Είναι, δυστυχώς, πολύ δύσκολο να καταφέρεις να ανοίξεις τη θεατρική σκηνή στα μάτια ενός εφήβου. Για πολλούς νέους ανθρώπους το θέατρο μοιάζει με έναν κόσμο μακρινό, έναν χώρο που δύσκολα τους αφορά, όπου η ταύτιση δεν είναι αυτονόητη και η εμπειρία συχνά μοιάζει περισσότερο με υποχρέωση παρά με απόλαυση.
Κι όμως, το μεσημέρι της Κυριακής συνέβη κάτι που μου έδωσε ελπίδα. Όταν τελείωσε η παράσταση και ξέσπασε το χειροκρότημα, κοίταξα γύρω μου την αίθουσα. Αυτό που αντίκρισα ήταν πραγματικά ενθαρρυντικό. Παιδιά δέκα έως δεκαέξι ετών χειροκροτούσαν με μάτια ανοιχτά, σχεδόν μαγεμένα, σαν να είχαν μόλις ανακαλύψει κάτι σπουδαίο. Ανάμεσά τους και οι δύο έφηβες που είχα μαζί μου. Μετά από έναν ολόκληρο χειμώνα κατά τον οποίο δεν είχα καταφέρει να τις εντυπωσιάσω ιδιαίτερα με τις θεατρικές μου επιλογές, αυτή τη φορά τις είδα να παρακολουθούν πραγματικά απορροφημένες.
Και όταν ακολούθησε η συζήτηση με τους ηθοποιούς, τα σηκωμένα χέρια εμφανίζονταν το ένα μετά το άλλο, σαν μικρές αστραπές μέσα στην αίθουσα. Ερωτήσεις, απορίες, σκέψεις, ακόμη και αντιρρήσεις. Ήταν από εκείνες τις σπάνιες στιγμές που αντιλαμβάνεσαι ότι το θέατρο κατάφερε να ανοίξει έναν πραγματικό διάλογο. Αυτό είναι το πιο ουσιαστικό επίτευγμα της παράστασης «Το Κύμα» του Τοντ Στράσερ σε διασκευή/σκηνοθεσία Νικορέστη Χανιωτάκη, η οποία παρουσιάζεται για δεύτερη χρονιά στην Εφηβική Σκηνή του Θεάτρου Λαμπέτη. Η ίδια η δύναμη της ιστορίας που καταφέρνει να κάνει τους νέους ανθρώπους να σκεφτούν. Να αναρωτηθούν. Και κυρίως, να πάρουν θέση.
Βασισμένο στο πραγματικό κοινωνικό πείραμα που πραγματοποίησε το 1967 ο Αμερικανός καθηγητής ιστορίας Ron Jones, το έργο επιχειρεί να φωτίσει ένα από τα πιο δύσκολα ερωτήματα της σύγχρονης ιστορίας: Πώς είναι δυνατόν απλοί άνθρωποι να παρασυρθούν από έναν αυταρχικό μηχανισμό και να συμμετάσχουν σε κάτι βαθιά αντιδημοκρατικό υιοθετώντας συμπεριφορές που μέχρι τότε θα τους ήταν σχεδόν αδιανόητες. Η αφορμή για το πείραμα ήταν μια απλή ερώτηση μιας μαθήτριας. Πώς μπόρεσαν τόσοι άνθρωποι στη Γερμανία να στηρίξουν το καθεστώς του Χίτλερ; Πώς μπόρεσαν να αγνοήσουν ή να αρνηθούν τα εγκλήματα που συνέβαιναν γύρω τους;
Το πείραμα
Για να απαντήσει σε αυτή την απορία, ο Jones αποφάσισε να μην περιοριστεί σε μια θεωρητική εξήγηση. Δημιούργησε μέσα στην τάξη του ένα μικρό «κίνημα», βασισμένο στην πειθαρχία, τη συλλογικότητα και την αυστηρή ιεραρχία. Το κίνημα ονομάστηκε «Το τρίτο κύμα» και γρήγορα μετατράπηκε σε ένα ζωντανό κοινωνικό πείραμα. Οι μαθητές υιοθέτησαν συγκεκριμένες στάσεις σώματος, συνθήματα, σύμβολα και έναν κώδικα συμπεριφοράς που απαιτούσε απόλυτη υπακοή. Μέσα σε λίγες ημέρες, ο ενθουσιασμός εξαπλώθηκε σε ολόκληρο το σχολείο. Οι μαθητές ένιωθαν μέρος μιας ισχυρής συλλογικότητας. Η αίσθηση δύναμης και ταυτότητας που δημιουργούσε το «κίνημα» αποδείχθηκε εξαιρετικά ελκυστική. Υπνωτισμένοι σχεδόν όλοι οι οπαδοί του νέου αυτού κινήματος, έμοιαζαν να έχουν ξεχάσει την ανθρώπινη πλευρά τους, τις αξίες της φιλίας, της γενναιοδωρίας, της ανθρωπιάς. Όταν μία από τις μαθήτριες όρθωσε ανάστημα, αμφισβήτησε τα όσα συνέβαιναν και εναντιώθηκε σε μια προσπάθεια να τους ταρακουνήσει, η αντίδραση όλων ήταν μάλλον τρομακτική. Ακόμη και ο ίδιος ο Jones παραδέχτηκε αργότερα ότι για μια στιγμή παρασύρθηκε από τη δυναμική που δημιουργήθηκε.
