Ένας από τους πιο εμβληματικούς ήρωες της νεοελληνικής λογοτεχνίας ανεβαίνει στη θεατρική σκηνή. Ο «Ζορμπάς», σε σκηνοθεσία του Λευτέρη Γιοβανίδη, μεταφέρει το παγκόσμιας εμβέλειας μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη για πρώτη φορά στη σκηνή του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος, σε μια παράσταση που επιχειρεί να προσεγγίσει εκ νέου τη γνωστή ιστορία, μακριά από φολκλορικές αναπαραστάσεις και στερεότυπα γύρω από την «ελληνικότητα» του ήρωα.
Ο Ζορμπάς, ένας από τους πιο ζωντανούς και αντιφατικούς χαρακτήρες της λογοτεχνίας, ενσαρκώνει την ένταση ανάμεσα στη σκέψη και το ένστικτο, ανάμεσα στον ορθολογισμό και την ανάγκη για ζωή χωρίς αναστολές. Με αφορμή την πρεμιέρα της παράστασης, συνομιλήσαμε με τον σκηνοθέτη για τη σχέση του με το έργο του Καζαντζάκη, τη διασκευή του μυθιστορήματος για τη σκηνή και τη διαχρονική δύναμη ενός ήρωα που εξακολουθεί να μιλά με άμεσο τρόπο στον σύγχρονο θεατή.
Η παράσταση έκανε ήδη πρεμιέρα. Ποια ήταν η πρώτη σας αίσθηση από την επαφή της με το κοινό;
Η πρεμιέρα ήταν μια πολύ όμορφη εμπειρία για όλους μας. Ο «Ζορμπάς» είναι ένας πολύ δυνατός τίτλος και το βλέπεις αμέσως από την ανταπόκριση του κόσμου. Υπάρχει μια ιδιαίτερη σχέση των Ελλήνων με αυτόν τον ήρωα. Πολλοί τον νιώθουν σχεδόν ως μέρος της ταυτότητάς μας, κάτι που αντιπροσωπεύει την ελληνική ψυχή και έναν τρόπο να βλέπουμε τη ζωή. Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτό δεν περιορίζεται μόνο στην Ελλάδα. Σε όποιο σημείο του κόσμου κι αν βρεθείς, η λέξη «Ζορμπάς» έχει συμβολική αξία. Ακόμη και άνθρωποι που δεν γνωρίζουν λεπτομέρειες για τη χώρα μας, έχουν την αίσθηση ότι ο Έλληνας κουβαλά κάτι από αυτή την ενέργεια και την ελευθερία του Ζορμπά. Για εμάς ήταν και μια μεγάλη παραγωγή, με πολλούς ηθοποιούς, συντελεστές και τεχνικούς και αρκετές απαιτητικές αλλαγές στη σκηνή. Παρ’ όλα αυτά, στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος βρήκα ένα εξαιρετικό κλίμα συνεργασίας. Ήταν μια δουλειά που την αγάπησα ιδιαίτερα και που την περάσαμε πολύ δημιουργικά. Από τις πρώτες κιόλας παραστάσεις ένιωσα ότι υπάρχει μια άμεση επικοινωνία με το κοινό. Οι αντιδράσεις του κόσμου μας έδειξαν ότι η ιστορία αυτή εξακολουθεί να αγγίζει τους θεατές.
Λευτέρης Γιοβανίδης
Η πρώτη σας επαφή με τον «Ζορμπά» πότε έγινε; Ήταν ένα έργο που σας συνόδευε ήδη από παλιά;
Τον «Ζορμπά» τον είχα διαβάσει για πρώτη φορά όταν ήμουν μαθητής στο σχολείο. Νομίζω ήταν στο γυμνάσιο ή στο λύκειο, δεν το θυμάμαι ακριβώς. Το ξαναδιάβασα αρκετά χρόνια αργότερα, περίπου πριν από πέντε χρόνια, όταν το βρήκα στη βιβλιοθήκη του πατέρα μου. Και ήταν πραγματικά σαν να το διάβαζα από την αρχή. Δεν θυμόμουν πολλά και ανακάλυψα μια εντελώς διαφορετική ιστορία, πιο βαθιά και πιο γοητευτική. Κάπως έτσι ξεκίνησε ξανά η σχέση μου με το έργο. Και όταν αργότερα ήρθε η πρόταση για τη σκηνοθεσία, ένιωσα ότι ανοίγει ένα μεγάλο και όμορφο ταξίδι.
Υπογράφετε και τη διασκευή του έργου. Πόσο πιστά ακολουθεί την αφήγηση του Καζαντζάκη;
Η διασκευή για μένα είναι ουσιαστικά ένα μέρος της σκηνοθεσίας. Στόχος μου ήταν να κρατήσω τη βασική γραμμή της αφήγησης του Καζαντζάκη. Δεν έχω αλλάξει την ιστορία, ούτε τους χαρακτήρες. Φυσικά χρειάστηκε να αφαιρεθούν αρκετά στοιχεία, κυρίως για λόγους διάρκειας και δραματουργίας. Δεν με ενδιέφερε να δημιουργήσω μια μεγάλη σε διάρκεια παράσταση. Η βάση της παράστασης είναι καθαρά η ιστορία που αφηγείται ο Καζαντζάκης στον «Βίο και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά». Δεν πρόσθεσα υλικό από αλλού ούτε έκανα συνειδητές παρεμβάσεις στην πλοκή. Οι όποιες αλλαγές έγιναν μόνο για να εξυπηρετηθεί η σκηνική οικονομία.
Ξαναδιαβάζοντας το βιβλίο, ανακαλύψατε κάτι που δεν είχατε προσέξει στις προηγούμενες αναγνώσεις;
Αυτό που κυρίως ανακάλυψα αυτή τη φορά είναι ότι, για μένα τουλάχιστον, ο πραγματικός πρωταγωνιστής της ιστορίας δεν είναι ο Ζορμπάς αλλά ο συγγραφέας. Η παράσταση άλλωστε φωτίζει ακριβώς αυτή τη διαδρομή. Πρόκειται για έναν άνθρωπο μορφωμένο, σκεπτόμενο, έναν εγκεφαλικό νέο που βρίσκεται σε μια βαθιά σύγκρουση με τον εαυτό του. Νιώθει ότι δεν βιώνει τη ζωή όπως θα ήθελε. Σαν να είναι εγκλωβισμένος μέσα σε έναν τρόπο σκέψης που δεν του επιτρέπει να αφεθεί, να ερωτευτεί τη ζωή με τη γενικότερη έννοια του όρου. Κάποια στιγμή, όμως, όταν παλεύεις με ένα ερώτημα, η ζωή σού φέρνει μπροστά σου κάτι που μπορεί να ανοίξει μια πόρτα. Έναν άνθρωπο, ένα γεγονός, μια συνάντηση. Το ζήτημα είναι αν θα το αναγνωρίσεις και αν θα είσαι έτοιμος να επιβιβαστείς σε αυτό το «τρένο». Έτσι συναντά ο συγγραφέας τον Ζορμπά. Έναν άνθρωπο-φαινόμενο, ένα πραγματικό «τσουνάμι», που ανατρέπει την κοσμοθεωρία του και τον σπρώχνει να αντιμετωπίσει τους φόβους του. Μέσα από αυτή τη σχέση αρχίζει να καταλαβαίνει διαφορετικά τη ζωή, τον έρωτα, την αποτυχία, την απώλεια. Στο τέλος του έργου είναι πια ένας άλλος άνθρωπος.
Για μένα εκεί βρίσκεται η ουσία του βιβλίου: στη μεταμορφωτική δύναμη που μπορούν να έχουν οι ανθρώπινες σχέσεις. Μια συνάντηση μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που βλέπεις τον κόσμο, αρκεί να είσαι ανοιχτός σε αυτή. Αυτό που με συγκινεί ιδιαίτερα στον Ζορμπά είναι η σχέση του με τον θάνατο. Ο Ζορμπάς δεν τον κρύβει, ούτε τον φοβάται. Τον έχει αποδεχτεί και, μέσα από αυτή την αποδοχή, μετατρέπει τη ζωή σε δημιουργία. Καταλαβαίνει ότι η αξία βρίσκεται στην καθημερινότητα, σε όσα ζούμε και σε όσα μπορούμε να προσφέρουμε στους άλλους.
Πώς βλέπετε εσείς τον Ζορμπά; Ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος μέσα από τη δική σας σκηνοθετική ματιά;
Ο Ζορμπάς δεν είναι απλώς ένας σκληρός άντρας, όπως συχνά τον φανταζόμαστε. Στην πραγματικότητα είναι ακριβώς το αντίθετο. Έχει μεγάλη τρυφερότητα απέναντι στη ζωή, μια ιδιαίτερη ευαισθησία για ό,τι συμβαίνει γύρω του, αλλά ταυτόχρονα και μια σκληρότητα που τον βοηθά να αντέχει. Όλη η ουσία βρίσκεται σε αυτές τις λεπτές ισορροπίες. Αυτό είναι και το μεγάλο στοίχημα στην ερμηνεία του ρόλου: να μην δεις τον Ζορμπά μόνο ως έναν μπρουτάλ χαρακτήρα, αλλά να ανακαλύψεις την ευαισθησία και την ανθρωπιά που κρύβει.
Στην παράσταση με ενδιέφερε πολύ και το ζήτημα της αισθητικής. Πώς αφηγούμαστε αυτή την ιστορία σήμερα χωρίς να καταφύγουμε σε μια γραφική αναπαράσταση ενός ελληνικού χωριού ή σε μια φολκλορική εικόνα της ελληνικότητας. Το ζητούμενο ήταν να γίνει μια αφήγηση που να μιλά στον θεατή του σήμερα. Και νομίζω ότι ο Ζορμπάς έχει πολύ ισχυρή σχέση με το παρόν. Ζούμε σε μια εποχή απίστευτης ταχύτητας, γεμάτη πληροφορίες, εικόνες και σύντομα βίντεο. Μέσα σε αυτόν τον θόρυβο ο Ζορμπάς έρχεται να μιλήσει για κάτι πολύ απλό αλλά βαθιά ανθρώπινο: την αξία της επαφής, της στιγμής, της ποίησης της ζωής. Πολλές από αυτές τις αξίες φαίνεται σαν να τις έχουμε χάσει, ιδιαίτερα οι νεότερες γενιές. Κι όμως, πιστεύω ότι υπάρχουν ακόμη μέσα στο DNA μας. Ο άνθρωπος για αιώνες ζούσε με διαφορετικό τρόπο, είχε άλλη σχέση με τη φύση, περπατούσε, άγγιζε το χώμα, είχε μια άμεση επαφή με τον κόσμο γύρω του. Σήμερα αυτή η επαφή έχει σε μεγάλο βαθμό χαθεί. Και πολλές φορές δεν καταλαβαίνουμε πόσο μας επηρεάζει ψυχικά. Το αντιλαμβανόμαστε μόνο όταν ξαναβρεθούμε στη φύση, στη θάλασσα, όταν ακουμπήσουμε το σώμα μας στη γη. Τότε θυμόμαστε κάτι βαθιά ανθρώπινο που έχουμε ανάγκη.
Ο Πασχάλης Τσαρούχας υποδύεται τον Ζορμπά. Τι ήταν αυτό που σας έκανε να πιστέψετε ότι είναι ο κατάλληλος για αυτόν τον τόσο εμβληματικό ρόλο;
Ο Πασχάλης Τσαρούχας είναι, για μένα, η απόλυτα σωστή διανομή για τον ρόλο. Είναι ένας άνθρωπος που κουβαλάει κάτι από τον Ζορμπά και στη ζωή του, στον τρόπο που κινείται, στον τρόπο που υπάρχει μέσα στον κόσμο. Ο Ζορμπάς είναι ένας άνθρωπος γήινος, ένας άνθρωπος που μπορεί να πιάσει την πέτρα και να τη σπάσει. Χρειάζεται λοιπόν και ο ηθοποιός που τον υποδύεται να έχει αυτή τη σωματικότητα, αυτή τη δύναμη. Ο Πασχάλης έχει το σώμα, την παρουσία, ακόμη και αυτή την «παλάμη» που λες ότι μπορεί να πιάσει την πέτρα. Και αυτό είναι πολύ σημαντικό για έναν τέτοιο ρόλο. Ήταν πραγματικά μια ευτυχία η συνεργασία μας. Γύρω του υπάρχει και μια εξαιρετική ομάδα ηθοποιών. Ρόλοι πολύ χαρακτηριστικοί, όπως η Μαντάμ Ορτάνς, η χήρα που ερωτεύεται ο συγγραφέας, αλλά και μια ομάδα δεκαπέντε ηθοποιών που δημιουργούν έναν πολύ ζωντανό σκηνικό κόσμο. Είναι ένας θίασος που δέθηκε πολύ όμορφα μεταξύ του.
Πώς δουλέψατε με τον Πασχάλη Τσαρούχα για να χτιστεί αυτή η τόσο ιδιαίτερη φιγούρα του Ζορμπά;
Η διαδικασία της πρόβας είναι πάντα μια γέννα. Περνά από πολλά στάδια και δεν είναι μια εύκολη διαδικασία. Έχει κόπο, έχει αγωνία, έχει και πόνο. Όπως λέει και ο ίδιος ο Ζορμπάς, «μόνο αν πονέσεις μπορείς πραγματικά να νιώσεις». Δεν αρκεί να έχεις τη φιγούρα για να έχεις και τον ρόλο. Ο Πασχάλης δούλεψε πολύ για να βρει την αλήθεια αυτού του ανθρώπου, να καταλάβει το σύμπαν που κουβαλά ο Ζορμπάς και τη σχέση του με τον συγγραφέα. Ήταν μια βαθιά δημιουργική διαδικασία που μας οδήγησε σιγά σιγά σε αυτό που βλέπει σήμερα ο θεατής στη σκηνή.
Η φύση έχει πολύ έντονη παρουσία στο ίδιο το έργο του Καζαντζάκη. Πώς μεταφέρεται αυτή η διάσταση σκηνικά στην παράσταση; Υπάρχει χρήση τεχνολογικών μέσων;
Συνειδητά απέφυγα τη χρήση βίντεο. Προτίμησα να κρατήσουμε μια απλότητα στα σκηνικά μέσα και να δημιουργήσουμε περισσότερο μια ποιητική ατμόσφαιρα. Διατηρούμε φυσικά την εποχή του έργου, δηλαδή τις αρχές του 20ού αιώνα, μέσα από τα κοστούμια και τη σκηνογραφία. Από εκεί και πέρα προσπαθήσαμε να δημιουργούμε εικόνες που να ταξιδεύουν τον θεατή και να αφήνουν χώρο στο συναίσθημα. Δεν φοβηθήκαμε καθόλου το συναίσθημα σε αυτή την παράσταση: την απώλεια, τον έρωτα, τη συγκίνηση. Ο Ζορμπάς είναι ένας άνθρωπος που μιλά για τη ζωή με έναν πολύ απλό τρόπο, χωρίς διδακτισμό. Και μέσα από αυτή την απλότητα γεννιέται μια ιδιαίτερη ποίηση. Κάποιες φορές θέτει και πολύ απλά αλλά ουσιαστικά ερωτήματα. Για παράδειγμα: αν μπορούσαν να μας μιλήσουν οι πέτρες ή τα δέντρα, τι θα μας έλεγαν; Τι είναι αυτό που προσπαθεί να μας πει η φύση και εμείς ίσως δεν ακούμε; Υπάρχει μια μαγεία σε αυτά τα απλά πράγματα που με ενδιέφερε πολύ να υπάρχει και στη σκηνή.
Ο χορός του Ζορμπά είναι ίσως η πιο εμβληματική στιγμή της ιστορίας. Πώς αντιμετωπίσατε αυτή τη σκηνή στην παράσταση;
Δεν θα μπορούσε να λείπει. Είναι ένα πολύ χαρακτηριστικό στοιχείο του έργου. Ο χορός δεν υπάρχει μόνο στην τελευταία σκηνή, αλλά εμφανίζεται και νωρίτερα μέσα στην παράσταση. Υπάρχει μια στιγμή όπου ο Ζορμπάς αρχίζει να χορεύει και εξηγεί γιατί το κάνει. Για εκείνον ο χορός είναι ένας τρόπος να εκφράσει όσα νιώθει. Όταν χαίρεται ή όταν λυπάται, κάτι μέσα του τον οδηγεί να χορέψει. Είναι ο τρόπος του να εκφράσει τα συναισθήματά του. Ο ίδιος λέει πως αν δεν χορέψει, θα σκάσει. Έτσι υπάρχει μια πολύ έντονη σχέση με το σώμα και με την κίνηση. Ο χορός είναι για τον Ζορμπά μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη, ένας τρόπος να μιλήσει χωρίς λόγια.
Παράλληλα με τη σκηνοθεσία της παράστασης είστε και καλλιτεχνικός διευθυντής στο ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου. Πώς ισορροπείτε ανάμεσα σε αυτούς τους δύο ρόλους;
Η καλλιτεχνική διεύθυνση είναι κάτι που έχω κάνει αρκετά χρόνια πλέον, οπότε υπάρχει μια εμπειρία σε αυτό. Είναι μια διαδικασία που μου αρέσει πολύ: να σχεδιάζεις ένα πρόγραμμα, να το υλοποιείς και να βλέπεις πώς επικοινωνεί με το κοινό. Το να βρίσκεσαι μάλιστα σε μια πόλη της περιφέρειας είναι, κατά τη γνώμη μου, ακόμη πιο δημιουργικό από το να είσαι στο κέντρο. Σε έναν νομό όπως το Αγρίνιο, το ΔΗΠΕΘΕ είναι ουσιαστικά ο βασικός πολιτιστικός οργανισμός της περιοχής. Αυτό σημαίνει ότι έχεις μεγάλη ευθύνη να παράγεις έργο, να κρατήσεις το κοινό κοντά σου αλλά και να το διευρύνεις. Όσο για το αν οι δύο ρόλοι μπορούν να συνδυαστούν, εγώ πιστεύω ότι στην πραγματικότητα βοηθούν ο ένας τον άλλον. Το να σκηνοθετείς και να βρίσκεσαι μέσα στη διαδικασία της δημιουργίας σε κρατά σε άμεση επαφή με την πραγματικότητα του θεάτρου. Και αυτό, τελικά, σε βοηθά να γίνεις και καλύτερος καλλιτεχνικός διευθυντής.
Τι ετοιμάζετε αυτή την περίοδο στο ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου;
Μόλις ολοκληρώθηκε μια συμπαραγωγή με το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, το έργο «Οι γείτονες από πάνω», και τώρα ετοιμάζουμε μια νέα παραγωγή του ΔΗΠΕΘΕ. Ζητήσαμε από τον συγγραφέα Κώστα Σαμαρά να γράψει ένα καινούργιο έργο με τίτλο «Ελιά – Καπνός – Παναιτωλικός», εμπνευσμένο από την ιστορία και τη σχέση της πόλης με την ομάδα του Παναιτωλικού. Η παράσταση θα κάνει πρεμιέρα στις 7 Απριλίου 2026 και ελπίζουμε να μπορέσει στη συνέχεια να ταξιδέψει και σε άλλες πόλεις. Πιστεύω πολύ ότι τα θέατρα οφείλουν να δίνουν χώρο στη δημιουργία νέων κειμένων και να ενθαρρύνουν τους συγγραφείς να δοκιμάζουν τη δουλειά τους στη σκηνή.
Υπάρχουν σχέδια η παράσταση ΖΟΡΜΠΑΣ να ταξιδέψει και σε άλλες πόλεις το καλοκαίρι;
Υπάρχει σίγουρα ενδιαφέρον και από το κοινό αλλά και σκέψεις από την πλευρά του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος. Ωστόσο είναι ακόμη νωρίς για οριστικές αποφάσεις. Η παράσταση έχει μόλις ξεκινήσει και αυτό που περιμένουμε πρώτα είναι να δούμε πώς θα εξελιχθεί η πορεία της και πώς θα την αγκαλιάσει ο κόσμος. Γιατί, όσο κι αν μια δουλειά αρέσει σε εμάς που τη δημιουργήσαμε, τελικά ο θεατής είναι αυτός που κρίνει. Μέχρι στιγμής πάντως τα πρώτα σημάδια είναι πολύ θετικά. Η προπώληση πάει πολύ καλά και οι αντιδράσεις από τις πρώτες παραστάσεις είναι πολύ ενθαρρυντικές. Η διάθεση είναι να συνεχιστεί η πορεία της παράστασης και, αν όλα πάνε καλά, να εξεταστεί και το ενδεχόμενο μιας καλοκαιρινής περιοδείας.
Και κλείνοντας με τι αίσθηση θέλεις να φύγει ο θεατής από την παράστασή σας;
Θα ήθελα ο θεατής να φύγει με ένα αίσθημα χαράς. Με ένα μικρό «κλείσιμο του ματιού» στο παιχνίδι της ζωής. Να θυμηθεί ότι, παρά τις δυσκολίες, υπάρχει πάντα χώρος για την εμπειρία, για τη συγκίνηση και για τη χαρά τού να ζεις.
Info παράστασης:
Ζορμπάς | Μονή Λαζαριστών
The post Λευτέρης Γιοβανίδης: «Ο Ζορμπάς μάς θυμίζει κάτι βαθιά ανθρώπινο που έχουμε ξεχάσει» appeared first on ελculture – Θέατρο, Μουσική, Τέχνη & Πολιτισμός.
Διαβάστε περισσότερα