«Για εμένα, εάν κάτι μένει από έναν ηθοποιό, είναι η δουλειά που κάνει πάνω στα κείμενα». Η Αγλαΐα Παππά, ηθοποιός σπάνιας ποιότητας που οι ερμηνείες της έχουν χαραχτεί όσο λίγες στο μυαλό όσων την έχουμε παρακολουθήσει, με ξαφνιάζει με τη δήλωσή της. Δεν βρίσκει ούτε τις μαρτυρίες των θεατών, ούτε οποιοδήποτε άλλο τεκμήριο ικανά να «μιλήσουν» για το αποτύπωμα ενός ηθοποιού, παρά μόνο τις σημειώσεις του πάνω στα μεγάλα κείμενα. Τη συναντώ κοντά στο σπίτι της σε ένα μικρό καφέ στα σκαλάκια προς τον Λυκαβηττό. Τα πράσινα μάτια της λάμπουν όσο και η ίδια. Μου δείχνει το δικό της κείμενο από τις «Ευτυχισμένες μέρες» του Μπέκετ, που αυτές τις μέρες τη συνοδεύει παντού έως και την πρεμιέρα της την ερχόμενη Πέμπτη 1η Οκτώβρη στο θέατρο «Πορεία». Είναι «κεντημένο» με πλήθος σημειώσεων και υπογραμμίσεων. Ενα κείμενο όχι απλώς δουλεμένο, αλλά βιωμένο.
Λίγο αργότερα μου εξηγεί για το «βαλιτσάκι» της Χριστίνας Τσίγκου (1920-1973) που κληρονόμησε ο σκηνοθέτης της παράστασης Δημήτρης Τάρλοου από τη μητέρα του, Μαρίνα Καραγάτση. Περιλάμβανε σκηνικά μικροαντικείμενα, μια περούκα της και τις σημειώσεις της ηθοποιού από την παράσταση που είχε δώσει εκείνη ως «Γουίνυ» στις «Ευτυχισμένες μέρες» (1966 και 1973), αποσπώντας εγκωμιαστικά σχόλια από τον συγγραφέα Σάμιουελ Μπέκετ (1906-1989) που υπήρξε προσωπικός της φίλος.
«Εκεί βρήκα την ηθοποιό Τσίγκου. Προσπάθησα πολύ να αποκρυπτογραφήσω τα γραμματάκια της που ήταν σαν ψείρες. Ηταν εξαιρετικά χρήσιμες οι σημειώσεις της στα γαλλικά, πάνω στο γαλλικό κείμενο. Ξέρετε, η μετάφραση δεν έχει γίνει από μεταφραστή αλλά από τον ίδιο τον Μπέκετ, ο οποίος ουσιαστικά ξαναέγραψε το έργο. Οι διαφορές με το αγγλικό κείμενο ήταν μεγάλες. Οι σημειώσεις της Τσίγκου λοιπόν μου φάνηκαν πολύ χρήσιμες, καθώς ταξιδεύουν από ηθοποιό σε ηθοποιό. Πιστεύω πως πολλά από όσα έγραφε ήταν από τις συζητήσεις που θα είχε με τον ίδιο τον Μπέκετ». Με τόσο μακρά διαδρομή, αυτή είναι η πρώτη φορά που η Αγλαΐα Παππά καταπιάνεται με το έργο του κορυφαίου χαρτογράφου της ανθρώπινης ύπαρξης και του παραλόγου.
«Πάντα θυμάμαι και λέω αυτή τη μεγάλη φράση του Τερζόπουλου, ότι, δηλαδή, “Ο Μπέκετ είναι εγγόνι του Αισχύλου”. Είναι σαν τα ποιητικά κείμενα ή οι δικοί μας οι κλασικοί να έχουν παραδώσει τη σκυτάλη στον Μπέκετ. Είχα διαβάσει μια πολύ ωραία φράση: “Αν ο Αμλετ στην τελευταία του φράση λέει ‘The rest is silence’ (τα υπόλοιπα είναι σιωπή) ο Μπέκετ πήρε αυτό το the rest (τα υπόλοιπα) και το έκανε silence (σιωπή), υπερπηδώντας τόσα χρόνια θεατρικής αναζήτησης”. Είναι σπουδαίος! Η ενασχόλησή μου με το έργο του με έχει αφήσει άφωνη».
«Ο,τι λείπει από το θεατρικό εκπαιδευτικό σύστημα είναι ένα σύστημα εργασίας και η γνώση της παράδοσης χωρίς τα οποία η ικανότητα αποδόμησης είναι σχεδόν αδύνατη»
Είναι ένα έργο άρρηκτα συνδεδεμένο με την εποχή που γράφτηκε, μετά το τέλος του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, όταν η άμεση εμπειρία του τρόμου, του θανάτου, της πείνας και την πλήρους κατάρρευσης του δυτικού πολιτισμού αποτυπώθηκε σε ό,τι σήμερα ονομάζουμε Θέατρο του Παραλόγου.
Ξέρετε, με απασχολεί πάρα πολύ κάθε χρόνο το γιατί κάνω θέατρο. Είναι πολύ βαθιά η αγωνία μου να γνωρίζω για ποιο λόγο βρίσκομαι πάνω στη σκηνή και ποια είναι η διαλεκτική σχέση με την εποχή μου. Σε μια τέτοια μεγάλη κουβέντα μας με τον Θόδωρο Τερζόπουλο, μου είχε πει πως ο καλλιτέχνης οφείλει να βλέπει το κακό που έρχεται από το μέλλον και να μιλάει γι’ αυτό με έναν τρόπο που προειδοποιεί. Εδώ, λοιπόν, έχουμε την αποθέωση αυτού του πράγματος. Ο Μπέκετ στις «Ευτυχισμένες μέρες» μιλά για την απόλυτη κλιματική κρίση. Είναι ασύλληπτο. Μιλάει για έναν τόπο άνυδρο, ξερό, που φλέγεται και δεν υπάρχει καμία ζωή. Μιλά για έναν κόσμο που έχει χάσει την κλιματική του ισορροπία, εξήντα πέντε χρόνια πριν!
Υπάρχει βέβαια και η υπαρξιακή αγωνία μέσα σε όλο αυτό. Αλήθεια, πώς προσεγγίσατε τον ρόλο σας; Ψάξατε για προηγούμενα ανεβάσματα;
Οχι. Αρνούμαι. Εχω το κείμενο. Αυτό και μόνο είναι ο οδηγός μου. Ειδικά όταν έχω τον Μπέκετ. Εχω το κείμενο και τον σκηνοθέτη. Πριν πάω στην πρόβα, έχω μελετήσει πολύ καλά το κείμενο. Είναι τόσο σαφές, τόσο καθαρό.
Επιμένετε πολύ στο κείμενο. Ποια είναι η θέση της σωματικότητας;
Μα γιατί τα ξεχωρίζουμε τόσο; Η ενεργητική συμμετοχή του σώματος δεν έχει να κάνει με τον αριθμό των λέξεων. Το σώμα κουβαλά έτσι κι αλλιώς τη μνήμη του είδους. Αλλωστε, δεν υπάρχει σωματικότητα και στην ακινησία; Κοιτάξτε, εδώ ο Μπέκετ μιλάει σαφώς για ακινησία. Οσο είναι το κείμενο, άλλες τόσες είναι οι σκηνικές του οδηγίες.
Αυτό πώς είναι για μια ηθοποιό;
Μεγάλη ασφάλεια. Εχω μάθει –και το υπερασπίζομαι και στην εκπαιδευτική μου διαδικασία με τους νεότερους– ότι το σημαντικότερο που έχουμε να κάνουμε ως ηθοποιοί είναι να υποταχθούμε στο κείμενο. Στην κυριολεξία. Εχουμε μάθει όλοι πολύ εύκολα να λέμε «Τι εννοεί;». Εννοεί αυτό που λέει. Σε όλα τα μεγάλα κείμενα, στα φιλοσοφικά κείμενα, αν δεν υποταχθείς, αν δεν δεν εμπιστευτείς τη λέξη, θα χάνεις.
Οι σκηνοθέτες με τους οποίους έχετε συνεργαστεί μέχρι τώρα έδειχναν πάντα την ίδια πίστη στα κείμενα;
Αλλη η δουλειά του σκηνοθέτη, άλλη του ηθοποιού. Ο σκηνοθέτης διαλέγει έναν ηθοποιό επαγγελματία, ο οποίος ξέρει ποιο είναι το αντικείμενό του και δουλεύει πριν πάει στην πρόβα. Αυτό λέω και στους μαθητές μου. Αλλιώς, ποια είναι η δουλειά του; Πού είναι η καλλιτεχνική του οντότητα, η προσωπικότητα, η δική του τέχνη; Οι ηθοποιοί που βρεθήκαμε το 2008 με τον Βασίλιεφ στο πολύ μεγάλο σεμινάριο και μετά, στην παράσταση της «Μήδειας», αλλάξαμε. Μάθαμε ένα σύστημα εργασίας. Αν μπορώ κάτι να πω για το θεατρικό εκπαιδευτικό σύστημα, είναι ότι υπολειπόμεθα μετάδοσης ενός συστήματος εργασίας και ότι δεν κρατάμε τη γνώση της παράδοσης ώστε να χτίσουμε ή να γκρεμίζουμε πάνω σ’ αυτήν. Αυτή η περίφημη αποδόμηση. Αν θες να γκρεμίσεις έναν τοίχο, θα πρέπει πρώτα να ξέρεις πώς χτίζεται.
Ο Θόδωρος Τερζόπουλος
Εχετε συνεργαστεί με τον Ανατόλι Βασίλιεφ, τον Λευτέρη Βογιατζή, τον Μιχαήλ Μαρμαρινό, αισθάνομαι όμως ότι ξεχωρίζετε ιδιαίτερα τη συνάντησή σας με τον Θόδωρο Τερζόπουλο και το «Αττις».
Η σχέση μου με το «Αττις» ξεκινά το 2010 –όταν είχα την τύχη να με καλέσει ο Θόδωρος Τερζόπουλος– και ελπίζω μέσα μου να μην τελειώσει ποτέ. Ξεχωρίζει γιατί είναι μια πολύ μεγάλη περίοδος της επαγγελματικής μου ζωής. Αυτή η παράσταση (σσ. το «Alarme») μας πήγε δεκαπέντε χρόνια. Το να είσαι τόσο καιρό –έστω και με μικρά διαλείμματα ενδιαμέσως, αλλά σε μια περιοδικότητα– μέσα σε έναν σε έναν οργανισμό θεατρικής σκέψης, σε επηρεάζει πάρα πολύ. Και επιμένω στη σκέψη, διότι έχει καθορίσει σε πολύ μεγάλο βαθμό την καλλιτεχνική μου ωριμότητα. Ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα ή από τη διαδικασία των παραστάσεων, μέσα μου κατέχει ένα πολύ σημαντικό κομμάτι αυτή η διαλεκτική σχέση πάνω στο αντικείμενό μας που είχα με τον Θόδωρο. Με έχει προχωρήσει πάρα πολύ. Μια του φράση μπορεί να μου άνοιγε δρόμους και σκέψεις που μέχρι τότε δεν είχα ακουμπήσει. Αυτό για εμάς τους ηθοποιούς είναι πολύ σημαντικό, γιατί διαμορφώνεται η καλλιτεχνική μας προσωπικότητα. Εάν κάτι παρουσιάζουμε πάνω στη σκηνή, εάν υπάρχει ένας βαθμός γοητείας ή σαγήνης, είναι η προσωπικότητά μας. Δεν είναι τίποτα άλλο.
Τι είναι αυτό που κάνει τον Θόδωρο Τερζόπουλο έναν μεγάλο δάσκαλο;
Είναι ένας σπουδαίος καλλιτέχνης. Ενας άνθρωπος με πολύ ισχυρή ιδεολογική τοποθέτηση απέναντι στη ζωή, άρα και απέναντι στην τέχνη του. Είναι ένας άνθρωπος αφοσιωμένος, που η διαδρομή του έχει μια συνέπεια, πίστη. Δεν μπορεί να υπάρξει καλλιτεχνικό αποτέλεσμα χωρίς μια βαθιά πίστη.
Δεν νιώθετε πως σπανίζει αυτή η πίστη, η συνέπεια και η αφοσίωση ανάμεσα στη νέα γενιά καλλιτεχνών;
Δεν μπορώ να κρίνω τις νεότερες γενιές με μια τέτοια ευκολία, γιατί δεν ξεχνάω ποτέ τη δικιά μου ανευθυνότητα. Και καλά έκανα. Ετσι πρέπει να είναι η νεότητα. Η εργατικότητα ή η εξέλιξη της σκέψης είναι συνδεδεμένη με μια ωριμότητα και έρχεται με το πώς ο καθένας θέλει να τοποθετηθεί όσο περνάνε τα χρόνια απέναντι σε αυτό που θεωρεί άξονα της ζωής του. Αλλωστε, χωρίς αυτή την αίσθηση της ζωντάνιας της νεότητας, τέχνη δεν μπορεί να υπάρξει. Διδάσκω και στην Ιταλία και στην Ελλάδα. Πολλές φορές λέω στους μαθητές μου ότι πιο πολλά παίρνω εγώ από εσάς παρά εσείς από εμένα. Η περσινή χρονιά υποκριτικής που είχα στο Εθνικό ήταν σπουδαία!
Τι έκανε εκείνη την τάξη σπουδαία;
Είχαν ομαδικότητα, γνώσεις μουσικής, είχαν τα πάντα! Το πιο σημαντικό; Είχανε κέφι. Παρά την αρχική δυσπιστία. Ο τρόπος εργασίας που προτείνω απαιτεί μια αποδοχή εαυτού, γιατί πιστεύω πως μόνο αυτή μπορεί να οδηγήσει σε μια μορφή ελεύθερης έκφρασης. Για να γίνεις αυτό που θέλεις, πρέπει πρώτα να αποδεχτείς αυτό που είσαι. Πρέπει να αποδεχτείς το έλλειμμά σου και να αγωνίζεσαι με τις ήττες σου. Είναι σπουδαίο πράγμα η ήττα.
info: «Ευτυχισμένες μέρες». Θέατρο «Πορεία» (Τρικόρφων 3-5 & 3ης Σεπτεμβρίου 69, πλατεία Βικτωρίας). Από 1/10 έως 1/11.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr