Στο προηγούμενο άρθρο μου περί της Τ.Ν. υποστήριξα, βάσει μιας φιλοσοφικής και πολιτικής προσέγγισης, ότι «οι πιο σώφρονες χρήστες της Τ.Ν. είναι αυτοί που δεν την έχουν ανάγκη» («Εφ.Συν.» 6.8.26 https://www.efsyn.gr/stiles/1442934/tehnologikes-epanastaseis-apo-ti-grafi-stin-t-n/). Επανέρχομαι, βάσει αυτή τη φορά μιας συνοπτικής ιστορικής αναδρομής.
Η υποκλοπή των συλλογικών γνώσεων των άμεσων παραγωγών («αξιών χρήσης»/«αξιών συναλλαγών) από το κεφάλαιο συνιστά δομικό στοιχείο της πρωταρχικής του συσσώρευσης από τα μέσα του 17ου αιώνα ώς τα μέσα του 19ου αιώνα, και τούτο διά μέσου των «εργαστηρίων» στις πόλεις και της «κατ’ οίκον εργασίας» στην ύπαιθρο.
Στις πόλεις, επιδέξιοι τεχνίτες παραγωγής εργαλείων και προϊόντων προς κάλυψη πληθώρας κοινωνικών αναγκών, στην ύπαιθρο, καινοτόμες κατασκευές αργαλειών και εξαρτημάτων παραγωγής νημάτων και υφασμάτων πολλών ζωτικών χρήσεων. Γνώσεις, τεχνολογία και προϊόντα συνιστούσαν εδώ οργανική/βιωματική προέκταση των παραγωγών τους. Εμποροι, περιφερειακής και ευρύτερης εμβέλειας, οικειοποιούνται τόσο το σύνολο όλων αυτών των γνώσεων και εμπειριών όσο και των προϊόντων τους.
Οι βιομηχανικές και τεχνολογικές επαναστάσεις που ακολουθούν θεσμοθετούν αυτήν την αρπαγή και οι άμεσοι παραγωγοί, υπόδουλοι πλέον της μισθωτής εκμετάλλευσης, βιώνουν τη γνώση αυτή και την τεχνολογία της, όχι μόνο ως κάτι το ξένο προς αυτούς, άλλα και ως κάτι το άκρως απειλητικό. Η εξέγερση των Λουδιτών αρχές του 19ου αιώνα δεν πηγάζει από τεχνοφοβικά κίνητρα όπως συνήθως ερμηνεύεται, συνιστούσε αντίθετα μια βίαιη καταγγελία αυτής ακριβώς της οικειοποίησης των γνώσεων και των εμπειριών τους από το βιομηχανικό και εμπορικό κεφάλαιο.
Δύσκολα θα απορρίπταμε την εκτίμηση ότι αυτοί οι μηχανισμοί υποκλοπής των συλλογικών γνώσεων από το κεφάλαιο έχουν πάρει υπέρμετρες διαστάσεις σήμερα με την εγκαθίδρυση και την εκρηκτική δυναμική της Τ.Ν. Κολοσσοί υψηλών τεχνολογιών αποθηκεύουν στις «συσκευές» τους, οργανώνουν κατά το δοκούν, ελέγχουν και προσανατολίζουν προς όφελός τους αυτήν τη συσσωρευμένη γνώση και τις τεχνολογίες χιλιετηρίδων της ανθρωπότητας.
Το πολιτικό, κοινωνικό και ιδεολογικό επίτευγμα του κεφαλαίου συνίσταται πλέον στο ότι η κοινωνία, στη μεγάλη της πλειονότητα, όχι μόνο δεν βλέπει την Τ.Ν. ως κάτι το ξένο προς αυτήν, κι ακόμα λιγότερο ως απειλή, αλλά ακριβώς το αντίθετο, την έχει υιοθετήσει ως δελεαστικό «εκσυγχρονισμό», ως νέο «καθεστώς» ατομικής και βιωματικής ύπαρξης. Διεισδύει σε όλα τα επαγγέλματα και επαναφέρει ραγδαία την «κατ’ οίκον εργασία» σε συνθήκες εφάμιλλες αυτών του 19ου αιώνα. Και τούτο με την ψευδαίσθηση «ελεύθερης» πρόσβασης στη γνώση και «ελεύθερης» διαχείρισης του χρόνου. Δεν υπήρξε έως τώρα πιο αποτελεσματική μέθοδος αποσύνθεσης, αν όχι κατάλυσης, των κοινωνικών σχέσεων και ένας τέτοιος ωμός μηχανισμός εθελοδουλείας.
Ωστόσο, τίποτα στο ιστορικό γίγνεσθαι δεν είναι νομοτελειακά αμετάκλητο. Κατά συνέπεια, το ερώτημα τίθεται: Η κοινωνία δύναται να οικειοποιηθεί εκ νέου, προς όφελός της, αυτόν τον θησαυρό συλλογικών γνώσεων που της υποκλάπηκε από το κεφάλαιο; Βέβαια, μια τέτοια προσδοκώμενη επιστροφή της γνώσης στους παραγωγούς της είναι, πραγματολογικά, μη εφικτή εντός των ισχυουσών καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής. Αυτού δοθέντος, η Αριστερά βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα φλεγόμενο, αμφιλεγόμενο, αν όχι διχαστικό ερώτημα: Δύναται να προβάλει, στο πλαίσιο μιας μεταβατικής στρατηγικής, μέσα και εργαλεία, θεσμικά και εξωθεσμικά, ικανά να εγγυηθούν μια ελεγχόμενη επανάκτηση αυστηρά επιλεγμένων εφαρμογών αυτής της συσσωρευμένης γνώσης προς όφελος της κοινωνίας, ιδιαίτερα δε εντός του κομβικού χώρου της Παιδείας;
Το πρόβλημα δεν είναι αμιγώς τεχνολογικό. Εμπεριέχει πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές διαστάσεις. Ποιος τελικά καθορίζει, οριοθετεί τον τύπο και το εύρος των απαραίτητων κοινωνικών αναγκών για μια ζωή άξια να βιωθεί; Η κοινωνία ή η τεχνολογία; Προς το παρόν, είναι η τεχνολογία αυτή καθ’ αυτή που μας καθορίζει, καθορίζοντας το τι μας είναι απαραίτητο, ατομικά και συλλογικά, και εμείς, δηλαδή η κοινωνία, αδρανείς, καλούμαστε να προσαρμοστούμε και να υποταχτούμε. Εχουμε ακόμα το σθένος να οραματιστούμε μια κοινωνία ικανή να καθορίσει αυτή η ίδια τις απαραίτητες ανάγκες της, υλικές και άυλες, και να υποτάξει την τεχνολογία στην άρτια επίλυση και εκπλήρωσή τους; Σε πολιτικό και θεωρητικό επίπεδο ένας τέτοιος προβληματισμός τάσσεται σήμερα στο πλαίσιο των διεθνών συζητήσεων περί οικοσοσιαλισμού και αποανάπτυξης.
*Καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας, Βρυξέλλες
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr