Ζούμε, δίχως αμφιβολία, σε μία εποχή κάθε άλλο παρά γραμμική, ή τουλάχιστον πολύ λιγότερο γραμμική από εκείνη ακόμη και του σχετικώς πρόσφατου παρελθόντος. Αυτό οφείλεται στο πολυπρισματικό και σύνθετο χαρακτήρα της, ο οποίος προκύπτει ιδίως από τις ιδιαιτερότητες της άκρως παγκοσμιοποιημένης οικονομικής πραγματικότητας. Κατ’ ακρίβεια, η ραγδαία οικονομική παγκοσμιοποίηση, με την συνδρομή της Τεχνολογίας που διανύει μια περίοδο αναβίωσης της Τεχνητής Νοημοσύνης και των δυνατοτήτων του Κβαντικού Υπολογιστή, έχει ανατρέψει την κλασική ισορροπία της αμφίδρομης επιρροής μεταξύ κοινωνικοοικονομικής υποδομής και θεσμικού εποικοδομήματος. Αυτό εξηγεί γιατί παρατηρούμε το φαινόμενο της «επικυριαρχίας» του οικονομικού επί του θεσμικού. Μία επικυριαρχία που σημαίνει ότι οι θεσμικά ενδεδειγμένοι και δημοκρατικά νομιμοποιημένοι κανόνες δικαίου «υποκλίνονται» στην λογική και την ισχύ των οικονομικών κανόνων όσον αφορά την ρύθμιση των σχέσεων στην κοινωνία. Κανόνες που έχουν αδιευκρίνιστη προέλευση, καθώς οι δημιουργοί τους διατηρούν την ανωνυμία τους για να αποφεύγουν κάθε έλεγχο εγκυρότητας και αντίστοιχες ποινικές συνέπειες.
Ι. Το ολοένα και πιο σύντομο πέρασμα από τον αυτοκαθορισμό στον ετεροκαθορισμό
Η δραματική «επικυριαρχία» του οικονομικού φαινομένου έχει πολλαπλές συνέπειες, με χαρακτηριστική εκείνη της συρρίκνωσης της ηλικιακής περιόδου που σηματοδοτεί το πέρασμα από τον αυτοκαθορισμό στην ετεροκαθοριστική διάσταση της συμπεριφοράς του ανθρώπου.
Α. Για λόγους συμβατικούς αλλά και πραγματικούς, ας προσδιορίσουμε την ουσία της αντίστιξης μεταξύ αυτοκαθορισμού και ετεροκαθορισμού, εστιάζοντας στην αξία που αποδίδει το παιδί στα πράγματα που κατέχει, όπως τα παιχνίδια του. Στην αρχή, το παιδί κατέχει μία μορφή «εξουσίας» να προσδιορίζει την αξία αυτής της ιδιοκτησίας με το θυμικό και τη φαντασία του. Απορρίπτει σχεδόν κάθε άλλο κριτήριο, κυρίως το οικονομικό, το οποίο δεν είναι σε θέση να αντιληφθεί. Έτσι, αρνείται να αποχωρισθεί το αγαπημένο του παιχνίδι έναντι οποιουδήποτε τιμήματος. Είναι η ηλικιακή περίοδος του αυτοκαθορισμού του, πέρα από τα πρότυπα του περιβάλλοντός του. Όπως προαναφέρθηκε, πρόκειται για την «ηλικία της αθωότητας», όπου το παιδί ανήκει κατά μεγάλο μέρος στον εαυτό του.
Β. Με την πάροδο του χρόνου, υπό την επιρροή παραγόντων κοινωνικοποίησης, το παιδί αρχίζει να προσαρμόζεται σε ένα περιβάλλον όπου τα πράγματα που κατέχει αποκτούν σταδιακά άλλη αξία, πέρα από εκείνη που το ίδιο αποτιμά. Η οικονομική αξία της «ιδιοκτησίας» του γίνεται ολοένα και πιο επιδραστική, καθώς η «επικυριαρχία» του οικονομικού υπολογισμού καθίσταται ισχυρή. Έτσι ξεθωριάζει η αρχική μορφή της ιδιοκτησίας στα χρόνια της «ηλικίας της αθωότητας», μέχρι να χαθεί τελείως, με το πέρασμα στον ετεροκαθορισμό. Σε αυτό το στάδιο, δεν ανήκουμε πια στον εαυτό μας, καθώς οι κανόνες διαμορφώνονται από άλλους χωρίς τη δική μας συμμετοχή. Καθώς τα κριτήρια γίνονται όλο και πιο οικονομικά, η διαδικασία της ετεροκαθοριστικής μας επιρροής συντελείται με βάση αρχές και αξίες που πηγάζουν από την κυριαρχία της οικονομικής αποτίμησης. Αυτή η συνολική μεταβολή καθιστά δύσκολη την ανασυγκρότηση των παιδικών μνημών από τον σκοτεινό βυθό του υποσυνειδήτου.
ΙΙ. Στα χνάρια του «Πολίτη Κέιν» και της εικαστικής δημιουργίας του Όρσον Γουέλς
Σε έναν τέτοιο κόσμο, όπου η «δικτατορία» του οικονομικού υπολογισμού καταργεί την πεμπτουσία του αυτοκαθορισμού και του ετεροκαθορισμού, ανακύπτει το ερώτημα αν ο «Πολίτης Κέιν» θα είχε τη δυνατότητα να ανασύρει από τα βάθη του υποσυνειδήτου του το αγαπημένο του παιδικό έλκηθρο με τους ροδανθούς.
Α. Το 1941, μέσα στην δίνη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, ο Όρσον Γουέλς σκηνοθέτησε και πρωταγωνίστησε στην ταινία «Πολίτης Κέιν», που θεωρείται μία από τις πιο κορυφαίες κινηματογραφικές δημιουργίες. Κεντρικό πρόσωπο της ταινίας είναι ο μεγαλοεκδότης Τσαρλς Φόστερ Κέιν, που προήλθε από το μηδέν και έγινε πλούσιος. Ο Κέιν, παρά την κοινωνική του θέση, ακολούθησε τον δρόμο της μοναξιάς, αιχμάλωτος των επιθυμιών του. Στο τέλος, απομονώθηκε στην έπαυλη «Ζαναντού», όπου και πέθανε.
Β. Η ταινία απεικονίζει συγκλονιστικά τις τελευταίες στιγμές του «Πολίτη Κέιν», καθώς προσωπικά του αντικείμενα μαζεύονται και η τελευταία του κραυγή είναι η μυστηριώδης λέξη «rosebud», που σημαίνει «ροδανθός». Η πλοκή revolves γύρω από την προσπάθεια ενός δημοσιογράφου να αποκρυπτογραφήσει την αξία του «rosebud». Ωστόσο, ο θεατής αναγκάζεται να συμμετάσχει ενεργά για να αποκαλύψει την αλήθεια του «Πολίτη Κέιν».
Η «Πολίτης Κέιν» μεταφέρει τέλεια τη ματαιότητα του «αμερικανικού ονείρου», της απόκτησης πλούτου και εξουσίας που τελικά οδηγεί στην σκληρότητα και τον κυνισμό. Όταν κάποιος αντιληφθεί την ασημαντότητα των υλικών πραγμάτων, επιστρέφει στην περίοδο της παιδικής αθωότητας. Σήμερα, ο σύγχρονος άνθρωπος ίσως να βρει δύσκολη την επαναφορά στη μνήμη του του «ροδανθού» της αναντικατάστατης παιδικής αθωότητας, καθώς ο χρόνος έχει δώσει τη θέση του στην αδήριτη σχετικότητα του.
The post Προκόπης Παυλόπουλος: Η μείωση των «χρόνια της αθωότητας» και οι σύγχρονες προκλήσεις appeared first on The Indicator.
Διαβάστε περισσότερα
Indicator.gr