Η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτελεί ήδη μέρος της καθημερινότητας των παιδιών, από την αναζήτηση πληροφοριών και τη σχολική εργασία έως τη δημιουργία εικόνων, κειμένων και ψηφιακού περιεχομένου. Η πρόκληση για την εκπαίδευση δεν είναι πλέον αν τα παιδιά θα χρησιμοποιήσουν την ΤΝ, αλλά αν θα μάθουν να την αξιοποιούν με κριτικό, δημιουργικό και υπεύθυνο τρόπο.
«Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς θα τη χρησιμοποιούν», τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο βραβευμένος εκπαιδευτικός Γιάννης Αναπλιώτης, ο οποίος έχει τιμηθεί με τη διάκριση «Educator of the Year», διαθέτει σημαντική εμπειρία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και είναι υποψήφιος διδάκτορας του Τμήματος Πληροφορικής του Ιονίου Πανεπιστημίου.
Ο ίδιος θα έχει ενεργό εκπαιδευτικό ρόλο στα τρία ειδικά σχεδιασμένα προγράμματα για την ΤΝ που υλοποιεί το Ιόνιο Πανεπιστήμιο μέσω του ΚΕΔΙΒΙΜ, για παιδιά 7–9, 10–12 και 13–15 ετών.
Για τον κ. Αναπλιώτη, η ουσιαστική παιδεία γύρω από την ΤΝ πρέπει να ξεκινά από μικρή ηλικία και να υπερβαίνει την εκμάθηση της χρήσης μιας εφαρμογής.
«Άλλο πράγμα είναι να ξέρει ένα παιδί να γράψει μια εντολή σε ένα εργαλείο και να πάρει μια απάντηση και εντελώς διαφορετικό να καταλαβαίνει τι κάνει η ΤΝ, πότε μπορεί να την εμπιστευτεί, πότε πρέπει να την αμφισβητήσει, πώς να προστατεύει τα προσωπικά του δεδομένα και, κυρίως, πώς να τη χρησιμοποιεί χωρίς να παραδίδει σε αυτήν τη σκέψη του».
Ο κίνδυνος της παθητικής χρήσης
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, σύμφωνα με τον εκπαιδευτικό, δεν είναι η ίδια η ΤΝ αλλά «η παθητική χρήση της».
«Έχει μια εργασία; Την αναθέτει στην ΤΝ. Δεν καταλαβαίνει ένα πρόβλημα; Ζητά τη λύση. Πρέπει να γράψει ένα κείμενο; Ζητά να γραφτεί ολόκληρο». Μια τέτοια χρήση μπορεί να στερήσει από το παιδί τη διαδικασία της προσπάθειας, του λάθους και της αναζήτησης, που αποτελεί βασικό μέρος της μάθησης. Παράλληλα, ο κ. Αναπλιώτης επισημαίνει τους κινδύνους της λανθασμένης πληροφορίας, των προκαταλήψεων στα αποτελέσματα, της έκθεσης προσωπικών δεδομένων, των deepfakes, της πνευματικής ιδιοκτησίας και της υπερβολικής εμπιστοσύνης σε απαντήσεις που μπορεί να είναι λανθασμένες αλλά να παρουσιάζονται με πειστικό τρόπο. «Γι’ αυτό χρειάζεται εκπαίδευση και όχι απαγόρευση. Το ζητούμενο δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που φοβούνται την ΤΝ, αλλά παιδιά που ξέρουν πότε και πώς να τη χρησιμοποιούν και πότε να την αφήνουν στην άκρη».
Η ΤΝ ως αφορμή για έρευνα
Η τεχνολογία μπορεί, ωστόσο, να χρησιμοποιηθεί και για την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης. «Η ΤΝ σου έδωσε αυτή την απάντηση. Μπορείς να αποδείξεις ότι είναι σωστή;», είναι ένα από τα ερωτήματα που θέτει στους μαθητές του ο εκπαιδευτικός. Το παιδί αναζητά άλλες πηγές, συγκρίνει, εντοπίζει αντιφάσεις και αποφασίζει τελικά τι θα δεχθεί. Η ΤΝ μπορεί ακόμη να χρησιμοποιηθεί για να υποστηρίξει την αντίθετη άποψη από εκείνη του μαθητή, να εντοπίσει αδυναμίες σε ένα επιχείρημα ή να λειτουργήσει «σαν Σωκράτης», θέτοντας ερωτήσεις αντί να δίνει απαντήσεις. «Δεν θέλω την ΤΝ να σκέφτεται αντί για τον μαθητή. Θέλω να προκαλεί τον μαθητή να σκεφτεί περισσότερο», λέει ο κ. Αναπλιώτης.
Τρία προγράμματα του Ιονίου Πανεπιστημίου
Η διαφορετική προσέγγιση ανά ηλικία αποτελεί βασικό στοιχείο των προγραμμάτων του Ιονίου Πανεπιστημίου μέσω του ΚΕΔΙΒΙΜ. «Δεν μπορείς να διδάξεις την Τεχνητή Νοημοσύνη με τον ίδιο τρόπο σε ένα παιδί 8 ετών και σε έναν έφηβο 15 ετών», εξηγεί ο κ. Αναπλιώτης. Στις ηλικίες 7–9 ετών, τα παιδιά προσεγγίζουν την ΤΝ μέσα από παιχνίδι, ιστορίες, εικόνες, μουσική και δημιουργικές δραστηριότητες. Στόχος είναι να κατανοήσουν τι είναι η ΤΝ, τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει και πώς μπορούν να τη χρησιμοποιούν με ασφάλεια. Στις ηλικίες 10–12 ετών, το πρόγραμμα δίνει μεγαλύτερο βάρος στη δημιουργία και τον έλεγχο της πληροφορίας. Τα παιδιά μαθαίνουν να κάνουν καλύτερες ερωτήσεις, να ελέγχουν πληροφορίες, να πραγματοποιούν μικρές έρευνες και να δημιουργούν ψηφιακό περιεχόμενο και multimedia projects. Για τους εφήβους 13–15 ετών, η προσέγγιση γίνεται πιο σύνθετη και περιλαμβάνει Generative AI, prompting, αξιολόγηση πηγών, παραπληροφόρηση και bias, έρευνα, ψηφιακές καμπάνιες και ολοκληρωμένα projects. «Υπάρχει επομένως μια εξέλιξη: Ανακαλύπτω → Δημιουργώ → Ερευνώ και Καινοτομώ», σημειώνει.
Από τον χρήστη στον δημιουργό
Τα προγράμματα έχουν πρακτικό χαρακτήρα, με τα παιδιά να καλούνται να δημιουργήσουν και όχι απλώς να ακούσουν για την ΤΝ. Ένα μικρότερο παιδί μπορεί να δημιουργήσει έναν ήρωα, να γράψει μια ιστορία, να την εικονογραφήσει και να δημιουργήσει ένα τραγούδι. Παράλληλα, καλείται να αναγνωρίσει τη δική του συμβολή: «Ποια ήταν η δική σου ιδέα; Τι πρότεινε η ΤΝ; Τι κράτησες; Τι άλλαξες;» Στις ηλικίες 10–12, μια δραστηριότητα μπορεί να είναι η αποστολή «Fact Checker»: τα παιδιά παίρνουν έναν ισχυρισμό που έχει παραχθεί από ΤΝ, αναζητούν στοιχεία και αξιολογούν την ορθότητά του, παρουσιάζοντας στη συνέχεια τα ευρήματά τους μέσα από infographic, podcast, παρουσίαση ή βίντεο. Οι έφηβοι μπορούν να εξετάσουν ένα πραγματικό πρόβλημα, να αναζητήσουν πηγές, να χρησιμοποιήσουν την ΤΝ για την ανάπτυξη ιδεών και να σχεδιάσουν μια ψηφιακή καμπάνια ή ένα ολοκληρωμένο project. «Θέλουμε να μετακινούμαστε από το “ρώτησα την ΤΝ και μου απάντησε” στο “είχα μια ιδέα, ερεύνησα, αμφισβήτησα, επέλεξα και δημιούργησα κάτι δικό μου με τη βοήθεια της ΤΝ”».
Ο ρόλος του εκπαιδευτικού και των γονέων
Η είσοδος της ΤΝ στην εκπαίδευση αλλάζει και τον ρόλο του εκπαιδευτικού. «Η πληροφορία δεν είναι γνώση και η γνώση δεν είναι σοφία», επισημαίνει ο κ. Αναπλιώτης. Ο εκπαιδευτικός δεν είναι απλώς μεταδότης πληροφοριών. Δημιουργεί τις συνθήκες για να γεννηθεί μια ερώτηση, ενθαρρύνει την αμφισβήτηση και συνδέει τη γνώση με τη ζωή και τις αξίες. «Η ΤΝ μπορεί να δώσει σε ένα παιδί χίλιες απαντήσεις μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Ο εκπαιδευτικός όμως μπορεί να το βοηθήσει ανακαλύψει ποια ερώτηση αξίζει πραγματικά να κάνει». Ανάλογη είναι η ευθύνη των γονέων. Ο κ. Αναπλιώτης τους καλεί να μην αντιμετωπίζουν την ΤΝ ούτε με φόβο ούτε με ανεξέλεγκτη ελευθερία. «Υπάρχει ένας τρίτος δρόμος ανάμεσα στην απαγόρευση και στην ανεξέλεγκτη χρήση: η παρουσία». Προτείνει να χρησιμοποιούν κάποιες φορές την ΤΝ μαζί με τα παιδιά και να τα ρωτούν «Γιατί πιστεύεις ότι σου απάντησε αυτό;», «Πώς μπορούμε να ελέγξουμε αν είναι σωστό;» και «Εσύ τι πιστεύεις;». Παράλληλα, υπογραμμίζει την ανάγκη προστασίας προσωπικών δεδομένων και επιλογής κατάλληλων εργαλείων ανάλογα με την ηλικία.
«Οι καλές ερωτήσεις θα αποκτούν όλο και μεγαλύτερη αξία»
Για τον Γιάννη Αναπλιώτη, η σημαντικότερη δεξιότητα που πρέπει να καλλιεργήσει ένα παιδί στην εποχή της ΤΝ είναι «η ικανότητα να σκέφτεται και να ρωτά». «Σε έναν κόσμο όπου οι απαντήσεις θα γίνονται όλο και πιο εύκολες, οι καλές ερωτήσεις θα αποκτούν όλο και μεγαλύτερη αξία», σημειώνει. Το παιδί, όπως λέει, πρέπει να μπορεί να κοιτάζει μια απάντηση της ΤΝ και να αναρωτιέται: «Γιατί;», «Είναι σίγουρο;», «Υπάρχει άλλη άποψη;», «Τι λείπει;», «Τι πιστεύω εγώ;», «Τι μπορώ να δημιουργήσω από αυτό;». «Θα χρειαστούμε βέβαια γνώσεις, ψηφιακές δεξιότητες και εξοικείωση με την ΤΝ. Αλλά θα χρειαστούμε ακόμη περισσότερο περιέργεια, κριτική σκέψη, δημιουργικότητα, ενσυναίσθηση, συνεργασία και την ικανότητα να παίρνουμε εμείς τις τελικές αποφάσεις». Και συνοψίζει τη θέση του με μια φράση:
«Δεν χρησιμοποιούμε την Τεχνητή Νοημοσύνη για να κάνουμε λιγότερα. Τη χρησιμοποιούμε για να μπορούμε να δημιουργούμε περισσότερα. Όχι για να σταματήσουμε να σκεφτόμαστε, αλλά για να έχουμε περισσότερα πράγματα να σκεφτούμε. Η τεχνολογία είναι το εργαλείο. Ο άνθρωπος παραμένει ο δημιουργός».
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr