ. Β) Οι δαπάνες κεφαλαίου διευρύνονται, ακόμα και όμιλοι όπως ΜΕΤΑ και ALPΗABET, παρά τα δισεκ. δολ. κέρδη σε ετήσια βάση, προβαίνουν σε δανεισμό (ομολογιακές εκδόσεις), αυξάνοντας τα χρέη για κάλυψη δαπανών. Γ) Αναδύονται ανησυχίες για την παραγωγικότητα και κερδοφορία της ΤΝ. Τα διάφορα «μοντέλα», παρά την αλματώδη πρόοδο στις σχεδιάσεις, δεν διαθέτουν ικανότητα «κριτικής σκέψης», αλλά κυρίως ικανότητες οργάνωσης δεδομένων και πληροφοριών με βάση τις στατιστικές πιθανότητες, ενώ εμφανίζονται συμπτώματα «παραισθήσεων» λογισμικών ΑΙ και έλλειμμα δημιουργικών απαντήσεων. Δ) Τέλος η χρήση της ΤΝ προϋποθέτει κατανάλωση μεγάλης ποσότητας ενέργειας (για λειτουργία «κέντρων δεδομένων») και πρώτων υλών (χαλκό, χάλυβα, αλουμίνιο, μόλυβδο, γραφίτη, κοβάλτιο) και ειδικά «σπάνιων γαιών», όπως και κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων νερού!! Όλα αυτά δημιουργούν προβληματισμούς για το ισοζύγιο «κόστους-οφέλους», ακόμα και σε ψηφιακούς γίγαντες.
Κυβερνοασφάλεια, κατασκοπία και γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί
Σε διεθνές επίπεδο η ΤΝ δημιουργεί έντονες γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις μεταξύ αμερικάνικων και κινέζικων εταιριών. Πριν μερικά χρόνια προηγείτο η αμερικάνικη εταιρία «OpenAI» (μοντέλο ChatGPT). Τα τελευταία χρόνια, η κινεζική «DeepSeek», την ξεπέρασε σε αποτελεσματικότητα και χαμηλό κόστος! Ένα σοβαρό πρόβλημα που εμφανίστηκε, είναι η δράση «πρακτόρων ΑΙ», δηλ. «λογισμικών» που λειτουργούν αυτόνομα, διεισδύουν και κλέβουν «ψηφιακά μυστικά» άλλων εταιριών, ή κρατικά μυστικά (αμυντικά, ερευνητικά, κλπ), ασκώντας καθαρά κατασκοπεία! Το κωμικοτραγικό είναι ότι στην περίπτωση συνηθισμένης «κλοπής» από φυσικά ή νομικά πρόσωπα, υπάρχουν κάποιες συνέπειες για τους δράστες, όχι όμως για τους «πράκτορες ΑΙ», διότι δεν υπάρχει θεσμικό πλαίσιο καταλογισμού ευθυνών!! Εδώ εντοπίζεται ένα κρίσιμο πρόβλημα, ιδιαίτερα στο πεδίο της κυβερνοασφάλειας. Συνεπώς η τεχνολογία ΑΙ μπορεί να έχει πλεονεκτήματα, αλλά έχει και μεγάλα μειονεκτήματα, που απορρέουν από τις συνθήκες ανάπτυξης και χρήσης των μοντέλων ΑΙ. Προκύπτει κατά συνέπεια η ανάγκη εφαρμογής ρυθμίσεων, σε κάθε χώρα, όσο και διεθνές επίπεδο. Τέτοιες ρυθμίσεις θα μπορούσαν να γίνουν στα πλαίσια του ΟΗΕ με συμβολή Διεθνών Οργανισμών (ΠΟΕ, ΟΟΣΑ, κ.ά.), καθώς και με διακυβερνητικές συμφωνίες, έχοντας ως αφετηρία τις αρχές αξιοποίησης σε όφελος της κοινωνίας και συνεργασίας των χωρών με βάση το αμοιβαίο όφελος, κ.ά.
Αντιφατικές επιπτώσεις στην απασχόληση και στις συνθήκες εργασίας
Σοβαρά ζητήματα προκύπτουν από τις εφαρμογές της ΤΝ στον τομέα της απασχόλησης και των εργασιακών σχέσεων, όπου οι εφαρμογές οδηγούν σε μείωση της ζωντανής εργασίας και αντικειμενικά οδηγούν σε μείωση του εργάσιμου χρόνου (καλό σενάριο), αλλά αύξηση της ανεργίας (κακό σενάριο). Επίσης με τη ΤΝ αυξάνεται κατά κανόνα η παραγωγικότητα εργασίας και δημιουργούν αντικειμενικά δυνατότητα αύξησης εργασιακών αμοιβών (καλό σενάριο), αλλά και αύξηση της εκμετάλλευσης (κανό σενάριο). Το κρίσιμο ερώτημα είναι, σε πιο πλαίσιο μπορεί να γίνει η αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων της και ποιος τελικά επωφελείται! Αν η αξιοποίηση γίνεται με όρους αγοράς και κυριαρχίας των νεοφιλελεύθερων πολιτικών, ωφελημένες θα είναι οι εταιρίες ΤΝ και κυρίως τα πολυεθνικά μονοπώλια.
Ειδικότερα η χρήση μοντέλων ΤΝ θέτουν υπό διωγμό τη ζωντανή εργασία, με αποτέλεσμα την εργασιακή αβεβαιότητα, αύξηση ανεργίας, δημιουργία ειδικής κατηγορίας εργαζόμενων, των λεγόμενων «ψηφιακών νομάδων», απώλεια φορολογικών εσόδων και τελικά διεύρυνση εισοδηματικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Ενδεικτικά σημειώνουμε ότι σύμφωνα με πρόσφατη δήλωση του επικεφαλής ΤΝ στην Microsoft (Mustafa Suleyman), τα επόμενα χρόνια θα χαθούν εκατομμύρια θέσεις εργασίας, ενώ η πολυεθνική ηλεκτρονικού εμπορίου «Amazon», το 2025 έκανε 14.000 απολύσεις και σχεδιάζει άλλες 16.000 απολύσεις στο εγγύς μέλλον, λόγω εκτεταμένης χρήσης μοντέλων ΤΝ.
Με τις εφαρμογές ΤΝ και ρομποτικής, εντείνονται οι μορφές «ευελιξίας της εργασίας» (part-time, κατ’ οίκον εργασία), οι οποίες έχουν αρνητικό αντίχτυπο στο επίπεδο εισοδήματος, βιοτικό επίπεδο και συμμετοχή εργαζόμενων στα συνδικάτα. Επέρχονται επίσης ανατροπές στις εργασιακές σχέσεις και στα θεμελιώδη εργασιακά δικαιώματα, στα ζητήματα υγείας και σωματικής ακεραιότητας από χρήση ρομπότ, ιδιαίτερα των κινούμενων, καθώς ειδικών αλγόριθμων ΤΝ, που χειρίζονται ζητήματα προσλήψεων, απολύσεων, αξιολόγησης προσωπικού, κ.ά. Στην Ελλάδα σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη του ΙΝΕ-ΓΣΕΕ (2025), πάνω από 40% της συνολικής απασχόλησης συγκεντρώνεται σε επαγγέλματα υψηλού κινδύνου αυτοματοποίησης και μόνο 28% κατατάσσεται σε επαγγέλματα χαμηλού ρίσκου!.
Υπάρχει ελπιδοφόρα διέξοδος;
Η οικονομική ιστορία έχει δείξει ότι οι τεχνολογικές εξελίξεις δεν είναι υπεύθυνες για τις όποιες συνέπειες νέων τεχνολογιών στις συνθήκες εργασίας, αλλά αντίθετα οι κυρίαρχες κοινωνικές σχέσεις και οι αντίστοιχες πολιτικές. Στην πρώτη βιομηχανική επανάσταση, είχαμε το κίνημα των «λουδιτών» που έσπαγαν μηχανές, ως αντίδραση στις άγριες συνθήκες εργασίας που βίωναν οι εργάτες. Σήμερα το κρίσιμο ερώτημα είναι κάτω από ποιες συνθήκες μπορούν να αξιοποιηθούν τα θετικά της ΤΝ, επ’ ωφελεία των εργαζόμενων και συνολικά της κοινωνίας. Σε κινηματικό επίπεδο χρειάζεται διεκδίκηση αναγκαίων μέτρων πρόληψης και προστασίας των εργαζόμενων, ενίσχυσης αμοιβών, θέσεων εργασίας, κ.ά., σε συνδυασμό με γενικότερες ριζοσπαστικές αλλαγές σε πολιτικό επίπεδο. Πρωτεύον ζήτημα είναι η αποφασιστική διεκδίκηση μείωσης του ημερήσιου και εβδομαδιαίου χρόνου εργασίας, χωρίς μείωση αποδοχών. Σε πρώτη φάση γενικευμένη εφαρμογή 6ωρου και 30ωρης βδομάδας εργασίας, με προοπτική μείωση σε 5ωρο και 25ωρη εργασία. Η μείωση των ωρών εργασίας χωρίς μείωση μισθών, θα απελευθερώσει θέσεις εργασίας, θα αυξήσει την παραγωγικότητα εργασίας, θα αυξήσει συνολικά το εθνικό εισόδημα και θα συμβάλει στη μείωση της ανεργίας. Παράλληλα χρειάζεται αναβάθμιση των προγραμμάτων κατάρτισης στη χρήση ψηφιακών τεχνολογιών, καθώς και προγραμμάτων «δια βίου μάθησης», με στόχο την υπέρβαση του «ψηφιακού αναλφαβητισμού». Εφαρμογή συλλογικών συμβάσεων εργασίας το πεδίο των ψηφιακών εφαρμογών, προστασία υγιεινής και ασφάλειας στους χώρους εργασίας, κατοχύρωση συνδικαλιστικών δικαιωμάτων, κ.ά.
Στο ερώτημα πως μπορούν να γίνουν όλα αυτά και πολλά ακόμη; Αντί άλλης απάντησης η φράση του Α.Γκράμσι ίσως να είναι η πλέον κατάλληλη: «Από την απαισιοδοξία της ανάλυσης στην αισιοδοξία της δράσης».
*Διδάκτωρ Οικονομικών-Ερευνητής συγγραφέας.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr