Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ*
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ρώμης
Οι κοινωνικές ιεραρχίες δεν εξαφανίστηκαν, απλά άλλαξαν μορφή. Και μαζί τους άλλαξε ο τρόπος με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους, τους άλλους και την ίδια την πολιτική πραγματικότητα. Στη θέση των παλαιότερων, περισσότερο αναγνωρίσιμων κοινωνικών διαχωρισμών αναδύονται σήμερα ρευστές ιεραρχίες, οι οποίες συγκροτούνται όλο και περισσότερο μέσα από την εικόνα, την επικοινωνία και την κυκλοφορία των συμβόλων.
Η μετατόπιση αυτή δεν είναι απλώς τεχνολογική, είναι βαθιά κοινωνική και πολιτική. Η συνείδηση του πολίτη απομακρύνεται με μεγάλη ταχύτητα από το ίδιο το αντικείμενο και στρέφεται προς την εικόνα του. Δεν έχει, πλέον, τόση σημασία μόνο τι είναι ένα πρόσωπο, ένα προϊόν, μια πολιτική πρόταση ή μια κοινωνική κατάσταση, αλλά κυρίως πώς εμφανίζεται, πώς αναπαρίσταται και πώς προσλαμβάνεται. Η εικόνα συμμαχεί με έναν λόγο που δεν περιγράφει απλώς την πραγματικότητα, αλλά την οργανώνει και της προσδίδει νέο νόημα.
Έτσι, συγκροτείται ένας νέος σημειολογικός κώδικας και μέσα από αυτόν προωθούνται νέες συμπεριφορές, στάσεις και αντιλήψεις. Η κοινωνική αναγνώριση συνδέεται ολοένα περισσότερο με την ορατότητα, την επιτελεστικότητα και την ικανότητα συμμετοχής σε ένα διαρκές επικοινωνιακό παρόν. Η πολιτική, η κοινωνική θέση, ακόμη και η προσωπική ταυτότητα αποκτούν ένα ισχυρό στοιχείο παράστασης.
Την ίδια στιγμή, μεταβάλλεται και η σχέση μας με την οικονομία. Η αξία χρήσης, που αποτελούσε κεντρική αναφορά της κλασικής πολιτικής οικονομίας, υποχωρεί μπροστά στην κυριαρχία της αξίας ανταλλαγής. Το αντικείμενο δεν αξιολογείται μόνο για αυτό που προσφέρει, αλλά για τη θέση που μπορεί να καταλάβει μέσα σε ένα σύστημα ανταλλαγών, συμβολικών τόσο υλικών όσο και μη υλικών. Η εικόνα του αντικειμένου, η κοινωνική του σημασία και η δυνατότητα να παραγάγει επιθυμία αποκτούν συχνά μεγαλύτερη βαρύτητα από την ίδια τη χρηστικότητά του.
Μέσα σε αυτές τις ρευστές συνθήκες, τα παραδοσιακά πολιτικά υποκείμενα δυσκολεύονται να διατηρήσουν τη συνεκτικότητά τους. Έννοιες όπως το προλεταριάτο, η εργατική τάξη ή η ταξική πάλη, που κάποτε λειτουργούσαν ως ισχυρά εργαλεία ερμηνείας και πολιτικής κινητοποίησης, φαίνεται να απομακρύνονται από το κέντρο της δημόσιας συζήτησης. Δεν σημαίνει βέβαια ότι οι κοινωνικές ανισότητες εξαφανίστηκαν, αντίθετα παραμένουν και σε ορισμένες περιπτώσεις οξύνονται. Εκείνο που έχει μεταβληθεί είναι ο τρόπος με τον οποίο αναγνωρίζονται, ονομάζονται και μετατρέπονται σε συλλογική πολιτική εμπειρία.
Το αποτέλεσμα είναι μια πολιτική πραγματικότητα χωρίς ενιαία, σταθερή αφήγηση. Η μεγάλη πολιτική αφήγηση συνυπάρχει πλέον με μικρότερες αφηγήσεις, οι οποίες εμφανίζονται, διασταυρώνονται και αποσύρονται μέσα σε μια διαρκή χωροχρονική μετατόπιση. Το κοινωνικό αίτημα δεν συγκροτείται πάντοτε γύρω από ένα κοινό σχέδιο, μάλιστα συχνά εκφράζεται μέσα από επιμέρους ταυτότητες, καταγγελίες και διεκδικήσεις, οι οποίες διεκδικούν τη δική τους θέση στον δημόσιο χώρο.
Κάπως έτσι διαμορφώνεται και ένας νέος ρόλος για την καταγγελία. Όλοι καταγγέλλουν όλους, ενώ ταυτόχρονα όλοι καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα σε διαφορετικές και συχνά αντικρουόμενες αφηγήσεις. Έτσι, η πολιτική μετατρέπεται σε ένα παιχνίδι διαρκούς εξισορρόπησης, ανάμεσα στο παλιό και στο νέο, στο υλικό και στο συμβολικό, στην κοινωνική εμπειρία και στην εικόνα της, στη συλλογική διεκδίκηση και στην ατομική ταυτότητα.
Η διαδικασία αυτή ενισχύεται από την ταχύτητα των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας. Η είδηση, η καταγγελία, η πολιτική θέση και η κοινωνική αντίδραση συνυπάρχουν στον ίδιο επικοινωνιακό χρόνο, χωρίς πάντοτε να προλαβαίνουν να αποκτήσουν ιστορικό βάθος. Το γεγονός μετατρέπεται γρήγορα σε εικόνα, η εικόνα σε αφήγημα και το αφήγημα σε αντικείμενο αντιπαράθεσης. Πριν ακόμη ολοκληρωθεί η κοινωνική επεξεργασία ενός γεγονότος, έχει ήδη αντικατασταθεί από το επόμενο.
Αυτό, βέβαια, έχει συνέπειες και για τη συλλογική μνήμη. Η κοινωνία δυσκολεύεται να διατηρήσει σταθερά σημεία αναφοράς, καθώς το παρόν καταλαμβάνει διαρκώς τον χώρο του παρελθόντος. Οι παλαιότερες πολιτικές εμπειρίες δεν εξαφανίζονται, αλλά επανέρχονται αποσπασματικά, ως σύμβολα ή ως εικόνες, αποκομμένες συχνά από τις ιστορικές συνθήκες που τις δημιούργησαν. Η Ιστορία κινδυνεύει έτσι να μετατραπεί σε ένα ακόμη επικοινωνιακό απόθεμα.
Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν οι παλιές κοινωνικές ιεραρχίες καταργήθηκαν, αλλά αν κάτω από τις νέες σημειολογικές και επικοινωνιακές μορφές κρύβονται νέες ιεραρχίες, λιγότερο ορατές αλλά εξίσου αποτελεσματικές. Και κυρίως αν, μέσα στην ταχύτητα των εικόνων και των διαρκώς μεταβαλλόμενων αφηγήσεων, μπορούμε ακόμη να αναγνωρίσουμε τις σχέσεις που οργανώνουν την κοινωνία.
Γιατί όταν η εικόνα γίνεται ισχυρότερη από το αντικείμενο και η αφήγηση ισχυρότερη από την εμπειρία, υπάρχει ο κίνδυνος η κοινωνική σύγκρουση να μετατραπεί σε απλή διαχείριση συμβόλων. Τότε η πολιτική δεν παύει να υπάρχει. Αλλά κινδυνεύει να χάσει εκείνο το στοιχείο που κάποτε της έδινε ιστορικό βάθος. Δηλαδή, τη δυνατότητα να μετατρέπει τη διάχυτη κοινωνική δυσαρέσκεια σε συλλογική συνείδηση και, τελικά, σε πράξη.
Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί και ένα βαθύτερο πρόβλημα δημοκρατίας. Όσο οι πολίτες μετακινούνται από τη συμμετοχή στην παρακολούθηση και από τη συλλογική δράση στην κατανάλωση εικόνων, τόσο η πολιτική κινδυνεύει να περιοριστεί σε διαχείριση εντυπώσεων. Η δημόσια σφαίρα γεμίζει από στιγμιαίες αντιδράσεις, συμβολικές αντιπαραθέσεις και αλληλοκαταγγελίες, ενώ οι πραγματικές κοινωνικές σχέσεις παραγωγής και εξουσίας παραμένουν συχνά στο περιθώριο.
Το ζητούμενο, επομένως, είναι να ξαναβρεθεί μια γλώσσα που θα μπορεί να συνδέσει τις διάσπαρτες εμπειρίες των ανθρώπων. Μια γλώσσα που δεν θα αρνείται τις νέες ταυτότητες και τις νέες κοινωνικές ευαισθησίες, αλλά θα μπορεί να τις εντάξει σε μια ευρύτερη κατανόηση της ανισότητας, της εργασίας και της εξουσίας. Χωρίς αυτήν τη σύνδεση, η κοινωνία θα συνεχίσει να παράγει αφηγήσεις χωρίς κοινό ιστορικό προσανατολισμό.
Ίσως, τελικά, το ζητούμενο δεν είναι η επιστροφή στις παλιές, μεγάλες αφηγήσεις, σαν να μπορούσε η Ιστορία να γυρίσει πίσω, αλλά η δημιουργία μιας νέας συλλογικής αφήγησης, που θα μπορεί να διαβάζει τις νέες μορφές εξουσίας, χωρίς να χάνει από το βλέμμα της από τις υλικές συνθήκες της ζωής. Να αναγνωρίζει την εικόνα, χωρίς να υποτάσσεται σε αυτήν, να ακούει τις επιμέρους φωνές, χωρίς να εγκαταλείπει την αναζήτηση του κοινού και να μετατρέπει την καταγγελία σε γνώση, τη γνώση σε συλλογική συνείδηση και τη συνείδηση σε πολιτική πράξη.
*Ο Απόστολος Αποστόλου είναι καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας και έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια Παντείου, Πάντοβας, Μιλάνου και Ρώμης. Έχει γράψει 15 βιβλία στα ελληνικά και στα ιταλικά και έχει αρθρογραφήσει σε ελληνικά και ιταλικά έντυπα. Υπήρξε μέλος του Istituto di Politica, Perugia και επίσης μέλος της Accademia Adriatica di Filosofia «Italia Nuova».
ΤΟ ΠΑΡΟΝ
The post Απ. Αποστόλου: Από την κοινωνική τάξη στην κυριαρχία της εικόνας appeared first on ΤΟ ΠΑΡΟΝ.
Διαβάστε περισσότερα