Το 1981 δεν ξεκίνησε καλά για την κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας.
Αλλεπάλληλα γεγονότα των τελευταίων μηνών της διακυβέρνησής της, όπως η δολοφονία των Κουμή και Κανελλοπούλου από τα ΜΑΤ στον εορτασμό του Πολυτεχνείου, ο εμπρησμός των καταστημάτων «Μινιόν» και «Κατράντζος», η πολύνεκρη τραγωδία της Θύρας 7 στο γήπεδο «Καραϊσκάκης», οι καταστροφικοί σεισμοί των Αλκυονίδων και η πρώτη μεγάλη πυρκαγιά στην Πεντέλη, σε συνδυασμό με ατυχείς διεθνείς συγκυρίες, επιτάχυναν τη φθορά της.
Επιπλέον, η κόπωση έπειτα από δεκαετίες συντηρητικών κυβερνήσεων, παρεμβαλλομένης μιας ακροδεξιάς δικτατορίας, ήταν εμφανής. Εν τω μεταξύ, το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου ερχόταν με ορμή, εκφράζοντας την κοινωνική πλειοψηφία των «μη προνομιούχων».
Τελικά, το προεδρικό διάταγμα υπ’ αριθμ. 1119 της 19ης Σεπτεμβρίου 1981 όριζε τη διάλυση της Βουλής και την προκήρυξη εκλογών στις 18 Οκτωβρίου. Στις τρίτες εθνικές εκλογές μετά την πτώση της χούντας, που διεξήχθησαν παράλληλα με τις πρώτες ευρωεκλογές στην Ελλάδα, διεκδικούσαν την ψήφο του ελληνικού λαού 19 κόμματα.
Η προεκλογική περίοδος κύλησε σχετικά ομαλά και σε αυτό συνέβαλε και η μετριοπαθής στάση του πρωθυπουργού Γεωργίου Ράλλη. Εντούτοις, δεν έλειψαν οι -όχι τόσο μετριοπαθείς- κινδυνολογίες του Τύπου της Δεξιάς περί «μαρξιστικής επέλασης» και «κομμουνιστικής απειλής». Πέρα από τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων εκείνης της περιόδου, ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι γελοιογραφίες τους, οι οποίες αποτυπώνουν την ιστορική συγκυρία της «Αλλαγής».
Η προεκλογική περίοδος
Καταρχάς η έναρξη της προεκλογικής περιόδου παρομοιάζεται, σε ένα από τα πιο γνωστά σκίτσα του Σπύρου Ορνεράκη, με την αφετηρία σε έναν αγώνα στίβου. Στο κέντρο απεικονίζεται, γεμάτος αυτοπεποίθηση για τη νίκη του, ο Ανδρέας Παπανδρέου [εικόνα 1]. Ο Ανδρέας ήταν το βασικό πρόσωπο που κυριαρχούσε σε όλες τις γελοιογραφίες της προεκλογικής περιόδου.
Βέβαια στον Τύπο της Δεξιάς η αναπαράστασή του ήταν έντονα αρνητική. Ο Βασίλης Μητρόπουλος (ΒΑS) στην «Ακρόπολι» τον απεικονίζει ως αλαζόνα που «καβαλάει το καλάμι» (24/9), σερβίρει υποσχέσεις σε όλους (23/9) και αποφεύγει τηλεοπτικό διάλογο με τον Ράλλη (29, 30/9). Στα σκίτσα του υπάρχει όμως μια αντίφαση: αφενός τα περί εκλογικής νίκης είναι «αερολογίες» (10/10: ο άνεμος αισιοδοξίας δεν είναι παρά μια τρόμπα που φουσκώνει ένα μπαλόνι), αφετέρου το ΠΑΣΟΚ μοιάζει να έρχεται δυναμικά για να μην αφήσει τίποτα όρθιο (9/10). Στο ίδιο μοτίβο, ο Ηλίας Σκουλάς («Απογευματινή») καταδεικνύει την αλαζονεία του προέδρου του ΠΑΣΟΚ (1/10), σατιρίζει την παροχολογία των «ΘΑ» (28/9, 15/10) και στηλιτεύει τη βία των «πρασινοφρουρών» στην Κρήτη (12, 13/10). Αλλά και ο Βασίλης Χριστοδούλου στη «Βραδυνή», επηρεασμένος ίσως από την παλιότερη ρητορική περί «συνοδοιπόρων», τον δείχνει να χρησιμοποιεί το ΚΚΕ σαν δεκανίκι (30/9) στον δρόμο προς την κατάκτηση της εξουσίας.
Στα τέλη Σεπτεμβρίου, οι γελοιογράφοι του φιλοΝΔ Τύπου συμπίπτουν ιδιαίτερα στη δηκτικότητα απέναντι στον Γεώργιο Μαύρο λόγω της συνεργασίας του με το ΠΑΣΟΚ. Συμπίπτουν όμως και στην καταγγελία της «κρυφοκομμουνιστικής» ατζέντας του ΠΑΣΟΚ (Σκουλάς 5/10, BAS 18/10), με πρόσθετες αρνητικές αναφορές στον «τριτοκοσμισμό» του Ανδρέα [εικόνα 2].
2. Σκίτσο του BAS («Ακρόπολις», 11.10.1981)
Από την άλλη, οι γελοιογράφοι οι οποίοι ασκούσαν ανηλεή σάτιρα στην απερχόμενη κυβέρνηση της Ν.Δ., χωρίς να φείδονται (προοδευτικής) κριτικής στο ανερχόμενο ΠΑΣΟΚ. Στην «Ελευθεροτυπία» συναντάμε τον πάντα ανατρεπτικό Γιάννη Καλαϊτζή να χλευάζει το κόμμα της Δεξιάς και τα σκοτεινά ιδεολογικά ρεύματά του (στο σκίτσο της 3/10, η καρέκλα του Ράλλη στηρίζεται από χουντικούς και ναζί), τον Βαγγέλη Παυλίδη να ειρωνεύεται ότι αν πέσει η Ν.Δ. δεν θα μπορέσει να… «φτιάξει την Ελλάδα του Μεγαλέξαντρου» (18/9) και τον διορατικό Διογένη Καμμένο να σκιτσάρει μια κάλπη που πέφτει στο κεφάλι του πατριάρχη της οικογένειας, ως αναφορά στη νομοθετική αλλαγή του οικογενειακού δικαίου που έλαβε χώρα στην πρώτη τετραετία του ΠΑΣΟΚ [εικόνα 3].
3. Σκίτσο του Διογένη Καμμένου(«Ελευθεροτυπία», 23.9.1981)
Συναντάμε όμως και γελοιογραφίες της Κατερίνας Σχοινά, η οποία στις 7/10 αποτυπώνει τη στιχομυθία: «-Με τον Αντρέα δεν θα μπορείτε να έχετε δεύτερο σπίτι. -Το πρώτο πότε θα το αποκτήσουμε;». Την πεντάδα των γελοιογράφων της «Ελευθεροτυπίας» συμπληρώνει ο διαχρονικά εμπνευσμένος ΚΥΡ, με τα σπαρταριστά στριπάκια του στα κυριακάτικα φύλλα να σταχυολογούν την προεκλογική επικαιρότητα.
Εκεί, όμως, όπου «δοξάζονται» το πολιτικό σκίτσο και το σατιρικό κόμικς, είναι αδιαμφισβήτητα το «Αντί». Στις σελίδες του, μέσα στον προεκλογικό πυρετό της εποχής, δημοσιεύονται σκίτσα και στριπ του Κώστα Μητρόπουλου, του Γήση Παπαγεωργίου, του Γιώργου Ακοκαλίδη, του Γιάννη Καλαϊτζή, της Σόνιας Μητραλιά και, φυσικά, του Γιάννη Ιωάννου.
Ο τελευταίος, εκτός από βασικός γελοιογράφος του «Βήματος», γελοιογραφεί και στο «Αντί», όπου επίσης φτιάχνει τη σειρά κόμικς «Ο Ευρωπαίος». Στα τεύχη του Σεπτέμβρη και του Οκτώβρη, ο συντηρητικός οικογενειάρχης Κοσμάς συνειδητοποιεί ότι η Ν.Δ. πρόκειται να χάσει τις εκλογές και… «στο κάτω κάτω βρε αδερφέ, μπορεί να ’μαστε νοικοκυραίοι κι εθνικόφρονες, αλλά δεν μας αρέσει να ’μαστε και με τους χαμένους» – οπότε προσχωρεί στην Αλλαγή! Στο τεύχος #190 του «Αντί», καθώς πηγαίνει στο χωριό του με σκοπό να το ρίξει στο ΠΑΣΟΚ, ο Κοσμάς έρχεται αντιμέτωπος με τις τύψεις του: «Τι πας να κάνεις, Κοσμά;», του λέει η μορφή του Ράλλη ενώ ταξιδεύει με το ΚΤΕΛ. «Ο δρόμος που παίρνεις δεν έχει γυρισμό». Και παρακάτω: «Είναι σαν να απατάς τη γυναίκα σου… Και την αμαρτία δεν τη σκέφτεσαι, Κοσμά;» [εικόνα 4].
4. Σκίτσο του Γιάννη Ιωάννου (απόσπασμα από «Αντί», τ. 190, 16-29.10.1981)
Ανήμερα των εκλογών οι εφημερίδες έδωσαν το τελευταίο σάλπισμα μέχρι το κλείσιμο των καλπών. Σε ένα μάλλον βολονταριστικό σκίτσο του Σκουλά στην «Απογευματινή», που προφανώς δεν επιβεβαιώθηκε, ο πράσινος ήλιος δύει πριν καν ανατείλει [εικόνα 5].
5. Σκίτσο του Ηλία Σκουλά («Απογευματινή», 17.10.1981
Οσο για τον BAS (στο φύλλο της «Ακροπόλεως» που κυκλοφορεί με πηχυαίο τίτλο «Ναι στη δημοκρατία, όχι στον μαρξισμό»), απεικονίζει έναν ψηφοφόρο να… μαυρίζει τον Μαρξ [εικόνα 6].
6. Σκίτσο του ΒΑS («Ακρόπολις», 18.10.1981)
Σε άλλο σκίτσο του, το καράβι του ΠΑΣΟΚ βουλιάζει στην κάλπη. Στο ίδιο μοτίβο κινούνται και οι άλλοι γελοιογράφοι της εφημερίδας, Ντίνος Αναστασόπουλος και Φαίδων Καλογήρου.
Ο εκλογικός σεισμός
Βέβαια τα συγκεκριμένα σκίτσα δεν επιβεβαιώθηκαν, καθώς το ΠΑΣΟΚ εκείνη τη μέρα κέρδισε την εμπιστοσύνη 2.726.309 πολιτών, με ποσοστό 48,07% έναντι 35,88% της Ν.Δ. Εκείνο που επιβεβαιώθηκε πανηγυρικά ήταν το σκίτσο του Ορνεράκη στο «Βήμα» της 18/10, με τον Ανδρέα να τερματίζει πρώτος στον στίβο. Αποτελούσε συνέχεια της γελοιογραφίας της 20/9 με την εκκίνηση των δρομέων.
Οι πρώτες εμπνεύσεις των γελοιογράφων στα φύλλα που ακολούθησαν τον εκλογικό σεισμό ήταν ανάλογες των παραταξιακών τους προτιμήσεων. Για παράδειγμα, ο BAS προσανατολίστηκε από νωρίς στην ανάδειξη των αντιφάσεων του ΠΑΣΟΚ, ανάμεσα στις σοσιαλιστικές του διακηρύξεις και την απότομη προσγείωσή του στον ρεαλισμό, λόγω της ένταξης της χώρας στους δυτικούς θεσμούς. Ο δε Σκουλάς στις 20/10 σχολίασε τον καταποντισμό των μικρών κομμάτων, αποτύπωνοντας τη νέα πραγματικότητα του δικομματισμού, που θα αποτελούσε τον κανόνα του ελληνικού πολιτικού συστήματος για τριάντα ολόκληρα χρόνια, μέχρι τις εκλογές του Μαΐου 2012. Ενώ ο Χριστοδούλου αρκέστηκε να σατιρίσει τη… μυστακοφορία των μελών της νέας κυβέρνησης, ερχόμενος σε σύμπτωση με τον Κώστα Μητρόπουλο [εικόνα 7].
7. Σκίτσο του Κώστα Μητρόπουλου («Τα Νέα», 24.10.1981)
Η «Ελευθεροτυπία» καλοδέχτηκε την «Αλλαγή» σαν γιορτή απελευθέρωσης. Ο Καλαϊτζής αποτυπώνει το πανηγυρικό κλίμα εκείνων των ημερών [εικόνα 8], ο Βαγγέλης Παυλίδης σχεδιάζει τη Δεξιά πεταμένη στον κάδο της Ιστορίας [εικόνα 9] και η Κατερίνα Σχοινά φιλοτεχνεί ένα από τα πιο εύστοχα σκίτσα που έχουν γίνει ποτέ για τον οπορτουνισμό [εικόνα 10].
10. Σκίτσο της Κατερίνας Σχοινά («Ελευθεροτυπία», 21.10.1981)
9. Σκίτσο του Βαγγέλη Παυλίδη («Ελευθεροτυπία», 19.10.1981)
Ποιος θα ήταν ο ρόλος των γελοιογράφων στην εποχή της «Αλλαγής» που μόλις είχε ξημερώσει με τη μορφή του πράσινου ήλιου; Την καλύτερη απάντηση την έδωσε ο ΚΥΡ, σε στριπάκι του στην «Ελευθεροτυπία», δύο εβδομάδες μετά (31/10): «Και τώρα τι σκίτσα κάνουμε; Πού ’σαι Δεξιά που τάισες γενεές γελοιογράφων! Τώρα θα πεινάσουμε! Θα πούμε το σκίτσο σκιτσάκι… [Ομως] το σκίτσο δεν είναι λιβάνισμα! Η γελοιογραφία πρέπει να έχει στόχο την εξουσία. Αντε… καλή τετραετία και ο θεός της γελοιογραφίας βοηθός!».
* Ο Γιάννης Δ. Αντωνόπουλος (John Antono) είναι σκιτσογράφος, ιστορικός και μέλος του Δ.Σ. της Λέσχης Ελλήνων Γελοιογράφων.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr