Μια λέξη που πρόσφατα ανέβηκε στον αφρό της επικαιρότητας σαν μπουρμπουλήθρα, έκανε εντύπωση, συζητήθηκε κι ύστερα έσκασε και χάθηκε, όπως τόσες και τόσες, με τις οποίες καρυκεύουν τον δημόσιο διάλογό τους οι επώνυμοι, μπας και τους δώσουμε σημασία, μπας και δώσουμε προσοχή στο ηχηρό τους τίποτα, είναι κι ο «φουκαράς».
Ο φουκαράς είναι ο φτωχός, αυτός που βρίσκεται σε δυσχερή οικονομική κατάσταση. Ομως χρησιμοποιούμε και τη λέξη για να εκδηλώσουμε τη συμπάθειά μας: «φουκαράς» είναι ο δυστυχισμένος, ο ταλαίπωρος, ο miserabile visu, ένα πρόσωπο οικτρόν ιδείν, ο δύστυχος, ο κακομοίρης, ο καημένος, ο έρμος, ο καψερός.
Ο φουκαράς προκαλεί οίκτο αναμεμειγμένο με απέχθεια. Ο φουκαράς ή φουκαρατζίκος, ο φουκαράκος ή φουκαριάρης, μοστράρει τη δυστυχία του εκλιπαρώντας τη συμπόνια των άλλων: η έκφραση «όχι για μένα, αλλά για τη φουκαριάρα τη μανούλα μου» είναι ένα πασίγνωστο κλισέ. Ο φουκαράς είναι ένα τραγικό πρόσωπο – αν βρει κάποιον μια ξαφνική συμφορά, αν χάσει ένα αγαπημένο του πρόσωπο, αν του συμβαίνουν συνεχώς ατυχίες και αναποδιές, τον οικτίρουμε, ανεξάρτητα από την οικονομική του κατάσταση: «Βρε, τι έπαθε ο φουκαράς, δεν έχει στον ήλιο μοίρα!», λέμε.
Ομως ο φουκαράς, ετυμολογικά τουλάχιστον, είναι απλώς ο φτωχός – κι όχι κατ’ ανάγκην ο δυστυχισμένος. Οταν κάποιος έλεγε παλιά πως «όλοι εμείς εδώ είμαστε φουκαράδες» δεν σημαίνει πως επιζητούσε κατ’ ανάγκην το έλεος των φιλανθρώπων – μπορεί απλώς αυτό το «φουκαράδες» να ήταν ένας πιο οικείος, πιο τρυφερός χαρακτηρισμός για τους φτωχούς, τους προλετάριους, την εργατική τάξη. Από τη μια οι φουκαράδες, κι από την άλλη οι αστοί, ένα κοινωνικό δίπολο που μυθοποιήθηκε μέχρι εξαντλήσεως από τον ελληνικό κινηματογράφο, ο οποίος εφόσον ήταν η τέχνη για τις μάζες, φρόντισε να περιβάλει τους φουκαράδες, τους φτωχούς του ενός άκρου με λεβεντιά, τιμιότητα και συναισθηματική νοημοσύνη, αρετές που γενικώς έλειπαν από τους λεφτάδες της αντιπέρα όχθης. Αυτοί ναι μεν κακομεταχειρίζονταν τους φουκαράδες του υπηρετικού προσωπικού τους, όμως ο Θεός συνήθως τους τιμωρούσε να πέσουν στην ανάγκη των πρώην φουκαράδων, που τα παιδιά τους σπούδασαν κι έγιναν άνθρωποι με το σπαθί τους. Ευτυχώς που υπήρχε και η δικαιοσύνη του Θεού…
Φουκαράς λοιπόν είναι ο φτωχός, από την τουρκική λεξη «fukara», η οποία, σύμφωνα με το Wiktionary, προέρχεται από το αραβικό «fuqara», ο πληθυντικός του «fakir», που είναι μεν ο φτωχός, αλλά κι αυτό που λέμε «φακίρης»! Υπάρχει και η παραστατική έκφραση «φακίρ φουκαράς» που συμπυκνώνει την ουσία και των δύο λέξεων: είναι ο πάμφτωχος, ο δύσμοιρος. «Φακίρη» έχουμε συνηθίσει να λέμε τον ινδουιστή ασκητή, ο οποίος έχει αναπτύξει ξεχωριστές ικανότητες, όπως μεγάλη αντοχή στον πόνο ή αναισθησία στο κάψιμο, σύμφωνα με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, που δίνει και μια δεύτερη σημασία της λέξης. Ετσι, «φακίρης» είναι κι αυτός που προσφέρει έναντι αμοιβής ψυχαγωγία, κατά την οποία ο ίδιος επιδίδεται σε εντυπωσιακές και επικίνδυνες επιδείξεις, όπως να ξαπλώνει σε κρεβάτι με καρφιά κ.λπ.
Θα ήταν πολύ διασκεδαστικό να βλέπαμε τους επώνυμους «φουκαράδες» να δικαιολογούν την ετυμολογική καταγωγή της ιδιότητάς τους κάνοντας φακιρικά κόλπα για να διασκεδάσουν τη μεγάλη μάζα των φουκαράδων, των προλετάριων, που εκτός από τις αλυσίδες τους, έχουν να χάσουν και τον χρόνο τους, όταν δίνουν βάση στο τι είπε ο τάδε ή ο δείνα κακομοίρης μεγαλοφουκαράς.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr