Η Δέσποινα Πλουσίου, ψυχοθεραπεύτρια με ειδίκευση στην αντιμετώπιση του Ψυχικού Τραύματος PTSD, C-PTSD, μιλάει στην efsyn.gr με αφορμή το διεθνές φεστιβάλ Syros Healing Waves, το οποίο επιστρέφει από 1 έως 4 Οκτωβρίου στη Σύρο.
Η ντροπή είναι σύμπτωμα του πολιτισμού μας. Τι ήταν για εσάς εκείνο που ενέπνευσε το θέμα του φετινού φεστιβάλ γύρω από την ντροπή;
Η ντροπή είναι ίσως το πιο υποτιμημένο συναίσθημα της εποχής μας. Τα τελευταία χρόνια η νευροεπιστήμη, η έρευνα για το τραύμα και η θεωρία της προσκόλλησης αναδεικνύουν όλο και πιο καθαρά ότι βρίσκεται στον πυρήνα πολλών μορφών ψυχικής οδύνης. Δεν αφορά μόνο αυτό που συνέβη σε έναν άνθρωπο, αλλά κυρίως το νόημα που έδωσε για τον εαυτό του. Η ντροπή δεν λέει «έκανα κάτι λάθος», αλλά «εγώ είμαι λάθος».
Αυτό που με ενέπνευσε ήταν ακριβώς αυτό που συναντώ καθημερινά ως θεραπεύτρια. Πίσω από το άγχος, την κατάθλιψη, τις δυσκολίες στις σχέσεις, τις εξαρτήσεις ή την τελειομανία, πολύ συχνά υπάρχει ένας άνθρωπος που φοβάται ότι, αν τον γνωρίσουν πραγματικά, δεν θα τον αγαπήσουν. Ζούμε σε μια κοινωνία συνεχούς σύγκρισης και αξιολόγησης, όπου η ντροπή καλλιεργείται εύκολα και η
αυθεντικότητα γίνεται ολοένα πιο δύσκολη. Γι’ αυτό επιλέξαμε το φετινό θέμα «Από την ντροπή στην αποδοχή». Γιατί η θεραπεία δεν αρχίζει όταν εξαφανίζεται ο πόνος. Αρχίζει όταν ο άνθρωπος σταματά να ντρέπεται για τον εαυτό του και μπορεί να τον μοιραστεί μέσα σε μια σχέση ασφάλειας, σύνδεσης και αποδοχής.
Πώς φτάνουμε από την ντροπή στην αποδοχή;
Είναι μια οδύσσεια επιστροφής στον αυθεντικό εαυτό μας. Δεν φτάνουμε από την ντροπή στην αποδοχή με τη δύναμη της θέλησης ούτε απλώς αλλάζοντας τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η τοξική ντροπή είναι μια βαθιά νευροβιολογική και σχεσιακή εμπειρία. Γεννιέται όταν, κάποια στιγμή στη ζωή μας, αναγκαστήκαμε να απομακρυνθούμε από τον αυθεντικό εαυτό μας για να εξασφαλίσουμε αγάπη, αποδοχή ή επιβίωση.
Η διαδρομή προς την αποδοχή είναι η πορεία της επιστροφής. Όταν μέσα από ασφαλείς σχέσεις, νέες εμπειρίες και βαθιά κατανόηση το νευρικό μας σύστημα πάψει να αντιλαμβάνεται την αυθεντικότητα ως απειλή, μπορούμε σιγά σιγά να κατοικήσουμε ξανά τον πραγματικό μας εαυτό.
Αυτή είναι η οδύσσεια που θέλουμε να αναδείξουμε στο φετινό Syros Healing Waves: το ταξίδι της επιστροφής στον αυθεντικό εαυτό μας.
Αυτός ο θεσμός από τη γένεσή του είναι αφιερωμένος στην τραυματοθεραπεία, στη νευροεπιστήμη, στον πολιτισμό. Ποιος είναι ο ρόλος της τέχνης στη θεραπεία του τραύματος;
Η τέχνη δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ένας από τους αρχαιότερους τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος προσπαθεί να δώσει μορφή σε όσα δεν χωρούν στις λέξεις. Σήμερα γνωρίζουμε από τη νευροεπιστήμη του τραύματος ότι οι πιο πρώιμες και επώδυνες εμπειρίες δεν αποθηκεύονται μόνο ως αφηγήσεις, αλλά και ως αισθήσεις, εικόνες, κινήσεις και σωματικές μνήμες. Γι’ αυτό και η θεραπεία δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στον λόγο. Χρειάζεται να εμπλέκει το σώμα, τη μουσική, την κίνηση, την εικόνα, τη δημιουργία.
Η τέχνη ενεργοποιεί τη φαντασία, τον συμβολισμό και τη δημιουργικότητα, δηλαδή τις ίδιες ανθρώπινες ικανότητες που μας επιτρέπουν να μετασχηματίζουμε τον πόνο σε νόημα. Δεν είναι τυχαίο ότι όλες οι μεγάλες παραδόσεις του κόσμου χρησιμοποίησαν τη μουσική, τον χορό, το θέατρο και τις εικόνες για να επεξεργαστούν την απώλεια, το τραύμα και τη μετάβαση.
Γι’ αυτό, στο Syros Healing Waves, η τέχνη δεν πλαισιώνει το επιστημονικό πρόγραμμα. Αποτελεί ζωτικό μέρος του. Πιστεύουμε βαθιά ότι ο άνθρωπος δεν θεραπεύεται μόνο όταν καταλαβαίνει την ιστορία του, αλλά όταν μπορεί να τη νιώσει, να τη συμβολίσει και τελικά να τη μεταμορφώσει σε μια νέα αφήγηση ζωής.
Μήπως καμιά φορά και η ίδια η τέχνη πέφτει στην παγίδα του ναρκισσιστικού πολιτισμού μέσα στον οποίο ζούμε ιδίως τα τελευταία χρόνια μετά την κυριαρχία των σόσιαλ μίντια στη ζωή μας;
Ναι, φυσικά. Η τέχνη δεν υπάρχει έξω από την κοινωνία. Αντανακλά τόσο τις πιο φωτεινές όσο και τις πιο σκοτεινές πλευρές της. Ζούμε σε μια εποχή όπου η εικόνα συχνά υπερισχύει της ουσίας, η προβολή της δημιουργίας γίνεται σημαντικότερη από την ίδια τη δημιουργία και η αναγνώριση σημαντικότερη από την προσφορά. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ακόμη και η τέχνη μπορεί να παρασυρθεί από τη λογική της διαρκούς έκθεσης, της επιβεβαίωσης και της εμπορικής απήχησης. Ωστόσο, πιστεύω ότι η αυθεντική τέχνη αντιστέκεται σε αυτή την παγίδα. Η νευροεπιστήμη δείχνει ότι η αυθεντική αισθητική εμπειρία μπορεί να ενισχύσει την ενσυναίσθηση, τη νοηματοδότηση και το αίσθημα σύνδεσης. Παράλληλα, η σύγχρονη έρευνα για το δέος (awe) δείχνει ότι όταν ερχόμαστε σε επαφή με κάτι πραγματικά μεγάλο και αυθεντικό, μειώνεται η υπερβολική ενασχόληση με τον εαυτό μας και ενισχύεται η αίσθηση ότι αποτελούμε μέρος ενός μεγαλύτερου συνόλου. Αυτό είναι βαθιά θεραπευτικό.
Αντίθετα, όταν η τέχνη μετατρέπεται αποκλειστικά σε προϊόν αυτοπροβολής, κινδυνεύει να αναπαράγει τον ίδιο μηχανισμό που βρίσκεται στον πυρήνα του ναρκισσιστικού πολιτισμού. Δηλαδή να μας απομακρύνει από το βίωμα και να μας κρατά εγκλωβισμένους στην εικόνα. Η πραγματική τέχνη, όμως, έχει ένα χαρακτηριστικό που κανένας αλγόριθμος δεν μπορεί να της χαρίσει. Αντέχει στον χρόνο. Τα αρχαία ελληνικά γλυπτά, η μουσική του Μπαχ, του Μότσαρτ, του Θεοδωράκη ή του Χατζιδάκι εξακολουθούν να μας συγκινούν, γιατί εκφράζουν κάτι βαθιά ανθρώπινο και διαχρονικό. Και ίσως όλοι μας το αναγνωρίζουμε, έστω και ασυνείδητα. Ξέρουμε μέσα μας πότε κάτι δημιουργήθηκε από αυθεντική ανάγκη έκφρασης και πότε σχεδιάστηκε κυρίως για να συλλέξει βλέμματα, «likes» και επιβεβαίωση. Τα νούμερα μπορεί να καθορίζουν την απήχηση της στιγμής· η αυθεντικότητα, όμως, είναι αυτή που καθορίζει τι θα μείνει ζωντανό στον χρόνο. Γιατί η πραγματική τέχνη δεν μας ζητά να θαυμάσουμε τον δημιουργό. Μας βοηθά να θυμηθούμε ποιοι είμαστε.
Πώς φτάνουμε στη συμπερίληψη ως άτομα και ως κοινωνία; Πώς δημιουργούμε κοινότητες, μια από τις πιο ατομιστικές περιόδους της σύγχρονης ιστορίας;
Πιστεύω ότι η συμπερίληψη ξεκινά από μέσα μας. Δεν μπορούμε να συμπεριλάβουμε πραγματικά τον άλλον, αν πρώτα δεν έχουμε συμφιλιωθεί με τα κομμάτια του εαυτού μας που κάποτε εξορίσαμε για να γίνουμε αποδεκτοί. Η ντροπή μάς οδηγεί να απορρίπτουμε ό,τι θεωρούμε «ανεπιθύμητο» μέσα μας. Η αποδοχή, αντίθετα, μας καλεί να επαναφέρουμε αυτά τα κομμάτια πίσω στην εσωτερική μας κοινότητα. Η συμπερίληψη, λοιπόν, δεν είναι μόνο ένας κοινωνικός στόχος. Είναι μια βαθιά νευροβιολογική ανάγκη. Ο άνθρωπος εξελίχθηκε για να ανήκει. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η αίσθηση του ανήκειν αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα ψυχικής και σωματικής υγείας, ενώ ο κοινωνικός αποκλεισμός και η μοναξιά ενεργοποιούν στον εγκέφαλο τα ίδια νευρωνικά δίκτυα που ενεργοποιεί και ο σωματικός πόνος.
Το μεγάλο παράδοξο της εποχής μας είναι ότι, ενώ είμαστε πιο συνδεδεμένοι ψηφιακά από ποτέ, βιώνουμε μια πρωτοφανή κρίση μοναξιάς και αποξένωσης. Οι πραγματικές κοινότητες δεν χτίζονται πάνω στην ομοιότητα, αλλά στην ασφάλεια, την εμπιστοσύνη και την αποδοχή της διαφορετικότητας. Όταν ένας άνθρωπος πάψει να φοβάται τα δικά του τραύματα, τις αδυναμίες και τη διαφορετικότητά του, τότε μπορεί πραγματικά να αγκαλιάσει και τη διαφορετικότητα του άλλου.
Αν θέλουμε πιο υγιείς κοινωνίες, πρέπει πρώτα να δημιουργήσουμε χώρους όπου οι άνθρωποι θα μπορούν να ανήκουν χωρίς να χρειάζεται να κρύβουν ποιοι πραγματικά είναι. Αυτό ακριβώς φιλοδοξεί να γίνει το Syros Healing Waves II: μια ζωντανή εμπειρία κοινότητας, που μας υπενθυμίζει ότι θεραπεία, αποδοχή και συμπερίληψη είναι τρεις όψεις της ίδιας βαθιάς ανθρώπινης ανάγκης: να ανήκουμε.
Η επιλογή της Σύρου δεν είναι τυχαία. Συνδέεται με το δικό σας οικογενειακό μυθιστόρημα. Τι ρόλο παίζει ο τόπος στη θεραπευτική εργασία;
Καθόλου τυχαία. Η Σύρος είναι κομμάτι της προσωπικής μου ιστορίας και, με έναν τρόπο, του δικού μου εσωτερικού ταξιδιού. Πιστεύω όμως ότι οι τόποι κουβαλούν μνήμη. Δεν είναι απλώς γεωγραφικά σημεία, είναι χώροι που μπορούν να ενεργοποιήσουν την αίσθηση του ανήκειν, της ασφάλειας και της σύνδεσης. Σήμερα γνωρίζουμε ότι το περιβάλλον επηρεάζει άμεσα το νευρικό μας σύστημα. Η ομορφιά, η φύση, η αρχιτεκτονική, η μουσική, η θάλασσα και η αίσθηση κοινότητας δεν είναι απλώς ένα όμορφο σκηνικό. Συμβάλλουν στη ρύθμιση του οργανισμού και δημιουργούν τις προϋποθέσεις ώστε ο άνθρωπος να νιώσει αρκετά ασφαλής για να ανοιχτεί, να μάθει και να μετασχηματιστεί.
Η Σύρος, με τη μοναδική αισθητική, την ιστορία και τον πολιτισμό της, δεν φιλοξενεί απλώς το φεστιβάλ. Γίνεται μέρος της θεραπευτικής εμπειρίας. Και φέτος, που η Ερμούπολη γιορτάζει τα 200 χρόνια από την ονοματοδοσία της και το Syros Healing Waves II είναι ενταγμένο στις επίσημες εορταστικές εκδηλώσεις, αυτή η συνάντηση τόπου, ιστορίας και ανθρώπων αποκτά ακόμη βαθύτερο συμβολισμό.
Έχει διαφοροποιηθεί η σχέση σας με το νησί μέσα στον χρόνο;
Ναι, πολύ. Όταν ήμουν μικρότερη, η Σύρος ήταν κυρίως ο τόπος που κουβαλούσε τις ιστορίες, τις νοσταλγίες αλλά και τα τραύματα του πατέρα μας. Ήταν ένας τόπος που αγαπούσε βαθιά, αλλά αναγκάστηκε να αποχωριστεί για προσωπικούς του λόγους. Για πολλά χρόνια ένιωθα ότι κληρονομήσαμε όχι μόνο την αγάπη του για το νησί, αλλά και το συναισθηματικό βάρος αυτής της ιστορίας. Με τα χρόνια, όμως, κατάλαβα ότι αυτή είναι μια βαθιά ανθρώπινη διαδικασία. Όλοι κληρονομούμε ιστορίες, τραύματα, όνειρα και προσδοκίες από τις προηγούμενες γενιές. Δεν επιλέγουμε τι θα παραλάβουμε. Επιλέγουμε, όμως, τι θα κάνουμε με αυτό. Η σχέση μου με τη Σύρο μεταμορφώθηκε. Από τόπος μνήμης έγινε τόπος δημιουργίας. Από σύμβολο μιας απώλειας έγινε σύμβολο μιας νέας αρχής. Ισως αυτό να είναι και η ουσία της θεραπείας. Όχι να διαγράψουμε το παρελθόν, αλλά να το μετουσιώσουμε σε κάτι που γεννά ζωή, σύνδεση και νόημα.
Με έναν τρόπο, το Syros Healing Waves είναι και μια πράξη μετουσίωσης. Είναι η απόδειξη ότι ακόμη και οι πιο δύσκολες οικογενειακές ιστορίες μπορούν να μετατραπούν σε κάτι που δεν θεραπεύει μόνο εμάς, αλλά δημιουργεί χώρο για να συναντηθούν και να εμπνευστούν χιλιάδες άλλοι άνθρωποι.
Και μέσα μου υπάρχει πάντα η σκέψη ότι ο πατέρας μας, αν μπορούσε να το δει, θα χαμογελούσε με υπερηφάνεια και πληρότητα. Θα χαιρόταν που ο τόπος που τόσο αγάπησε έγινε ένας τόπος που αγκαλιάζει ανθρώπους από όλο τον κόσμο. Και μου αρέσει να πιστεύω ότι, κάπου, θα ένιωθε πως ο κύκλος έκλεισε με τον πιο όμορφο τρόπο. Με αγάπη. Γιατί η αγάπη είναι η μεγαλύτερη νίκη απέναντι στο
τραύμα.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr