Οι κλειστές ως επί το πλείστον πύλες της αγοράς εργασίας για τα ανάπηρα άτομα σε Ελλάδα και Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένουν κεντρικός μοχλός της ακραίας φτωχοποίησης σημαντικού μέρους του πληθυσμού και τροχοπέδη για την ενίσχυση της αυτονομίας τους, της κοινωνικοποίησης και τελικά μιας ζωής αξιοβίωτης.
Ο δομικός χαρακτήρας του αποκλεισμού των ΑμεΑ από τους χώρους δουλειάς δεν αποδίδεται μόνο στην έλλειψη θέσεων εργασίας. Ειδικοί τονίζουν ότι το μη προσαρμοσμένο περιβάλλον, οι ανεπάρκειες στην προσαρμογή οργάνωσης της εργασίας αλλά και τα ισχυρά στερεότυπα, που εξακολουθούν να υφίστανται, δημιουργούν συστημικά εμπόδια.
Το φαινόμενο έχει έντονη έμφυλη διάσταση, καθώς οι γυναίκες με αναπηρία βρίσκονται στη διασταύρωση ανισοτήτων λόγω φύλου και αναπηρίας. Στην Ε.Ε. το ποσοστό οικονομικής δραστηριότητας των γυναικών με αναπηρία ανέρχεται σε 53,2%, έναντι 57,1% των ανδρών με αναπηρία, ενώ σχεδόν οι μισές γυναίκες με αναπηρία εργάσιμης ηλικίας (46,8%) είναι οικονομικά ανενεργές, έναντι 42,9% των ανδρών με αναπηρία, σύμφωνα με ενημερωτικό σημείωμα της Υπηρεσίας Έρευνας του Ευρωκοινοβουλίου» του 2025.
Τη «διπλά μειονεκτική θέση» των γυναικών με αναπηρία στην αγορά εργασίας έχει επισημάνει και η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υπογραμμίζοντας ότι αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο οικονομικής επισφάλειας και φτώχειας. Μάλιστα, η μειονεκτική θέση των γυναικών με αναπηρία στην αγορά εργασίας δεν φαίνεται να εξηγείται από το μορφωτικό επίπεδο. Αντίθετα, σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων (EIGE), το 42% των γυναικών με αναπηρία ηλικίας 30–34 ετών στην Ε.Ε. έχει ολοκληρώσει την τριτοβάθμια εκπαίδευση, έναντι 33% των ανδρών με αναπηρία.
«Και τα μάτια μου να είχα δεν με προσλάμβαναν»
Αφοπλιστικές οι δηλώσεις της 28χρονης Αμαλίας στην «Εφ.Συν.», που περιγράφει από πρώτο χέρι τα εμπόδια που συναντά μια νέα κοπέλα στην αναζήτηση εργασίας. «Και τα μάτια μου να είχα δεν με προσλάμβαναν για παράδειγμα στο Δημόσιο, γιατί χρειάζομαι συνοδό. Ψάχνεις για δουλειά, πηγαίνεις σε συνεντεύξεις, σου λένε “θα σε ειδοποιήσουμε” και τελικά τίποτα. Αυτό είναι μια μεγάλη απογοήτευση, μεγάλη αδικία» μάς λέει. Και μεταφέρει την εμπειρία της από πολλές συνεντεύξεις, κυρίως σε ιδιωτικές εταιρίες τηλεφωνικών κέντρων, όπου θεωρεί πιο εύκολο να ανταπεξέλθει ως εργαζομένη με ολική τύφλωση και χρόνια αρθρίτιδα.
«Παίρνουν “κανονικούς” ανθρώπους και εμάς τους ανάπηρους δεν μας δίνουν την ευκαιρία τουλάχιστον να μας δοκιμάσουν. Να δουν αν κάνουμε καλά τη δουλειά. Και μετά αν θέλουν μας κρατούν, αν όχι μας διώχνουν. Δεν καταλαβαίνουν ότι κι εμείς έχουμε ανάγκη τα χρήματα. Λένε καλύτερα “ένας γερός άνθρωπος να βγάλει τη δουλειά, παρά ένας ανάπηρος που μπορεί να είναι πιο αργός και να βγάζει λιγότερη δουλειά. Θέλουμε περισσότερα δικαιώματα στους αναπήρους για εργασία, γιατί κι αυτοί έχουν ψυχή» σημειώνει η ίδια, που χάρη σε γνωστούς βρήκε στο παρελθόν δουλειά ορισμένου χρόνου ως καθαρίστρια.
Συντριπτικά στοιχεία
Με βάση τα τελευταία στοιχεία της Eurostat, εκτός εργατικού δυναμικού ήταν το 2024 το 75,7% των ανάπηρων ηλικίας 15–64 ετών στη χώρα μας, που βρίσκεται στη δεύτερη χειρότερη θέση της Ε.Ε. Οι μισοί πολίτες με αναπηρία στις παραγωγικές ηλικίες είναι στο φάσμα της φτώχειας και της κοινωνικής απομόνωσης, ενώ εξίσου ζοφερή είναι η εικόνα για τους άνω των 65, σύμφωνα με την Εθνική Συνομοσπονδία Ατόμων με Αναπηρία.
Το 1ο Τακτικό Βαρόμετρο του 2025 από την Ε.Σ.Α.μεΑ. έδειξε ότι το 82% των νέων έως 24 ετών και το 49,2% των ατόμων από 25 έως 34 ετών δεν έχουν εργαστεί ποτέ. Στις ηλικίες από 35 έως 54 χρονών μόνο το 44,3% δουλεύει και μόνο το 33% όσων αναφέρουν σοβαρή αναπηρία είναι ενταγμένο στην εργασία. Το 56% των μισθωτών με αναπηρία ή χρόνιες παθήσεις αντιμετωπίζει «πάντα/συχνά ή μερικές φορές» εμπόδια προσβασιμότητας στους χώρους εργασίας.
Άλλοι βασικοί λόγοι της εργασιακής περιθωριοποίησης εντοπίζονται ήδη από την ανήλικη ζωή εξαιτίας των εμποδίων προσβασιμότητας στην εκπαίδευση, τουλάχιστον για το 66% των ανάπηρων, σύμφωνα με το Παρατηρητήριο της Συνομοσπονδίας. Μόνο οι μισοί έχουν ολοκληρώσει τη δευτεροβάθμια ή τριτοβάθμια εκπαίδευση με αποτέλεσμα να περιορίζονται δραστικά τα εφόδιά τους για την είσοδο στην αγορά εργασίας. Στα ειδικά σχολεία διδάσκεται η μισή ύλη σε σχέση με τα σχολεία τυπικής εκπαίδευσης, ενώ άλυτα παραμένουν χρόνια προβλήματα έλλειψης υποδομών, προσωπικού και κατάλληλου εξοπλισμού.
Τον φαύλο κύκλο αλληλοτροφοδοτούμενων αποκλεισμών συνθέτουν τα ευρήματα του βαρόμετρου για το 51% και το 72% των ερωτηθέντων, που δεν διαθέτουν τα απαραίτητα βοηθήματα κινητικότητας και πλοήγησης στο διαδίκτυο, σε συνδυασμό με τις μαρτυρίες ανάπηρων περί απόρριψης από εν δυνάμει εργοδότες -ακόμα και το Δημόσιο ακύρωσε πέρυσι διορισμό κοινωνικής λειτουργού, επιτυχούσας σε διαγωνισμό ΑΣΕΠ, που τελικά δικαιώθηκε, με την αιτιολογία ότι «δεν έχει δυνατότητα επιτόπιων ελέγχων».
Θεσμικά κενά
Η δε άρνηση της Πολιτείας να καταργήσει τη διακοπή επιδομάτων, όταν ανάπηρες και ανάπηροι βρίσκουν δουλειά, ανεξάρτητα από τις αυξημένες δαπάνες διαβίωσης και υγείας και από το εάν είναι έγγαμοι ή/και με παιδιά, αποτελεί ακόμα ένα παράδοξο του εργασιακού αδιεξόδου.
Στην ανεργία εγκλωβίζονται επίσης άτομα, που δεν έχουν βαριά αναπηρία. Γι’ αυτόν το λόγο από τη μια πλευρά λαμβάνουν χαμηλά επιδόματα και από την άλλη αποκλείονται από προκηρύξεις του Δημοσίου, καθώς το Ν.4765/2021 ορίζει πως το 12% του μόνιμου προσωπικού και των ΙΔΑΧ στον ετήσιο προγραμματισμό της δημόσιας διοίκησης κατανέμεται από άτομα με ποσοστό αναπηρίας τουλάχιστον 50%.
Στον ιδιωτικό τομέα, οι εταιρίες με πάνω από 50 εργαζομένους υποχρεούνται να καλύπτουν με ανάπηρα άτομα μόλις το 2% του προσωπικού- ποσοστό χαμηλότερο από τις αντίστοιχες ποσοστώσεις σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες όπως η Αυστρία (4%), η Γερμανία (5%), η Γαλλία (6%) και η Ιταλία (7%). Στην πράξη, άγνωστο παραμένει πόσες ελληνικές επιχειρήσεις συμμορφώνονται με την παραπάνω νομοθετική πρόβλεψη. Μόνο 40 έλαβαν τον περασμένο Ιούνιο, για πρώτη φορά, το «σήμα διαφορετικότητας», το οποίο επιβραβεύει ευρύτερα την υιοθέτηση πρακτικών συμπερίληψης.
Κατά διαστήματα η Δημόσια Υπηρεσία Απασχόλησης χρηματοδοτεί θέσεις εργασίας με στόχο την ένταξη/επανένταξη ΑμεΑ στην αγορά εργασίας. Αυτή την περίοδο τρέχει ο τρίτος κύκλος προγράμματος για 18μηνη απασχόληση 1.000 ατόμων με αναπηρία σε οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης, το οποίο επιχορηγεί το 75% του μηνιαίου κόστους. Προηγήθηκαν αντίστοιχες προσλήψεις 2.000 ωφελουμένων το 2025 και το 2026. Σε δύο επόμενα προγράμματα της ΔΥΠΑ για άνεργους ευπαθών ομάδων προβλέπονται θέσεις μόνο για 553 ΑμεΑ ηλικίας άνω των 30 ετών και 90 ΑμεΑ 18–29 ετών.
Όμως, η ΔΥΠΑ δεν ελέγχει τη σχέση εργαζόμενου και εργοδότη μετά την ολοκλήρωση των προγραμμάτων με αποτέλεσμα οι λιγοστές ευκαιρίες να έχουν προσωρινό χαρακτήρα. Φορείς του αναπηρικού κινήματος, όπως η Συντονιστική Επιτροπή Αγώνα Αναπήρων, έχουν επανειλημμένα καταγγείλει τις προδιαγραφές των προγραμμάτων ως μηχανισμό «ανακύκλωσης» άνεργων ζητώντας, μεταξύ άλλων, από το αρμόδιο υπουργείο Εργασίας τη μονιμοποίηση των συμβασιούχων, μαζικές προσλήψεις αορίστου χρόνου και συλλογικές συμβάσεις με ειδικούς όρους εργασίας.
Ακόμα πιο αμφισβητούμενη είναι η αποτελεσματικότητα των voucher για την «αναβάθμιση» των πολυπόθητων για κάθε σημερινό υποψήφιο δεξιοτήτων. Τέτοιες επιδοματικές δράσεις της Υπηρεσίας έχουν επικριθεί επί σειρά ετών για την έλλειψη ποιότητας αλλά και ως μέσο διοχέτευσης πελατείας στα Κέντρα Επαγγελματικής Κατάρτισης.
«Πριν έναν χρόνο τελείωσα τηλεκατάρτιση της ΔΥΠΑ. Παίρναμε μια βεβαίωση, που δεν μπορεί να αξιοποιηθεί κάπου. Απλά πληρωνόμασταν εμείς και το ΚΕΚ. Δεν μας μαθαίναν τίποτα» λέει στην «Εφ.Συν.» ο Τάκης. «Δελεαζόμασταν με το “χαρτζιλίκι” αλλά ήταν μια γελοιότητα. Έκανα δύο φορές. Τη μία είχα απειλήσει να αποχωρήσω, αφού διαμαρτυρήθηκα ότι δεν κάναμε πρακτική, όπως προβλεπόταν. Με το ζόρι μας γύρισαν δυο μέρες σε τουριστικά γραφεία. Ήταν μία απίστευτη κοροϊδία, απλώς για να παίρνουν τα λεφτά, κι όχι για στοχευμένες εκπαιδεύσεις, ώστε να αποκτήσεις δεξιότητα που να μπορείς να χρησιμοποιήσεις στη δουλειά» προσθέτει.
Λύσεις για τις προκαταλήψεις
Bαθιές προκαταλήψεις από πλευράς εργοδοτών καταπολεμά η Black Light, μια μικρή κοινωνική συνεταιριστική επιχείρηση με τυφλούς εργαζόμενους, που παρέχει συμβουλευτικές υπηρεσίες σε επιχειρήσεις, ώστε να ενσωματώσουν την προσβασιμότητα στους χώρους και τις ιστοσελίδες τους.
Η Χρυσέλλα Λαγαρία, που ηγείται της ΚοινΣΕπ, αναφέρει στην «Εφ.Συν.»: «Προκρίνουμε προγράμματα της ΔΥΠΑ ως ενδιάμεση λύση αλλά ακούμε από πολλές επιχειρήσεις ότι δεν μπορούν τη γραφειοκρατία. Την κάνουμε όμως μικρές επιχειρήσεις, που μάλλον είμαστε πολύ πιο ανοιχτές από μεγάλες, που έχουν τη δυνατότητα να αφιερώσουν και μία θέση εργασίας για να δοκιμαστεί ένας άνθρωπος». Και συμφωνεί πως «πέρα από τα εμπόδια του κράτους, βασικό πρόβλημα για τις προσλήψεις αποτελούν οι λανθασμένες κοινωνικές αναπαραστάσεις για την αναπηρία και η έλλειψη εκπαίδευσης των ανθρώπων, για να ανταποκρίνονται πιο σωστά απέναντι στα ανάπηρα άτομα».
Η Black Light βοηθά επίσης επιχειρήσεις να εντάξουν στο δυναμικό τους ανάπηρα άτομα. «Αυτό το πρόγραμμα έχει τη μικρότερη απήχηση γιατί ακόμα οι επιχειρήσεις πλησιάζουν αυτό το κομμάτι με μεγαλύτερο φόβο». «Υπάρχει το στερεότυπο ότι ο ανάπηρος εργαζόμενος θα είναι αργός, δεν θα μπορώ να τον απολύσω γιατί μπορεί να δεχτώ cancel. Μάλιστα έχουμε δει και περιπτώσεις ανθρώπων να μας λένε ότι θα στεναχωριούνται οι υπάλληλοι, που βλέπουν έναν άνθρωπο με αναπηρία δίπλα τους» προσθέτει η κ. Λαγαρία. Όπως αναφέρει, συνήθως οι επιχειρήσεις δεν θέλουν να συζητήσουν καν για αλλαγές στο περιβάλλον τους, παρά τα μικρά κόστη στις μετατροπές.
Η ίδια θίγει τρεις άξονες στο πλαίσιο της ανάλυσης κόστους-οφέλους: το υψηλότερο κόστος στην περίπτωση που η προσαρμογή γίνει εκ των υστέρων, τους δυσαρεστημένους ανάπηρους πελάτες και τους μη ανάπηρους, που σύμφωνα με έρευνες θα προτιμούσαν ή θα σύστηναν μία προσβάσιμη επιχείρηση. «Ακόμα και με βάση την οικονομική προσέγγιση και όχι τη δεοντολογική, πάλι χαμένη είναι η επιχείρηση που δεν κοιτάει την ενσωμάτωση».
Ευρωπαϊκές ανισότητες
Το μοντέλο των κοινωνικών συνεταιριστικών επιχειρήσεων δείχνει, άλλωστε, ότι η εργασιακή ένταξη μπορεί να υπερβαίνει την απλή δημιουργία θέσεων εργασίας, συνδέοντας την αμειβόμενη απασχόληση με την ενεργή συμμετοχή των ανάπηρων εργαζομένων.
Στην Ε.Ε. η σημαντική διαφορά στα επίπεδα απασχόλησης μεταξύ ανθρώπων με και χωρίς αναπηρία, 51,3% έναντι 75,6%, σύμφωνα με το ευρωπαϊκό Φόρουμ για την Αναπηρία, τονίζει την ανάγκη μακροπρόθεσμων μέτρων για την εύρεση και τη διατήρηση εργασίας.
Η έκταση του αποκλεισμού δεν αποτυπώνεται πλήρως στον δείκτη ανεργίας, καθώς αυτός υπολογίζεται μόνο μεταξύ των οικονομικά ενεργών πολιτών και δεν περιλαμβάνει όσες και όσους έχουν τεθεί εκτός εργατικού δυναμικού.
Το υψηλότερο ποσοστό ανεργίας μεταξύ των ατόμων με αναπηρία ηλικίας 15–64 ετών σημείωσε το 2024 η Λιθουανία, υπερδιπλάσιο (20%) του ευρωπαϊκού μέσου όρου (9,5%), ενώ ακολουθούν η Ισπανία (περίπου 18%), η Ελλάδα (περίπου 14%), η Ουγγαρία (περίπου 13,5%) και η Εσθονία (περίπου 13%).
Η επικεφαλής του Φόρουμ Αναπηρίας της Λιθουανίας (LNF), Ίντρε Σιρβινσκάιτε, εξηγεί ότι για την αντιμετώπιση των πάγιων προβλημάτων απασχόλησης απαιτείται στοχευμένη υποστήριξη ανάλογα με τις διαφορετικές ιδιαιτερότητες και ανάγκες της αναπηρίας, προκειμένου να «ανακαλύψει το άτομο τα δυνατά του σημεία. Να σκεφτεί τι είδους εργασία θα μπορούσε να κάνει, ειδικά όταν δεν έχει εργαστεί ποτέ. Η Υπηρεσία Απασχόλησης δεν διαθέτει τις δυνατότητες και τις αρμοδιότητες για μια πολύ εξατομικευμένη συμβουλευτική διαδικασία. Μη κυβερνητικές οργανώσεις βοηθούν ανάπηρες και ανάπηρους, αλλά στερούνται χρηματοδότησης».
Στην Ιταλία οι επιχειρήσεις που απασχολούν άτομα με αναπηρία, ιδίως με σοβαρή αναπηρία, λαμβάνουν ορισμένες φορολογικές ελαφρύνσεις, ενώ στους εργοδότες που δεν συμμορφώνονται με αυτές τις απαιτήσεις ενδέχεται να επιβληθούν κυρώσεις. Όμως, το Εθνικό Συμβούλιο Οικονομίας και Εργασίας υπογραμμίζει ότι οικονομικά κίνητρα και ποσοστώσεις δεν αρκούν.
Και η κατάσταση στην Αυστρία δείχνει ότι οι νομικές υποχρεώσεις δεν εγγυώνται την πραγματική ένταξη. Οι επιχειρήσεις καταβάλλουν αντισταθμιστικό τέλος, το οποίο κυμαίνεται από 292 έως 435 ευρώ το μήνα, για κάθε υποχρεωτική θέση εργασίας που δεν έχει καλυφθεί. Περίπου 28.000 άνθρωποι εργάζονται στα λεγόμενα «προστατευόμενα εργαστήρια». Έρευνα των «Dossier» και «andererseits» αποκάλυψαν ότι αμείβονται από 45 έως 560 ευρώ το μήνα. Ωστόσο, από νομική άποψη δεν θεωρούνται εργαζόμενοι και δεν δικαιούνται τα επιδόματα της αγοράς εργασίας.
Από διαφορετικές ευρωπαϊκές εμπειρίες φαίνεται ότι τα παγιωμένα προβλήματα σε χώρες με διαφορετικά μοντέλα απασχόλησης απαιτούν σύνθετες λύσεις. Η μακροχρόνια καθοδήγηση, η προσαρμογή των θέσεων και των συνθηκών εργασίας στις ανάγκες κάθε ανθρώπου, η ευελιξία στην οργάνωση της εργασίας και η αντιμετώπιση των εργοδοτικών στερεοτύπων αναδεικνύονται ως βασικοί όροι ώστε η πρόσβαση στην εργασία να μετατρέπεται σε σταθερή και όχι πρόσκαιρη απασχόληση.
⇒ Διαβάστε όλα τα ρεπορτάζ του προγράμματος Pulse ΕΔΩ.
⇒ Έχετε κάποια ερώτηση, σχόλιο ή πρόταση; Μοιραστείτε τα μαζί μας μέσω της φόρμας του PULSE READER — διαβάζουμε και απαντάμε σε όλα μηνύματα.
⇒ Γίνε μέρος του διαλόγου της Ευρώπης. Οι εμπειρίες και οι ιδέες σου μπορούν να εμπνεύσουν τις επόμενες ιστορίες που θα αφηγηθούμε. Γίνε μέλος της κοινότητας των αναγνωστών του PULSE συμπληρώνοντας αυτή τη σύντομη φόρμα.
*Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν: Lorenzo Ferrari (OBCT – Ιταλία), Justė Ancevičiūtė (Delfi – Λιθουανία), Natascha Ickert (Der Standard, Αυστρία).
Διαβάστε περισσότερα