Την πέμπτη ημέρα, ωστόσο, ο καθηγητής διέκοψε το πείραμα. Μπροστά στους μαθητές του αποκάλυψε ότι όσα είχαν βιώσει αποτελούσαν έναν μικρό καθρέφτη των μηχανισμών που οδήγησαν στη γέννηση των ολοκληρωτικών καθεστώτων και στη μαζική υποταγή. Η θεατρική παράσταση είναι λιτά και προσεκτικά στημένη. Δεν επιδιώκει να εντυπωσιάσει με σκηνικά τεχνάσματα ή εντυπωσιακές παρεμβάσεις, αλλά βασίζεται στη δύναμη της ίδιας της ιστορίας. Οι ηθοποιοί που ενσαρκώνουν τους μαθητές καταφέρνουν να αποδώσουν τις διαφορετικές τους προσωπικότητες με σαφήνεια και φυσικότητα, σκιαγραφώντας τον τρόπο με τον οποίο ο καθένας τους παρασύρεται –ή αντιστέκεται– μέσα στη δυναμική της ομάδας. Αποσπάσματα από λόγους του ίδιου του Χίτλερ ενσωματώνονται στη δραματουργία, προσθέτοντας μια έντονη ιστορική και συναισθηματική φόρτιση.
Από την τάξη στη λογοτεχνία και το θέατρο
Η εμπειρία του Jones δημοσιεύθηκε το 1976 με τίτλο The Third Wave και λίγα χρόνια αργότερα ενέπνευσε τον συγγραφέα Todd Strasser να γράψει το μυθιστόρημα Το Κύμα.
Το βιβλίο γνώρισε τεράστια επιτυχία διεθνώς και σε πολλές χώρες χρησιμοποιήθηκε ως εκπαιδευτικό εργαλείο για τη διδασκαλία της ιστορίας και της πολιτικής σκέψης. Στη συνέχεια μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο και στο θέατρο, αποδεικνύοντας ότι η ιστορία αυτή έχει τη δύναμη να μιλά σε κάθε εποχή.
Η επικαιρότητα ενός πειράματος
Η ιστορία του «Κύματος» δεν μας λέει ότι οι άνθρωποι «γεννιούνται» αυταρχικοί αλλά ότι οι θεσμοί και οι ομάδες μπορούν να τους διδάξουν να μοιάζουν μεταξύ τους και τα στοιχεία από την Ευρώπη δείχνουν ότι αυτή η ομοιομορφία κερδίζει έδαφος. Στις τελευταίες ευρωπαϊκές εκλογές, τα κόμματα της άκρας δεξιάς κατέλαβαν πάνω από το ένα τέταρτο των εδρών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ενώ σε αρκετές χώρες συμμετέχουν ήδη στη διακυβέρνηση.
Στη σκηνή, το πείραμα μετατρέπεται σε έναν καθρέφτη των συλλογικών μας αντανακλαστικών. Ο τρόπος με τον οποίο η ομάδα δημιουργεί αίσθηση δύναμης, η γοητεία της επιβολής εξουσίας και η σταδιακή φίμωση της αμφισβήτησης υπογραμμίζουν πόσο εύθραυστη μπορεί να είναι η δημοκρατία.
Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο επιστρέφει συχνά στο θέατρο τα τελευταία χρόνια. Το πιο ανησυχητικό στοιχείο του πειράματος του Jones δεν είναι ότι συνέβη το 1967. Είναι ότι θα μπορούσε να συμβεί ξανά.
Βγαίνοντας από την αίθουσα, σκέφτηκα ξανά τα πρόσωπα των εφήβων που κάθονταν γύρω μου. Εκείνες τις δύο που είχα μαζί μου, αλλά και τόσους άλλους που παρακολουθούσαν με προσοχή μια ιστορία γραμμένη πριν από δεκαετίες, κι όμως τόσο ανησυχητικά σύγχρονη. Αυτή είναι και η μεγαλύτερη δύναμη του θεάτρου: να δημιουργεί έναν κοινό χώρο σκέψης, όπου οι νέοι άνθρωποι μπορούν να αναμετρηθούν με δύσκολα ερωτήματα.
Φεύγοντας σκεφτόμουν διαρκώς ότι «Το Κύμα» εξακολουθεί να μας αφορά σήμερα, ίσως περισσότερο από ποτέ τις τελευταίες δεκαετίες. Αν ένα υποθετικό «κύμα» αρχίζει να σχηματίζεται, το προφανές ερώτημα δεν είναι αν θα μας αγγίξει, αλλά αν θα μπορέσουμε να το αναγνωρίσουμε εγκαίρως και να το σταματήσουμε πριν μας καταβροχθίσει.
Επόμενες παραστάσεις: Κυριακή 15 & 29 Μαρτίου 2026 στις 14:30 | Θέατρο Λαμπέτη, Λεωφ. Αλεξάνδρας 106, Αθήνα | Προπώληση εδώ
The post «Το Κύμα» του Τοντ Στράσερ σε διασκευή/σκηνοθεσία Νικορέστη Χανιωτάκη: Πώς ένα σχολικό πείραμα αποκάλυψε τη γοητεία του ολοκληρωτισμού appeared first on ελculture – Θέατρο, Μουσική, Τέχνη & Πολιτισμός.
Διαβάστε περισσότερα