Κάνουμε συνήθως είτε σε δημοσιογραφικό επίπεδο είτε στην επιστημονική σφαίρα περιοδολογήσεις σχετικά με την ιστορική πορεία της Ελλάδας κατά τη μεταπολεμική και ειδικότερα κατά τη μεταπολιτευτική φάση της ιστορικής εξέλιξης της κοινωνίας μας. Πράγματι η σχετική βιβλιογραφική έρευνα διαθέτει ως πνευματικό κεφάλαιο αυτογνωσίας της ελληνικής πολιτικής κοινωνίας ανεκτίμητα συμπεράσματα. Όμως δεν είχαμε τεκμηριωμένη και αναλυτική έκθεση για την ιστορικο-πολιτική πορεία του τόπου μας μέχρι σήμερα, μέχρι που ολόκληρη η πολιτική κοινωνία και ολόκληρη η αισθητική κοινότητα βρέθηκαν μπροστά στον «θρίαμβο της τέχνης». Αναφέρομαι στην έκθεση του Γιάννη Ψυχοπαίδη στο Ίδρυμα «Γουλανδρή» με τον τίτλο: «Τοπία της μνήμης – αυτά που κράτησα» (Αθήνα, Μάιος-Οκτώβριος 2026). Πρόκειται για μια έκθεση έργων του με κριτήριο την «ιδιωτική συλλογή», πράγμα που σημαίνει πως ο ίδιος ο δημιουργός «κατασκευάζει» την αισθητική κριτική αποτίμηση του έργου του και πως εμείς (με τους τρόπους μας ο καθένας) θα αξιολογήσουμε τον εσωτερικό εαυτό του.
Τι είναι αυτή η ιδιωτική συλλογή; Ξεκινώντας από τις αρχές της δεκαετίας του ’60 η έκθεση οργανώνεται αναδρομικά σε μια σειρά από κεφάλαια/ενότητες με χαρακτηριστικά έργα της κάθε περιόδου και εποχής. Είναι τα έργα που αποτελούν έναν βασικό, εμβληματικό πυρήνα από τις απαρχές της δημιουργίας του Ψυχοπαίδη, τυπικά δείγματα της κάθε νέας, μορφολογικής, θεματικής ενότητας. Έργα που σημαδεύουν και οριοθετούν την πολύ προσωπική σχέση του καλλιτέχνη με την εποχή του, αλλά και τους τόπους της βιωμένης εμπειρίας του.
Αυτά τα «τοπία της μνήμης» βρίσκονται όλα τα χρόνια στο εργαστήρι του καλλιτέχνη, ένα είδος κρυφής οικοσκευής, μια παρακαταθήκη ξεχωριστών εικόνων, που όλες μαζί συνθέτουν εσωτερικά –μέσα στη φαινομενική τους ανομοιογένεια– την ενοποιητική κόκκινη γραμμή μιας μακράς πορείας. Αυτό που μένει σταθερό μέσα στις διαρκείς, μετ-αλλαγές των μορφών είναι αυτό που θα ονομάζαμε «στάση ζωής», που είναι ένας εσωτερικός κανόνας που συγκροτεί θεματικά, ιδεολογικά/πλαστικά το έργο της τέχνης. Μια κατάθεση σκέψεων μορφο-πλαστικών που μέσα από την καλλιτεχνική φόρμα διατυπώνουν μια καθολικότερη στάση απέναντι στον κόσμο. Εδώ η στάση αυτή είναι ένας κριτικός αναστοχασμός, η αναζήτηση μιας βαθύτερης κοινωνικής αλήθειας, ένα διαρκές ερώτημα για την τέχνη και τον καλλιτέχνη και τον κοινωνικό τους ρόλο, για την καλλιτεχνική κληρονομιά και την κριτική της αμφισβήτηση, για την «καθαρότητα» της τέχνης και τις πολιτικές/ιδεολογικές της δεσμεύσεις, για την αισθητική παράδοση και τη ριζοσπαστική υπέρβασή της.
Το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα –όπου και σηματοδοτείται και η καλλιτεχνική πορεία του Ψυχοπαίδη και καθορίζονται και οι βασικές ιδεολογικές/πλαστικές συνισταμένες του έργου του– χαρακτηρίζεται από μια γενικότερη ανατροπή και αμφισβήτηση των συμβάσεων και των «κατά συνθήκη» ψευδών. Ο κόσμος αλλάζει, τα αυτονόητα ανατρέπονται, ένας αδηφάγος καταναλωτισμός σημαδεύει τη νέα εποχή, οι πολιτικοί-κοινωνικοί αγώνες διεκδικούν «το ψωμί, την παιδεία, την ελευθερία». Τα συνθήματα αυτά των νεανικών χρόνων του ’60 συνοδεύουν και τον Ψυχοπαίδη στο έργο του, σε μια καλλιτεχνική πορεία αναζήτησης από την ψυχική ενδοσκόπηση στη μαχόμενη κοινωνική μαρτυρία. Αθήνα, Μόναχο, Βερολίνο, Βρυξέλλες και πάλι Αθήνα με πολλούς ενδιάμεσους σταθμούς είναι τα τοπόσημα ενός δημιουργικού καλλιτεχνικού έργου, όπου ο Ψυχοπαίδης γράφει την προσωπική του ιστορία, αλλά και καταγράφει την ιστορία της εποχής του.
Η αναδρομική αυτή έκθεση της «ιδιωτικής συλλογής» του καλλιτέχνη στο Μουσείο Γουλανδρή ξεκινά από τις πρώτες ρεαλιστικές ζωγραφιές του νεαρού Ψυχοπαίδη («Οδός Υψηλάντου», 1962) και ακολουθούν τα μαυρόασπρα λάδια σε διάλογο με τη φωτογραφία, οι σκηνές του δρόμου, οι αντι-καρτποστάλ και οι εικόνες του κόσμου της διαφήμισης που σημαδεύουν την εικαστική θεματολογία του. Οι «τέμπερες του 1967» συνδέουν τα γυμνά γυναικεία σώματα, μαζί με τον ερωτισμό τους και με τα νεκρά πρόσωπα του ανατομείου, πρώτες υπόγειες νύξεις για το δικτατορικό καθεστώς και το κλίμα του ζόφου που ακολούθησε. «Έρωτας-Θάνατος», μια θεματική εξίσωση που θα χαρακτηρίσει –μαζί με την καταγγελία για τις κοινωνικές ανισότητες και την πολιτική καταπίεση– το έργο του Ψυχοπαίδη στις δεκαετίες του ’70 και του ’80. Εγκαταστημένος στο Μόναχο θα δημιουργήσει τις «Σημειώσεις στον Ρενουάρ», μια εικαστική αποδόμηση της ιμπρεσιονιστικής ευδαιμονίας, και μέσα από αναφορές γενικότερα στην ιστορία της τέχνης θα αποδώσει εικαστικά μια σκληρή κοινωνική πραγματικότητα, γεμάτη μορφολογικές, ιδεολογικές και ταξικές αντιθέσεις. Η τέχνη του Ψυχοπαίδη υποσκάπτει τα μικροαστικά όνειρα και μύθους και μέσα από τη σειρά «Σεμινάρια 1980» θέτει μέσα από τον εικαστικό λόγο τα προβλήματα θεωρίας και πράξης, κριτικού λόγου και δημόσιας εικόνας της κοινωνίας, όπως αυτή αυτο-παρουσιάζεται και μεταφέρει συγκεκριμένα ιδεολογικά μηνύματα.
Παράλληλα ο κύκλος σχεδίων με τα χρωματιστά μολύβια «Γυμνά, Εσωτερικά, Τοπία, 1980-1990» επαναφέρει θεματικά τον ιδιωτικό βίο στη ζωγραφική του Ψυχοπαίδη, εξισορροπώντας έτσι τα έντονα κοινωνικο-πολιτικά του έργα που είχαν προηγηθεί. Στο Βερολίνο γεννιούνται οι σειρές «Νεκρές φύσεις του Βερολίνου» – σπουδές εκ του φυσικού πάνω στην αλήθεια, την ποιητικότητα και την ιδιότυπη συνύπαρξη των καθημερινών αντικειμένων γύρω μας, καθώς και οι «επιζωγραφισμένες Πολαρόιντς» – τα εικαστικά ημερολόγια του καθημερινού, ιδιωτικού μικρόκοσμου, με τις έντονες χρωματικές παρεμβάσεις πάνω στις μικρές αυτές φωτογραφίες, που όμως συμπυκνώνουν όλα τα οικεία πρόσωπα και αντικείμενα αλλά και ευρύτερα εικόνες και μορφές από τον αρχαίο κόσμο μέχρι το σήμερα, μέσα από ένα ιδιωτικό βλέμμα. Ένας συνεχής, σταθερός άξονας στο έργο του Ψυχοπαίδη την περίοδο 1970 μέχρι και σήμερα είναι το «Γράμμα που δεν έφτασε», ένας μεγάλος κύκλος εικαστικών-κολάζ που γεννιέται και μορφοποιείται μέσα από τα ευτελή ίχνη του καθημερινού βίου.
Μικρά έργα ετερόκλητων στοιχείων, που στοιχειοθετούν τον πολιτιστικό διχασμό ανάμεσα σε δύο πατρίδες, σε δύο κόσμους, ανάμεσα στην πολιτιστική παρακαταθήκη της ελληνικής ταυτότητας και τον τυπικό ορθολογισμό της ευρωπαϊκής κοινωνικής οργάνωσης. Το «Γράμμα που δεν έφτασε» αναζητά τον αποστολέα του αλλά και τον αποδέκτη του μέσα από μια κατακερματισμένη επικοινωνία. Κάθε τι γύρω μας, στην έκταση του χεριού, μπορεί να γίνει στοιχείο μιας εικαστικής αλληλογραφίας, που παλεύει να συγκροτήσει ένα νέο συντακτικό μέσα από τη σύνδεση των αντιθέτων. Εδώ το τελικό όλον είναι περισσότερο από το σύνολο των επιμέρους. Η ζωγραφική ενοποιεί και ανασυνθέτει. Τα χρόνια στις Βρυξέλλες (1986-1992) ορίζουν μια άλλη περίοδο πλαστικής αναζήτησης. Στη σειρά των έργων «Νύχτα στις Βρυξέλλες», τα ανοιχτά παράθυρα του ατελιέ του καλλιτέχνη συνδέουν τον μέσα με τον έξω κόσμο, ο ιδιωτικός χώρος ανοίγεται και συνομιλεί με την πόλη και τον ανοιχτό ουρανό, σε μια δυναμική έκφραση πολύχρωμου εξπρεσιονιστικού αισθήματος. Ο κόσμος εδώ είναι ενιαίος και πολυδιασπασμένος μαζί και αισθηματοποιείται μέσα από την εικόνα μιας πόλης που ζει τη νύχτα και αποκαλύπτει τα μυστικά της στους ανήσυχους θεατές/περιπατητές. Παράλληλα στον κύκλο έργων «Face Control» –στα μεγάλα αυτά πορτρέτα– καταγράφεται η ανθρώπινη φυσιογνωμία σαν μια ρυθμισμένη έκρηξη, που ορίζει με έντονες ζωγραφικές κηλίδες τον χαρακτήρα και τα χαρακτηριστικά του κάθε προσώπου.
Για τον Ψυχοπαίδη η Ελλάδα παραμένει πάντα σταθερό σημείο αναφοράς, τόπος αναστοχαστικός και εξακρίβωσης κάθε φορά μιας ταυτότητας που διαρκώς αλλάζει και παραμένει ίδια. Ένας πνευματικός τόπος πολιτιστικής κληρονομιάς που κινδυνεύει να εκφυλιστεί σε καταναλωτικό, τουριστικό εμπόρευμα, αντιμέτωπη διαρκώς με τον ίδιο της τον εαυτό.
Τα έργα της δεκαετίας 1990-2010 είναι έργα καταγραφής και αναζήτησης της πολιτικής και ιστορικής φυσιογνωμίας του τόπου. Η πρόσφατη ελληνική ιστορία (Κατοχή-Εμφύλιος-Μεταπολίτευση) δίνει τις αφορμές και την πρώτη ύλη στον δημιουργό να θέσει πλαστικά/εικαστικά τα ερωτήματα αναφορικά με τη μεταπολεμική Ελλάδα. Ο κύκλος των έργων «Μάθημα Ιστορίας – τα κάτω Άκρα» φωτίζει την «κρυφή» πλευρά του δημόσιου βίου και των προσώπων της εξουσίας, αναστοχάζεται πάνω στον τρόπο που «κατασκευάζεται» το ιστορικό αφήγημα και αναζητεί και καταγράφει τις βαθιές τομές, τις συνέχειες και ασυνέχειες, τους αγώνες και τα τραύματα, την πτώση και την υπέρβαση στην ιστορική βιογραφία του τόπου.
Η τετράπτυχη εικαστική εγκατάσταση «Σταθμός Ειρήνη» (2004) στο Μετρό του Συντάγματος, καθώς και η μεγάλη σύνθεση «Ψωμί-Παιδεία-Ελευθερία» (2010), μαζί με το «Μεγάλο Σταυρόλεξο» και τον πολυμορφικό «Χρησμό» που εκτίθεται στο Μουσείο Γουλανδρή, αποτελούν εμβληματικές τοιχογραφίες της συλλογικής ανθρώπινης μνήμης. Οι ιστορικές/κοινωνικές αναφορές, τα δημόσια ιστορικά πρόσωπα, ο αρχαίος και ο σύγχρονος κόσμος, ο πολιτισμός, οι τέχνες, ο ιδιωτικός βίος εμπλέκονται σε μια αδιαίρετη ενότητα. Με τη μορφή ενός σταυρολέξου, που διαρκώς επεκτείνεται και προσθέτει νέες, καινούργιες εικόνες και ερωτήματα, ο «Χρησμός» κάνει ζωγραφικές αναφορές για δύσκολους λύτες, για θεατές που συμμετέχουν σ’ ένα υπερατομικό γίγνεσθαι, βυθισμένοι στην απόλυτη επικράτεια των μορφών.
Στην πρόσφατη έκθεση του Ψυχοπαίδη «Ασθενείς και Οδοιπόροι» (2025) στις πρώην φυλακές της Αίγινας παρουσιάστηκε ένας νέος κύκλος έργων, ένα αφιέρωμα στην ανθρώπινη οδύνη, στους έγκλειστους, στους κυνηγημένους, στους πρόσφυγες, στις μεγάλες πληγές του βάρβαρου αιώνα μας. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια τέχνη μεγάλης κοινωνικής-πολιτικής ευαισθησίας, που κυρίως σ’ έναν τέτοιο ιστορικό χώρο πόνου και μεγαλείου θα μπορούσε τόσο καίρια να εκφράσει την πίστη και τη δέσμευσή της στις μεγάλες ανθρωπιστικές αξίες απέναντι και δίπλα σε μια ανθρώπινη κοινωνία, πάσχουσα και βαριά τραυματισμένη από τις βάρβαρες, ανορθολογικές και εγκληματικές απανταχού εξουσίες.
Ολοκληρώνοντας εδώ αυτή την εικαστική περιδιάβαση παρατηρούμε πως τελικά για την τέχνη του Ψυχοπαίδη το εσωτερικό αισθητικό κριτήριο έχει καταστεί η «πρώτη αρχή» υποδοχής και δεξίωσης (Rezeption) των ιδεών της ελληνικής πολιτικής κοινωνίας των τελευταίων 70 ετών για τον τόπο μας (1960-2030). Ο Hegel γράφει πως η τέχνη σε αντίθεση προς την έννοια είναι η αισθητή έκφραση της ιδέας. Εάν πράγματι προσπαθούμε να «κατασκευάσουμε» την πρόσφατη πολιτική ιστορία του τόπου μας οι συνειδησιακές επιλογές μας δεν είναι πολλές: η έννοια (δηλαδή οι ιστορίες των πολιτικών ιδεών) έχει κριθεί. Ο Γιάννης Ψυχοπαίδης με το έργο του στο σύνολό του ως εικαστική ολότητα μας δείχνει τον δρόμο: το εικαστικό δημιουργικό πρόγραμμά του αναπαριστά την ιστορικο-πολιτική πορεία του τόπου μας εδώ και εβδομήντα χρόνια. Αλλά η εικαστική λογική του δεν είναι τελικά αναπαραστατική. Έχει επιτελεστικά στοιχεία τα οποία ανιχνεύονται στην αισθητική εμπειρία. Ο επισκέπτης στην έκθεση κατανοεί πως ο ίδιος είναι δρων στην πρόσφατη πολιτική ιστορία της Ελλάδας.
Στην απώτερη ιστορική αποτίμηση οι κριτές θα κάνουν την εργασία τους, η έννοια ή το εικαστικό υλικό παίζει τον καθοριστικό ρόλο για να δομηθεί και να λειτουργήσει μια κοινωνική οντότητα; Στο γενικό και καθολικό αυτό ερώτημα για την «ελληνική περίπτωση» δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία: σε αντίθεση προς τις πολλές ιστοριογραφικές εννοιολογικές μελέτες με αντικείμενο την Ελλάδα των τελευταίων 70 χρόνων, το εικαστικό έργο του Γιάννη Ψυχοπαίδη είναι η αυτοσυνείδηση της κοινωνίας μας.
*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Αισθητικής Θεωρίας
Διαβάστε περισσότερα