Του Γιάννη Αθανασίου
Σε ένα από τα «σχόλια του συγγραφέα» στον πολυδαίδαλο Οίκο Πούσκιν ο αφηγητής/συγγραφέας μάς διαβεβαιώνει ότι κάθε πλοκή βασίζεται σε μια εσφαλμένη υπόθεση, διαφορετικά θα έμενε μετέωρη και θα την απορροφούσε η ζωή που δεν έχει όρια, θέμα, πεπρωμένο. Στο μυθιστόρημα του Αντρέι Μπίτοφ, που εκδόθηκε στις ΗΠΑ το 1978 και παρέμεινε λογοκριμένο στη Σοβιετική Ενωση μέχρι το 1987, η εσφαλμένη υπόθεση είναι ότι ο ήρωας πρέπει, όπως ο Πούσκιν, να σκοτωθεί σε μονομαχία. Αυτό θα ήταν -αν κάποιος επέμενε ότι υπάρχει- και το κεντρικό επεισόδιο του Οίκου Πούσκιν· ο Λιόβα Οντόγιεφτσεφ σκοτώνεται σε μονομαχία την παραμονή της επετείου της Οκτωβριανής Επανάστασης.
Ο Λιόβα είναι ένας ήρωας ασπόνδυλος. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχει ιδιότητες, απλώς δεν είναι προσωπικές αλλά κληρονομημένες. Είναι γόνος μιας οικογένειας διανοούμενων· ο παππούς του είναι ένας σπουδαίος φιλόλογος που καταλήγει πολιτικός κρατούμενος στα Γκουλάγκ επειδή το καθεστώς δεν εγκρίνει την επιστημονική του μέθοδο.
Ο πατέρας τον προδίδει, χτίζοντας την ακαδημαϊκή του καριέρα στην αποκήρυξη της μεθόδου του παππού. Φέροντας αυτό το βαρύ φορτίο, ο Λιόβα, που βρίσκει μια θέση ερευνητή στον Οίκο Πούσκιν λόγω του ονόματός του, πριν από τον κωμικό θάνατό του θα παρασυρθεί σε μιαν αφήγηση που αναμετράται αφενός με τη ρωσική λογοτεχνική παράδοση και αφετέρου με την κληρονομιά της Σοβιετικής Ενωσης.
Για να συναρμόσει τον λαβύρινθο της μυθοπλασίας με τον λαβύρινθο της Ιστορίας το μυθιστόρημα χρειάζεται μια σύνθετη δομή. Αλλωστε, η τολμηρή εξερεύνηση των δομικών και υφολογικών στοιχείων του είδους μαζί με την έξοχη ψυχογράφηση των ηρώων του αποτελούν θεμελιώδη στοιχεία της μεταμοντέρνας γραφής του Μπίτοφ.
Το μυθιστόρημα είναι χωρισμένο σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος, που τιτλοφορείται «Πατέρες και γιοι» από το ομώνυμο μυθιστόρημα του Τουργκένιεφ, παρωδείται ο πατερναλισμός που καθόριζε τη σοβιετική κοινωνία επί Στάλιν. Ο Λιόβα αναζητά απεγνωσμένα τον πνευματικό του πατέρα και με έναν τρόπο φαρσικό τον βρίσκει διαδοχικά στις μορφές του Θείου Ντίκενς, ενός οικογενειακού φίλου με το σπάνιο – για την εποχή- χάρισμα της προσωπικότητας, και του παππού. Ο παππούς, συναντώντας τον Λιόβα μετά την επιστροφή του από την εξορία, θα διαπιστώσει οργισμένος πόσο έχει διαφθαρεί από την προπαγάνδα του καθεστώτος. Ωστόσο, ο ίδιος ο Λιόβα αδυνατεί να κατανοήσει την οργή του παππού, στέκεται τυφλός απέναντι στον εαυτό του.
Στο δεύτερο μέρος, που ακολουθεί τον θάνατο του Στάλιν, ο Λιόβα εμπλέκεται σε ένα ερωτικό παιχνίδι που είναι ταυτόχρονα και παιχνίδι εξουσίας και βιώνει την επίφαση μιας πνευματικής απελευθέρωσης. Οταν όμως χρειαστεί να υπερασπιστεί έναν φίλο που διώκεται από το καθεστώς θα τον εγκαταλείψει, αποδεικνύοντας έτσι περίτρανα ότι είναι «ένας ήρωας του καιρού του», όπως δηλώνει και ο τίτλος του δεύτερου μέρους, παρμένος από το ομώνυμο μυθιστόρημα του Λέρμοντοφ. Στο τρίτο μέρος, που έχει τη μορφή μιας αφήγησης σε κατάσταση μέθης, ο «Φτωχός καβαλάρης» (συνδυασμός των Φτωχών του Ντοστογιέφσκι με τον Χάλκινο Καβαλάρη του Πούσκιν) Λιόβα θα μονομαχήσει με τον πολλαπλό και αντιφατικό εαυτό που έχει δημιουργήσει η ιστορική συγκυρία και, αναπόφευκτα, θα ηττηθεί.
Ο Οίκος Πούσκιν είναι ένα ατελείωτο διακειμενικό παιχνίδι. Οι πιο σημαντικοί παίχτες είναι ίσως αυτοί που δεν βρίσκονται σε πρώτο πλάνο, ο Ναμπόκοφ (ο Μπίτοφ αναγνωρίζει το χρέος του στο τελευταίο «σχόλιο του συγγραφέα») και ο Τολστόι τον οποίον, όπως έχει παρατηρήσει η ακαδημαϊκός Αν Κομαρόμι, το μυθιστόρημα χρησιμοποιεί για να αποκαθηλώσει εκ των έσω την επίσημη σοβιετική κουλτούρα που προέκρινε τη γραφή του Τολστόι, επειδή δεν την καταλάβαινε.
Τελικά, μέσα από τα αλλεπάλληλα καθρεφτίσματα με τη ρωσική λογοτεχνία ο Μπίτοφ αναδεικνύει το διακείμενο που περιέχει τα υπόλοιπα, την Ιστορία. Στο χάος της Ιστορίας περιδινείται ένας άβουλος ήρωας-μαριονέτα. Αυτή η γελοία μαριονέτα, καθώς μάχεται να πλοηγηθεί στον λαβύρινθο της ιστορικής πραγματικότητας, ίσως κάτι μας θυμίζει.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr