Εχει περάσει μιάμιση δεκαετία από την ημέρα που ο Banksy παρουσίασε το περίφημο έργο του Exit Through the Gift Shop. Γραμμένη με σπρέι πάνω σε έναν ανώνυμο πίνακα του 19ου αιώνα, μια απλή φράση έγινε συνώνυμο της εμπορευματοποίησης της τέχνης αλλά και των τεχνικών που χρησιμοποιούν μουσεία σε όλο τον κόσμο για να κατευθύνουν τους επισκέπτες τους στο πιο προσοδοφόρο έκθεμά τους: το μαγαζάκι δίπλα στην έξοδο. Ακόμη και αυτή η προφανής ανάγνωση όμως παρουσιάζει κενά.
Κατ’ αρχάς ο Banksy δημιούργησε (ή κατέστρεψε;) το έργο όχι σαν μια ακόμη γκερίλα επίθεση αλλά στο πλαίσιο της έκθεσης Banksy vs. Bristol Museum που πραγματοποιήθηκε με τη σύμφωνη γνώμη του μουσείου και του δημοτικού συμβουλίου του Μπρίστολ και προσέφερε στην τοπική οικονομία 10 εκατομμύρια στερλίνες.
Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι η διεύθυνση του μουσείου είχε μέχρι την τελευταία στιγμή έλεγχο της εικόνας που ήθελε να προβάλει για το ίδρυμα. Και εδώ βρίσκεται η ουσία της σύγχρονης προσέγγισης και για τα καταστήματα με τα σουβενίρ: Το μαγαζάκι αποτελεί, ή τουλάχιστον θα έπρεπε να αποτελεί, τη συνέχεια του μουσείου.
Ο Banksy δημιούργησε (ή κατέστρεψε;) το έργο όχι σαν μια ακόμη γκερίλα επίθεση αλλά στο πλαίσιο της έκθεσης Banksy vs. Bristol Museum που πραγματοποιήθηκε με τη σύμφωνη γνώμη του μουσείου και του δημοτικού συμβουλίου του Μπρίστολ
Στην εξαιρετική έρευνά τους όμως με τίτλο «Χαρίζουν σε ιδιώτες τα σημεία πώλησης στα μουσεία» («Εφ.Συν.», 30/8/2026) η Βασιλική Τζεβελέκου και η Ναταλί Χατζηαντωνίου εξηγούσαν ότι οι αποφάσεις της κυβέρνησης Μητσοτάκη θα έχουν τρομακτικό αντίκτυπο όχι μόνο στην κερδοφορία των υποχρηματοδοτούμενων μουσείων και μνημείων αλλά και στην εικόνα που αυτά προβάλλουν σε εκατομμύρια επισκέπτες.
Ο άγνωστος Χ του μουσείου
Αν και τα καταστήματα των μουσείων έχουν αναδειχθεί σε κομβικό σημείο κάθε επίσκεψης σε αυτά, οι σχετικές μελέτες είναι αναλογικά ελάχιστες σε παγκόσμιο επίπεδο – ίσως γιατί οι περισσότεροι ερευνητές αρνούνται ακόμη να χωνέψουν τις στατιστικές που αποδεικνύουν ότι σε πολλές περιπτώσεις οι επισκέπτες περνάνε περισσότερο χρόνο στο μαγαζάκι παρά στα εκθέματα.
Οι λιγοστές μελέτες εντοπίζουν συνήθως τη δημιουργία αυτών των καταστημάτων στις αρχές του 19ου αιώνα όταν εδραιώνονται τα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου – σαν κιβωτοί κλεμμένων αρχαιοτήτων και ταυτόχρονα σαν βιτρίνες των αποικιακών κτήσεων των υπερδυνάμεων της εποχής.
Σύμφωνα όμως με τον καθηγητή του Πανεπιστημίου του Ουόρικ, Τζέιμι Λάρκιν, για να κατανοήσουμε τη βαθύτερη σχέση του επισκέπτη με τα καταστήματα των μουσείων θα πρέπει να επιστρέψουμε στα μεγάλα ταξίδια των προσκυνητών του Μεσαίωνα. Ο ταξιδιώτης ήθελε τότε να αποδείξει ότι βρέθηκε πράγματι στο σημείο της θρησκευτικής λατρείας. Και το έκανε παίρνοντας μαζί του ένα μικρό κομματάκι του μνημείου. To 1871 ένας επισκέπτης του μνημείου Στόουνχεντζ στην Αγγλία παραπονιόταν ότι «ο συνεχής ήχος από το λάξευμα της πέτρας (από τους επισκέπτες) τάραζε τη μοναξιά του τόπου». Οταν, μερικά χρόνια αργότερα, η περιοχή ορίστηκε προστατευόμενος χώρος, δίπλα στους ογκόλιθους έστεκαν ήδη πλανόδιοι πωλητές που πουλούσαν κάθε είδους αναμνηστικά – όχι αναγκαστικά σχετικά με το μνημείο.
Τα πρώτα πάντως προϊόντα που πωλούνται από τα ίδια τα ευρωπαϊκά μουσεία, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της τελικής εικόνας του επισκέπτη, ήταν οι κατάλογοι με τα εκθέματα που περιείχαν πολύ περισσότερες πληροφορίες από όσες μπορούσε να διαβάσει κανείς μέσα στο μουσείο.
Τα Γλυπτά του Παρθενώνα αλλάζουν την αγορά σουβενίρ
Σύμφωνα με τον Λάρκιν όταν το Βρετανικό Μουσείο παρουσίασε για πρώτη φορά τα Γλυπτά του Παρθενώνα, το 1816, ευρωπαϊκά και αμερικανικά ιδρύματα άρχισαν να ζητούν ομοιώματα των εκθεμάτων για δικές τους παρουσιάσεις. Το μουσείο αρχικά ανταποκρίθηκε διστακτικά μέχρι τη στιγμή που διαπίστωσε ότι υπήρχε μια διευρυνόμενη αγορά για αντίγραφα αρχαιοτήτων και στο εσωτερικό του Ηνωμένου Βασιλείου. Είχαν μόλις γεννηθεί τα σουβενίρ που έναν αιώνα αργότερα θα γέμιζαν τα μαγαζάκια των μουσείων.
Αλλα βρετανικά ιδρύματα όπως η εθνική πινακοθήκη διαπίστωσαν από τα τέλη του 19ου αιώνα ότι οι φωτογραφίες από την καταλογογράφηση των εκθεμάτων μπορούσαν κάλλιστα να πωλούνται στην έξοδο του κτιρίου είτε με τη μορφή καταλόγων ή και μεμονωμένα – μια ιδέα που σύντομα θα οδηγούσε και στις γνωστές καρτ ποστάλ (αργότερα μαγνητάκια κ.λπ.) που γέμιζαν τα σταντ στα μαγαζάκια των μουσείων.
Τα μαγαζάκια των μουσείων πάντως θα λάβουν την εικόνα που γνωρίζουμε σήμερα από τα τέλη της δεκαετίας του ’70. Οταν ένας συνδυασμός ακραίας εμπορευματοποίησης της τέχνης και νεοφιλελεύθερων περικοπών στις δημόσιες δαπάνες για τη λειτουργία των μουσείων αναγκάζει τις διευθύνσεις των ιδρυμάτων να αναζητούν νέες πηγές εσόδων. Η νέα τάση έχει ανάμικτα αποτελέσματα καθώς από τη μια εξελίσσονται προϊόντα (π.χ. παιχνίδια) που βοηθούν πραγματικά τον επισκέπτη να κατανοήσει τη σημασία των εκθεμάτων, αλλά από την άλλη αρκετά καταστήματα αρχίζουν να θυμίζουν εμποροπανήγυρη όπου πωλούνται από ρούχα μέχρι φαγητά.
Ακόμη και σε αυτές τις ακραίες εποχές χυδαίας εμπορευματοποίησης όμως κανένα σοβαρό μουσείο δεν επέτρεψε να καθορίζει ανεξέλεγκτα την εικόνα του ένας ιδιώτης εμποράκος δίπλα στην έξοδο του κτιρίου.
info-war.gr
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr