Σκέψεις χωρίς τη χρήση της Τ.Ν., απλοί προβληματισμοί από νεανικές αναμνήσεις αρχαίων κειμένων, αλλά και βάσει πρόσφατων άρθρων και αναλύσεων περί τεχνολογικών επαναστάσεων. Οι αρχαίοι φιλόσοφοι είχαν τη δεξιότητα σύλληψης και οριοθέτησης κομβικών γεγονότων που συντελούνταν, υποτίθεται, σύμφωνα με τους μύθους.
Στον διάλογο με τον Φαίδρο, ο Σωκράτης συζητά, σύντομα μεν, αλλά όπως πάντα με αυστηρή κριτική επιμέλεια, την ανακάλυψη της γραφής, των γραμμάτων και του γραπτού λόγου – αυτή τη μέγιστη τεχνολογική επανάσταση. Θέτει ως προϋπόθεση την αποδοχή της διάκρισης μεταξύ τέχνης και ατεχνίας, τόσο στον γραπτό όσο και στον προφορικό λόγο – διάκριση μεταξύ ευπρέπειας και απρέπειας, ωραίου και άσχημου. Αυτού δοθέντος, παραθέτει τη συζήτηση μεταξύ του Αιγύπτιου Θεού Θευθ, στον οποίο αποδίδεται, μεταξύ άλλων, η ανακάλυψη της γραφής, και του Θαμούς, του τότε βασιλιά των Θηβών της Αιγύπτου. O εφευρέτης θεός έδειξε την τέχνη των γραμμάτων στον βασιλιά ισχυριζόμενος ότι αυτή η «τέχνη» (τεχνική/τεχνολογία) έπρεπε να διαδοθεί και στους υπόλοιπους Αιγύπτιους. Ο βασιλιάς δεν έσπευσε να ασπαστεί τον θεϊκό ισχυρισμό αντιπαραθέτοντας την ανάγκη πρότερης λεπτομερούς συζήτησης όσον αφορά τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα, τα οφέλη και τις ζημιές αυτής της ανακάλυψης – διαδικασία που ισχύει, πρόσθεσε, για κάθε τέχνη.
Η συνέχεια είναι ενδιαφέρουσα. Ενοχλημένος από αυτή την άρνηση, ο Θευθ αντιπαραθέτει ότι η τέχνη της γραφής «θα καταστήσει τους Αιγύπτιους σοφότερους, καλύτερους στη μνήμη και στη σοφία». Η αντίδραση του Θαμούς ήρθε ακαριαία: «Μέγα εφευρέτη, ένας έχει την ικανότητα να ανακαλύπτει τις τέχνες, κι ένας άλλος την ικανότητα να κρίνει σωστά το μερίδιο της ωφέλειας και το μερίδιο των ζημιών που επιφέρουν σ’ αυτούς που καλούνται να τις εφαρμόσουν. Κι εσύ, πατέρα της τέχνης των γραμμάτων, εξαιτίας προσωπικού σου ενδιαφέροντος, αποδίδεις στη γραφή τα αντίθετα από αυτά που προσφέρει στους χρήστες της, όχι την ενίσχυση της μνήμης, αλλά την παραμέλησή της, τη λησμονιά στις ψυχές αυτών που θα τη μάθουν. Εμπιστευόμενοι τη γραφή, αναθυμούνται πράγματα εκτός των ίδιων και με ξένους προς αυτούς τρόπους, όχι από μέσα τους, όχι από τους ίδιους τους εαυτούς τους. Δεν ανακάλυψες λοιπόν το γιατρικό της μνήμης αλλά της υπενθύμισης». Και επιπλέον, τονίζει, «(…) οι μαθητές σου (…) αφού διαβάσουν πολλά, χωρίς συστηματική διδασκαλία, θα φανταστούν (…) ότι είναι (…) πολυμαθείς, ενώ (…) είναι ανίδεοι (…) έχοντας γίνει δοκησίσοφοι αντί για σοφοί».
Δύσκολο να παρακολουθήσει κανείς όλες τις προτεινόμενες εξειδικευμένες αναλύσεις της Τ.Ν. Ωστόσο, εκείνο που εκπλήσσει είναι ότι οι όροι των κριτικών προσεγγίσεών της ακολουθούν, αναπαράγουν, αντιγράφουν, πειστικά, τους όρους του σωκρατικού διαλόγου. Και τούτο είναι ακόμα πιο εντυπωσιακό στο ποσοστό που σε σχέση με τις προγενέστερες τεχνολογικές επαναστάσεις, η Τ.Ν. εκπλήσσει από την εκρηκτική επιτάχυνση της δυναμικής της και από την εξίσου εκρηκτική επιτάχυνση της διάδοσής της. Ολοι οι αναλυτές, κι ο καθένας από τη σκοπιά του ιδιαίτερου γνωστικού του πεδίου, επιδίδονται στην εξειδικευμένη ανάδειξη συγχρόνως των οφελών και των ζημιών της Τ.Ν., επισείουν συγχρόνως τους ακραίους κίνδυνους της, όπως και τα μέγιστα οφέλη που μπορεί να προσφέρει στην ανθρωπότητα. Κι όσο τους διαβάζουμε τόσο διαπιστώνουμε ότι τα εν λόγω σύνορα που τέμνουν αυτά τα δύο «μερίδια» είναι άκρως προβληματικά. Ως σύνορα, είναι δυσδιάκριτα και πορώδη και ως «μερίδια» (θετικά/αρνητικά) είναι τεχνολογικά εμπλεκόμενα και αλληλεξαρτώμενα.
Προσκρούοντας σ’ αυτό το εμφανές πρόβλημα, οι αναλυτές της Τ.Ν. επιδίδονται σε ρυθμιστικές διαδικασίες και σε προτάσεις θεσμικών πρωτοβουλιών ικανών να ελέγξουν τις χρήσεις της Τ.Ν., από τη μια οριοθετώντας τις ωφέλιμες χρήσεις της και από την άλλη εξουδετερώνοντας αν όχι εξοβελίζοντας τις επικίνδυνες. Αυτές οι τελευταίες επισημαίνονται σε πολλά επίπεδα, κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό, δικαιωματικό και άλλα. Ολοι ωστόσο συμφωνούν στο ότι η υπέρμετρη απειλή της Τ.Ν. συνίσταται στην υπονόμευση της αυτόνομης σκέψης, της κριτικής σκέψης. Κι εδώ κείται το δομικό πρόβλημα. Ουδεμία ρύθμιση, ουδείς θεσμός δεν δύναται να εγγυηθεί την αυτόνομη και κριτική σκέψη – αντιθέτως, κάτι τέτοιο θα συνιστούσε ντε φάκτο την ακύρωσή της!
Η τελευταία επισήμανση του Σωκράτη περί της «γραφής» περιπλέκει το πρόβλημα και είναι εξίσου επίκαιρη, αρκεί να βάλουμε στη θέση της «γραφής» την Τ.Ν. Μας λέει: «Χωρίς συστηματική διδασκαλία, οι χρήστες της Τ.Ν. θα νομίζουν ότι γίνονται πολυμαθείς, σοφοί, ενώ είναι ανίδεοι και δοκησίσοφοι». «Χωρίς συστηματική διδασκαλία», τονίζει. Σήμερα, που η Τ.Ν. έχει διεισδύσει στο εκπαιδευτικό σύστημα απ’ όλους τους πόρους του, ιδιαίτερα στην Ανώτατη Εκπαίδευση, ποιος δάσκαλος θα μορφώσει τον δάσκαλο της «συστηματικής διδασκαλίας» της Τ.Ν. αν όχι αυτή η ίδια η Τ.Ν.;
Παραμένει το αναπόδραστο επιχείρημα. Η Τ.Ν. είναι εδώ, ενεργή, πανταχού παρούσα, δεν μπορούμε να την αγνοήσουμε, να κάνουμε σαν να μην υπήρχε. Αναμφίβολα. Ενα έχω να πω σε φίλους και συναδέλφους: Οι πιο σώφρονες χρήστες της Τ.Ν. είναι εκείνοι που δεν την έχουν ανάγκη. Οξύμωρο; Θα επανέλθουμε.
*Καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας, Βρυξέλλες
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr