«Μεσάνυχτα κατέβαινα προς το Μεταξουργείο/το “Βέμπο” ήτανε κλειστό, σβηστό το “Περοκέ”…» έγραφε ο Μάνος Ελευθερίου. Δύο στίχοι με τους οποίους ξεκίνησε την παρουσίαση του φετινού προγράμματος του θεάτρου «Σταθμός» ο καλλιτεχνικός του διευθυντής Μάνος Καρατζογιάννης, σβήνοντας δέκα κεράκια στην τούρτα: τόσα, όσα ο ίδιος έχει αναλάβει τον χώρο, που από θεατρική σκηνή έχει αναχθεί σε καλλιτεχνικό τοπόσημο. Αλλά και σε κάτι ακόμα πιο σημαντικό (κατ’ εμάς έστω): στο θέατρο που άλλαξε την ίδια τη γειτονιά, επανέφερε τη σημασία του πολιτισμού σε μια υποβαθμισμένη γωνιά της πόλης, που κάποτε ήταν από τις πιο πολυσύχναστες καλλιτεχνικά, και απέδειξε πως γύρω από έναν σταθμό μετρό (όχι από τους καλύτερους), συνεργεία, ξενοδοχεία και υπεραστικά λεωφορεία, μπορούν κάποια μόνο τετραγωνικά γεμάτα από θεατρική δράση, κόσμο και καλλιτέχνες να γίνουν ο πυρήνας της αλλαγής προς κάτι πιο φωτεινό. Γιατί μπορεί το αρχικό όνομα του θεάτρου να ήταν «Μαίρη Αρώνη» και να άλλαξε σε «Σταθμός» χάρη στους σταθμούς (λεωφορείων) γύρω, ωστόσο πλέον το όνομά του μπορεί να σημαίνει και πως έγινε ο σταθμός της αλλαγής όλη της γειτονιάς του Μεταξουργείου.
Στο Μεταξουργείο, άλλωστε, τίποτε δεν υπήρξε ποτέ οριστικά αναλλοίωτο. Εδώ η πρωτεύουσα εγκατέστησε εργαστήρια και αποθήκες, άνοιξε λαϊκά θέατρα, τα άφησε να ρημάξουν κι ύστερα ανακάλυψε ξανά τη γειτονιά μέσα από νέες σκηνές, καλλιτεχνικά εργαστήρια, μπαρ και χώρους πολιτισμού. Πρόκειται για μια γειτονιά διαδοχικών μεταμορφώσεων (όχι όλες ανώδυνες), στην οποία ο Μάνος Καρατζογιάννης και το θέατρο «Σταθμός» όπως το διαχειρίστηκε έγιναν ο καταλύτης ακόμα μιας τέτοιας μεταμόρφωσης.
Και κάπως έτσι φτάσαμε δέκα χρόνια μετά. Δέκα χρόνια (μεταμορφωτικής) λειτουργίας του θεάτρου «Σταθμός». Η επέτειος αυτή γιορτάστηκε στη σχετική συνέντευξη Τύπου, ωστόσο νιώσαμε πως δεν αφορούσε μόνο μια σκηνή ή έναν καλλιτεχνικό οργανισμό. Αφορά τη σχέση ενός θεάτρου με τον δρόμο στον οποίο άνοιξε, με τα γειτονικά θέατρα, με τη μνήμη της περιοχής και με τους ανθρώπους που εξακολουθούν να ζουν εκεί όταν οι θεατές επιστρέφουν στα σπίτια τους.
Από το μετάξι στη λαϊκή σκηνή
Η συνοικία Μεταξουργείο ονομαζόταν αρχικά Νέα Σφαίρα. Το σημερινό της όνομα προήλθε από το μεγάλο εργοστάσιο επεξεργασίας μεταξιού που λειτούργησε για περίπου 25 χρόνια (έως το 1875), εκεί όπου σήμερα στεγάζεται η Δημοτική Πινακοθήκη Αθηνών. Η εγκατάσταση του εργοστασίου προσέλκυσε τεχνίτες, εργάτες, διαμορφώνοντας μια συνοικία λαϊκή, παραγωγική και ιδιαίτερα πυκνή κοινωνικά. Η θέση της, δίπλα στον σιδηροδρομικό σταθμό και πάνω στις εισόδους της πρωτεύουσας, την έκανε τόπο περάσματος. Εκεί βρήκαν χώρο και τα λαϊκά θεάματα: οι υπαίθριες «μάντρες», το βαριετέ, η επιθεώρηση, το μουσικό θέατρο.
Στην ευρύτερη περιοχή λειτούργησαν το «Θέατρο του Λαού», το «Πανόραμα», το «Αλκαζάρ» και η «Μάντρα του Αττίκ». Το «Περοκέ» ξεκίνησε το 1931 (στην οδό Οδυσσέως 2), σε μια μάντρα όπου προηγουμένως παρουσιαζόταν η «Παντομίμα» του Γαληνέα, από τις πλέον ιστορικές δραματικές παντομίμες της Αθήνας κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αι. Το 1950 η Σοφία Βέμπο ίδρυσε το θέατρο με το όνομά της. Εδώ εγκαταστάθηκε και ο Ιάκωβος Καμπανέλλης. Στην οδό Παραμυθιάς αναγνώρισε τον ανθρώπινο κόσμο που θα γινόταν η «Αυλή των θαυμάτων»: μικρά δωμάτια γύρω από μια κοινή αυλή, φτώχεια, όνειρα φυγής, συγκρούσεις και εκείνη την αναγκαστική οικειότητα των ανθρώπων που ακούν τη ζωή του διπλανού τους μέσα από τον τοίχο. Στο Μεταξουργείο έζησαν κι εργάστηκαν ακόμη η Μαρίκα Κοτοπούλη, ο Αλέκος Φασιανός και ο Γιώργος Ζαμπέτας. Μπορούμε, λοιπόν, κάλλιστα να υποστηρίξουμε πως η θεατρικότητα της περιοχής γεννιόταν από την ίδια τη σύνθεση του πληθυσμού της.
Μεταξύ εγκατάλειψης και εξευγενισμού
Από τη μεταπολεμική περίοδο κι έπειτα, το Μεταξουργείο γνώρισε αποβιομηχάνιση, εγκατάλειψη κτιρίων και σταδιακή υποβάθμιση. Τμήματα του οικιστικού ιστού ερήμωσαν, οι παλιές χρήσεις χάθηκαν και η περιοχή ταυτίστηκε με την πορνεία, τη διακίνηση ναρκωτικών, την αστεγία. Ωστόσο, πίσω από αυτή την άσχημη «βιτρίνα» εξακολουθούσαν να υπάρχουν κάτοικοι, οικογένειες μεταναστών, τεχνίτες, μικρά καταστήματα. Το 1990 άρχισε μια αντίστροφη μετακίνηση. Καλλιτέχνες και θεατρικές ομάδες βρήκαν στα παλιά κτίρια μεγάλους, οικονομικότερους χώρους. Το 1999, η Αννα Βαγενά και ο Λουκιανός Κηλαηδόνης ίδρυσαν το θέατρο «Μεταξουργείο». Το 2002, η Αιμιλία Υψηλάντη δημιούργησε το «Αργώ» σε διατηρητέο της Ελευσινίων. Μαζί με το «Από Μηχανής», το «Αλμα», το «Βέμπο», το «Περοκέ» και τις νεότερες σκηνές, σχηματίστηκε σταδιακά ένας από τους πιο ευδιάκριτους θεατρικούς χάρτες της Αθήνας. Σε αυτό «συντελεστής αναδόμησης» όχι μόνο της εικόνας αλλά και της καθημερινότητας της γειτονιάς υπήρξε το θέατρο «Σταθμός». Ακριβώς γιατί με συνεχές ρεπερτόριο για μικρούς και για μεγάλους, βραδιές συζητήσεων, πρεμιέρες, ομιλίες κ.λπ. ο Μάνος Καρατζογιάννης και οι συνεργάτες του κατόρθωσαν να δημιουργήσουν επί δέκα χρόνια τώρα έναν πυρήνα ανθρωπογεωγραφίας που δεν σταματά μόλις τελειώνει μια παράσταση. Συνεχίζει στα καφέ της περιοχής, από το παλαιό γαλακτοπωλείο έως τα εναλλακτικά μπαρ και τις ταβέρνες της.
«Κάπως έτσι ο πολιτισμός βοήθησε τη γειτονιά να ξαναμπεί το Μεταξουργείο στη διαδρομή των Αθηναίων», μας λέει ο ίδιος ο Μ. Καρατζογιάννης. «Τα θέατρα έφεραν φως, κίνηση και κοινό σε δρόμους που μετά τη δύση του ήλιου άδειαζαν. Δημιούργησαν δουλειές, κράτησαν κτίρια ενεργά και έδωσαν αφορμή στον να διασχίζουμε ξανά το Μεταξουργείο αντί να το παρακάμπτουμε. Στα υπόλοιπα θέατρα ήρθαν πιο γνωστά ονόματα, όπως ο Λ. Λαζόπουλος και ο Β. Χαραλαμπόπουλος, ενώ νέοι ηθοποιοί έφεραν τη δική τους δυναμική». Πόσο έτσι είναι! Ζήσαμε αυτή την αλλαγή όσοι πηγαίνουμε στον «Σταθμό» τα τελευταία αυτά χρόνια.
Αυτό δεν σημαίνει πως ένα θέατρο μπορεί να υποκαταστήσει την κοινωνική πολιτική, τον φωτισμό, την καθαριότητα, την προστασία των κατοίκων ή τη φροντίδα των εξαρτημένων και των αστέγων. Ούτε η «αναβάθμιση» είναι πάντοτε αθώα: η σχετική έρευνα για το Μεταξουργείο είχε εντοπίσει τάσεις εξευγενισμού ήδη πριν από αρκετά χρόνια, κάτι που δεν είναι υπέρ της. Η ουσιαστική προσφορά των θεάτρων, με προεξέχον αυτό του «Σταθμού», βρίσκεται αλλού: μπορεί μεν να μην εξαφάνισαν τις αντιφάσεις της περιοχής αλλά τις έκαναν ορατές. Εδωσαν στη γειτονιά δημόσιο λόγο ώστε να φανεί η αλήθεια της, όσο δύσκολη κι αν είναι ακόμη.
Επέτειος που απλώνεται στη γειτονιά
Το θέατρο «Σταθμός» από το 2017, που λειτουργεί υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του Μάνου Καρατζογιάννη, παρουσίασε περισσότερες από εκατό παραστάσεις και εκδηλώσεις, συγκεντρώνοντας πάνω από τριάντα βραβεία και υποψηφιότητες. Η φυσιογνωμία του οικοδομήθηκε γύρω από σταθερούς άξονες: νεοελληνικό θέατρο, «μικροί κλασικοί», ετερότητα, νέοι δημιουργοί και διάλογος της σκηνής με την κοινωνική εμπειρία. Ανέβασε Καμπανέλλη, Αναγνωστάκη, Κεχαΐδη, Ποντίκα, Κατσικονούρη, Δημητριάδη, αλλά και νέα έργα των Καρατζογιάννη, Ντέλλα, Τσιοτσιόπουλου, Παλούμπη, Αγαρτζίδη και άλλων. Μετέφερε στη σκηνή Ροΐδη, Βιζυηνό, Καζαντζάκη, Παπαμάρκο, Ελιοτ, ενώ παράλληλα άνοιξε χώρο σε νεότερους ηθοποιούς και σε καλλιτέχνες που δοκίμασαν για πρώτη φορά τη σκηνοθεσία.
Ιδιαίτερη σημασία είχαν οι συνεργασίες με τη Liminal για την πρώτη καθολικά προσβάσιμη θεατρική παράσταση σε κλειστό θέατρο, με τη Θεατρική Ομάδα Κωφών «Τρελά Χρώματα», την ομάδα αστέγων Walkabout, το Κέντρο Ζωής και το «Εργαστήρι – Λίλιαν Βουδούρη», τον Γιώργο Καλογερόπουλο στο θεατρικό του «ΚΤΕΛ για Κρέστενα», τη μοναδική φορά στο θέατρο του Ζακ Κωστόπουλου κ.α. Αυτές οι συμπράξεις απέδειξαν πως για τον «Σταθμό» η συμπερίληψη είναι μέρος της κανονικής λειτουργίας ενός θεάτρου.
Και φέτος το πρόγραμμα επενδύει στο νέο ελληνικό θέατρο («13ος Αθλος» του Δημήτρη Πασσά, «Βίντεο Κλαμπ Φαντασία» των Νικόλα Λαμπάκη και Μιχάλη Μαλανδράκη, «Αρμπάιτ» των Γιώργου Παλούμπη και Αντώνη Τσιοτσιόπουλου, που είναι από τις καλύτερες παραστάσεις που έχουμε δει, «Οι γριές που μαζεύουν την τσουκνίδα» του Κωνσταντίνου Ντέλλα, «Το γάλα» του Βασίλη Κατσικονούρη), θα συνεχίζει το «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» και θα παιχτούν τέσσερις θεατρικοί μονόλογοι του Γιαν Φαμπρ. Επίσης, ενώνει τις δυνάμεις του με τα γειτονικά θέατρα: Στο «Αλμα», ο Μ. Καρατζογιάννης σκηνοθετεί το «Μάνα, Μητέρα, Μαμά» του Γ. Διαλεγμένου, στο «Αργώ» παρουσιάζονται και πάλι οι «Απόντες» του Β. Κατσικονούρη και τον Μάρτιο δύο δωρεάν εκδηλώσεις ενώνουν συμβολικά την ιστορία των σκηνών: αφιέρωμα στον ποιητή, ηθοποιό και συνιδρυτή του «Από Μηχανής» Χρήστο Βαλαβανίδη (19/3) και αφιέρωμα στην Αννα Βαγενά, ιδρύτρια του θεάτρου «Μεταξουργείο» (26/3)… Αυτή είναι η ουσιαστικότερη κατάκτηση του «Σταθμού» στα πρώτα δέκα χρόνια του: δεν χρησιμοποίησε τη γειτονιά μόνο ως φόντο – έγινε μέρος της και την άλλαξε.
*** Αναλυτικά το πρόγραμμα και πληροφορίες στο www.stathmostheatro.com. Για early bird προσφορές και εισιτήρια στο more.com.
Από την παράσταση «Βίντεο Κλαμπ Φαντασία» που ανεβαίνει στο Θέατρο Σταθμός
«Οι γριές που μαζεύουν την τσουκνίδα» τυ Κωνσταντίνου Ντέλλα
«Το γάλα» του Βασίλη Κατσικονούρη
«Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται» σε σκηνοθεσία Μ. Καρατζογιάννη| Πηγή: Ελίνα Γιουνανλή
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr