Ο λαϊκισμός είναι μια μαγική λέξη, που ενδημεί στα κυβερνητικά στόματα. Τους χρησιμεύει για να αποκρούουν κάθε λαϊκό αίτημα ως υπερβολικό, μια πηγή κινδύνων για την οικονομική σταθερότητα. Δυστυχώς τα λαλίστατα αυτά στόματα δεν μας εξηγούν ποτέ τι ακριβώς εννοούν με τον όρο λαϊκισμός. Έτσι μας μένει μόνο ότι πρόκειται για κάτι κακό και δημαγωγικό. Θα προσπαθήσουμε να φωτίσουμε λίγο το ζήτημα με μια ιστορική αναφορά.
Η κλασική μορφή του λαϊκισμού εμφανίστηκε στην τσαρική Ρωσία στον 19ο αιώνα, με εκφραστές τους μεγάλους επαναστάτες δημοκράτες στοχαστές (Τσερνισέφσκι, Μπελίνσκι) και κατόπιν το κόμμα των Εσέρων. Οι εκπρόσωποί του υποστήριζαν ότι η ανατροπή της τσαρικής μοναρχίας και η διανομή της γης στους αγρότες θα επέτρεπε στη Ρωσία να παρακάμψει τον καπιταλισμό, περνώντας άμεσα στον σοσιαλισμό. Ο Λένιν κριτικάρισε τη θέση τους, δείχνοντας ότι αυτές οι αλλαγές θα διασφάλιζαν μόνο τους όρους για την ελεύθερη από μεσαιωνικά κατάλοιπα ανάπτυξη του καπιταλισμού. Ταυτόχρονα όμως εκτιμούσε ότι οι ναρόντνικοι εξέφρασαν την άνοδο του προοδευτικού, δημοκρατικού λαϊκού κινήματος, το οποίο πολεμούσαν οι φιλελεύθεροι Καντέτοι, οι «νεοδημοκράτες» της Ρωσίας. Στη Δύση, όπου είχε ήδη τεθεί επί τάπητος ο αγώνας για τον σοσιαλισμό, αυτός ο δημοκρατισμός, εκπροσωπούμενος από τους ρεφορμιστές, ήταν λιγότερο προοδευτικός.
Η αναλήθεια του κλασικού λαϊκισμού θα βρεθεί ακριβώς στην ψευδαίσθηση ότι είναι δυνατό να διατηρηθεί η βάση του καπιταλισμού –η ατομική ιδιοκτησία της γης και των εργοστασίων, το εμπόριο, κοκ– και πάνω της να θεμελιωθεί μια δίκαιη, εξισωτική, ακόμη και σοσιαλιστική διανομή. Αυτή η πλάνη, την οποία συμμερίζεται ο ρεφορμισμός, κριτικαρίστηκε από τους μαρξιστές, που έδειξαν ότι οι σχέσεις παραγωγής καθορίζουν τις σχέσεις διανομής. Επειδή δε η τάση του καπιταλισμού είναι η συγκέντρωση του κεφαλαίου, οι σχέσεις διανομής του τείνουν αναγκαία προς μια διευρυνόμενη ανισότητα, που μπορεί να ανακόπτεται από την ταξική πάλη μόνο προσωρινά και σε στενά όρια.
Αν τώρα δούμε τη θέση των συστημικών κομμάτων στη χώρα μας, θα διαπιστώσουμε ότι συμμερίζονται την ίδια πλάνη, με τη διαφορά τους να εντοπίζεται στην έμφαση. Η Ν.Δ. τονίζει την ανάγκη να διατηρηθεί η βάση του καπιταλισμού, η «οικονομία της αγοράς», η «σταθερότητα». Και σε αυτή τη βάση, που πάνω της ανθούν ο μιλιταρισμός, η διαφθορά, τα σκάνδαλα, υπόσχεται λαϊκίστικα ότι θα προκύψει μια ανάπτυξη επωφελής για όλους. Οι ρεφορμιστικές δυνάμεις, από την άλλη, αποδέχονται σιωπηλά την ίδια καπιταλιστική βάση. Υπόσχονται όμως κάθε λογής θετικές μεταρρυθμίσεις, ικανοποίηση λαϊκών αιτημάτων, καταπολέμηση της ακρίβειας και των καρτέλ, που η εκπλήρωσή τους αντιβαίνει στις δυναμικές του καπιταλισμού. Παρακάμπτουν έτσι το γεγονός ότι εφόσον η βάση διατηρείται ανέπαφη, οι δυναμικές της τελικά θα επιβληθούν, σε πείσμα όλων των υποτιθέμενων κανόνων και ρυθμίσεων. Αλλά τότε, αν ο λαϊκισμός είναι κοινό γνώρισμα των συστημικών κομμάτων, γιατί η Ν.Δ. καταγγέλλει τόσο επίμονα τους αντιπάλους της ως λαϊκιστές; Αυτό που τους ενοχλεί, ως τους αυθεντικούς εκπροσώπους του κεφαλαίου, δεν είναι οι πλάνες του λαϊκισμού. Φοβούνται μόνο μήπως ο λαός πάρει τις υποσχέσεις στα σοβαρά, αντιληφθεί ότι δεν μπορεί να εκπληρωθούν στο πλαίσιο του καπιταλισμού και περάσει από τα λόγια στην πράξη.
Αυτός ο φόβος γίνεται έκδηλος στα ιδεολογήματα με τα οποία δυσφημούν κάθε κινηματική λαϊκή πρωτοβουλία: εξίσωση της ακροδεξιάς αμφισβήτησης με την αριστερή, της «πάνω» και της «κάτω» πλατείας στο αντιμνημονιακό κίνημα, θεωρία των δύο άκρων. Αποκαλύπτουν έτσι την ένδεια του φιλελευθερισμού που, όπως εύστοχα είχε πει ο Τρότσκι, προσπαθεί να συγκρατήσει μετέωρη μια σφαίρα στην κορυφή μιας πλαγιάς, ενώ δεν μπορεί να μείνει εκεί. Σε εποχές όπως η τωρινή, όταν η βαθιά κρίση ωθεί πανίσχυρα τη σφαίρα εμπρός ή πίσω, η πολεμική στον λαϊκισμό αποτελεί φύλλο συκής για την αδυναμία του φιλελευθερισμού, μια συγκάλυψη του ιστορικού αδιέξοδου του.
* Συγγραφέας και αρθρογράφος
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr