Με πρόσφατες δηλώσεις του ο Αμερικανός υπουργός Αεροπορίας, Τρόι Μέινκ, παραδέχθηκε δημόσια ότι οι ΗΠΑ διαθέτουν όπλα σε τροχιά, ενώ ο αρχηγός της Διαστημικής Δύναμης, Ντάγκλας Σις, προανήγγειλε διεύρυνση του τροχιακού οπλοστασίου. Η αποκάλυψη σηματοδοτεί τη μετάβαση από τη μακρόχρονη στρατιωτική αξιοποίηση του Διαστήματος για κατασκοπία, επικοινωνίες και έγκαιρη προειδοποίηση στη δημόσια αναγνώριση επιχειρησιακών οπλικών δυνατοτήτων σε τροχιά.
Οι ΗΠΑ παρουσιάζουν τη δημοσιοποίηση ως μέσο αποτροπής επιθέσεων κατά αμερικανικών και συμμαχικών διαστημικών συστημάτων, με την Κίνα όμως να προειδοποιεί για κούρσα εξοπλισμών και τη Ρωσία να κάνει λόγο για απειλή κατά της μακροπρόθεσμης σταθερότητας στο Διάστημα. Η δυναμική αυτή των ΗΠΑ αποτυπώνεται και σε στρατιωτικές ασκήσεις, όπως η πρόσφατη Apollo Maneuvers 2026, η πρώτη άσκηση αυτού του τύπου που έχει πραγματοποιήσει η Αμερικανική Διοίκηση Διαστήματος, με πραγματικούς ελιγμούς διαστημικών σκαφών.
Η επιδίωξη υπεροχής στο Διάστημα δεν αφορά μόνο το στρατιωτικό σκέλος. Συνδέεται στενά με ισχυρά οικονομικά συμφέροντα και με τον έλεγχο τροχιών, συχνοτήτων, στρατηγικών σημείων της Σελήνης και διαστημικών πόρων. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται οι Συμφωνίες Artemis, τα κινεζορωσικά σχέδια για σεληνιακή βάση και η ταχεία είσοδος μεγάλων ιδιωτικών εταιρειών, που διαμορφώνουν ανταγωνιστικά οικοσυστήματα τεχνολογικής, οικονομικής και πολιτικής ισχύος.
Ερωτήματα
Ο ανταγωνισμός για τους διαστημικούς πόρους έχει ήδη αποκτήσει νομοθετική διάσταση, αν και μονομερώς κυρίως στις ΗΠΑ. Με τον U.S. Commercial Space Launch Competitiveness Act του 2015, οι ΗΠΑ αναγνώρισαν στους πολίτες και στις επιχειρήσεις τους δικαιώματα κατοχής, χρήσης και πώλησης των διαστημικών πόρων που αποκτούν. Η ρύθμιση αυτή εγείρει ερωτήματα ως προς τη συμβατότητά της με τη διεθνή Συνθήκη για το Εξωατμοσφαιρικό Διάστημα του 1967 (OST), η οποία απαγορεύει την εθνική ιδιοποίηση ουράνιων σωμάτων και ορίζει ότι οι διαστημικές δραστηριότητες πρέπει να διεξάγονται προς όφελος όλων των χωρών. Ο αμερικανικός νόμος διευκρινίζει, βέβαια, ότι η εκμετάλλευση διαστημικών πόρων δεν συνιστά αξίωση κυριαρχίας επί του όποιου ουράνιου σώματος. Ωστόσο, η διάκριση μεταξύ της απαγορευμένης ιδιοποίησης ενός ουράνιου σώματος και της ιδιοποίησης των πόρων που εξορύσσονται από αυτό παραμένει νομικά αμφισβητούμενη.
Η ανεπαρκής ρύθμιση της εκμετάλλευσης των διαστημικών πόρων αποτελεί μία μόνο έκφανση του ευρύτερου ρυθμιστικού ελλείμματος του ισχύοντος διεθνούς νομικού πλαισίου. Μια άλλη αφορά και τη στρατιωτικοποίηση του Διαστήματος, καθώς η Συνθήκη OST απαγορεύει την τοποθέτηση πυρηνικών ή άλλων όπλων μαζικής καταστροφής σε τροχιά, όχι όμως ρητά και την τοποθέτηση συμβατικών όπλων. Επιπλέον, η απουσία αποτελεσματικών μηχανισμών επιθεώρησης και κοινών διεθνών προτύπων για την εποπτεία των ιδιωτικών διαστημικών δραστηριοτήτων αναδεικνύει περαιτέρω τα όρια του υφιστάμενου δικαίου.
Νομικά κενά
Η αδυναμία της διεθνούς κοινότητας να καλύψει αυτά τα νομικά κενά έγινε εμφανής στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ το 2024. Αρχικά, η Ρωσία άσκησε βέτο σε αμερικανοϊαπωνικό σχέδιο ψηφίσματος που επαναβεβαίωνε την απαγόρευση τοποθέτησης πυρηνικών και άλλων όπλων μαζικής καταστροφής στο Διάστημα. Στη συνέχεια πρότεινε μια ευρύτερη απαγόρευση όλων των όπλων στο Διάστημα, την οποία καταψήφισαν οι ΗΠΑ. Η στάση αυτή ενίσχυσε τις υποψίες ότι οι ΗΠΑ επιδιώκουν να διατηρήσουν τη δυνατότητα ανάπτυξης συμβατικών όπλων σε τροχιά – υποψίες που επιβεβαιώνονται σήμερα από τη δημόσια παραδοχή ότι διαθέτουν τέτοια οπλικά συστήματα. Λίγες μέρες μετά τη δημοσιοποίηση των Αμερικανών, η Ρωσία ανακοίνωσε ότι θα καταθέσει τον επόμενο μήνα στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ σχέδια ψηφισμάτων για την απαγόρευση τοποθέτησης όπλων στο Διάστημα και την ενίσχυση της διαφάνειας των διαστημικών επιχειρήσεων.
Απρόβλεπτες συνέπειες
Μια σύγκρουση σε τροχιά δεν θα έμενε εκεί. Η καταστροφή δορυφόρων θα δημιουργούσε νέφη συντριμμιών, καθιστώντας ολόκληρες τροχιές επικίνδυνες ή απρόσιτες με σοβαρές συνέπειες για τα συστήματα πλοήγησης, επικοινωνιών, μετεωρολογικής πρόγνωσης, τραπεζικών συναλλαγών και παρακολούθησης φυσικών καταστροφών. Ακόμη χειρότερα, η αμφίσημη συμπεριφορά ή ένας απρόβλεπτος ελιγμός δορυφόρου θα μπορούσαν να θεωρηθούν προετοιμασία επίθεσης και να πυροδοτήσουν κλιμάκωση μεταξύ πυρηνικών δυνάμεων. Σχετικά ζητήματα πραγματεύονται και οι ενδιαφέρουσες ταινίες A House of Dynamite της Κάθριν Μπίγκελοου και Fail Safe του Σίντνεϊ Λιούμετ.
Απαιτείται, συνεπώς, μια δεσμευτική διεθνής συμφωνία που θα απαγορεύει την τοποθέτηση κάθε είδους όπλων σε τροχιά, θα επιβάλλει διαφάνεια και προηγούμενη γνωστοποίηση επικίνδυνων δορυφορικών ελιγμών και θα θεσπίζει αξιόπιστους μηχανισμούς επαλήθευσης. Χρειάζονται επίσης δεσμευτικοί διεθνείς κανόνες που θα εναρμονίζουν την αδειοδότηση και τη συνεχή εποπτεία των ιδιωτικών διαστημικών δραστηριοτήτων από τα αρμόδια κράτη, θα προστατεύουν το διαστημικό περιβάλλον και θα αποτρέπουν την ανεξέλεγκτη και προνομιακή εκμετάλλευση των διαστημικών πόρων από ιδιωτικές επιχειρήσεις.
Η ειρηνική χρήση του Διαστήματος δεν αποτελεί αφηρημένο νομικό ιδεώδες, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για την ασφάλεια των υποδομών και της καθημερινής ζωής στη Γη σήμερα και στο μέλλον. Μια διαστημική σύγκρουση δεν θα έχει νικητές, αλλά μόνο ηττημένους και απρόβλεπτες, μακροχρόνιες συνέπειες για ολόκληρη την ανθρωπότητα.
*Καθηγητής Τμήματος Φυσικής ΑΠΘ, μέλος του Πολιτικού Συμβουλίου της ΕΛΑΣ και τομεάρχης Κλιματικής Κρίσης & Πολιτικής Προστασίας
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr